अध्याय 18: गुणनिधि की अनजानी शिवरात्रि और दम का जन्म

श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च ।
कांचिद्दिशं समालोक्य निर्ययौ दीक्षितांगजः

śrutvā tathā sa vṛttāṃtaṃ prāktanaṃ svaṃ viniṃdya ca |
kāṃciddiśaṃ samālokya niryayau dīkṣitāṃgajaḥ

कियच्चिरं ततो गत्वा यज्ञदत्तात्मजस्स हि ।
दुष्टो गुणनिधिस्तस्थौ गतोत्साहो विसर्जितः

kiyacciraṃ tato gatvā yajñadattātmajassa hi |
duṣṭo guṇanidhistasthau gatotsāho visarjitaḥ

चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् ।
नाहमभ्यस्तविद्योऽस्मि न चैवातिधनोऽस्म्यहम्

ciṃtāmavāpa mahatīṃ kva yāmi karavāṇi kim |
nāhamabhyastavidyo'smi na caivātidhano'smyaham

देशांतरे यस्य धनं स सद्यस्सुखमेधते ।
भयमस्ति धने चौरात्स विघ्नस्सर्वतोभवः

deśāṃtare yasya dhanaṃ sa sadyassukhamedhate |
bhayamasti dhane caurātsa vighnassarvatobhavaḥ

याजकस्य कुले जन्म कथं मे व्यसनं महत् ।
अहो बलीयान्हि विधिर्भाविकर्मानुसंधयेत्

yājakasya kule janma kathaṃ me vyasanaṃ mahat |
aho balīyānhi vidhirbhāvikarmānusaṃdhayet

भिक्षितुन्नाधिगच्छामि न मे परिचितिः क्वचित् ।
न च पार्श्वे धनं किञ्चित्किमत्र शरणं भवेत्

bhikṣitunnādhigacchāmi na me paricitiḥ kvacit |
na ca pārśve dhanaṃ kiñcitkimatra śaraṇaṃ bhavet

सदानभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मिष्टभोजनम् ।
दद्यादद्यात्र कं याचे न चेह जननी मम

sadānabhyudite bhānau prasūrme miṣṭabhojanam |
dadyādadyātra kaṃ yāce na ceha jananī mama

इति चिंतयतस्तस्य बहुशस्तत्र नारद ।
अति दीनं तरोर्मूले भानुरस्ताचलं गतः

iti ciṃtayatastasya bahuśastatra nārada |
ati dīnaṃ tarormūle bhānurastācalaṃ gataḥ

एतस्मिन्नेव समये कश्चिन्माहेश्वरो नरः ।
सहोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात्

etasminneva samaye kaścinmāheśvaro naraḥ |
sahopahārānādāya nagarādbahirabhyagāt

नानाविधान्महादिव्यान्स्वजनैः परिवारितः ।
समभ्यर्चितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः

nānāvidhānmahādivyānsvajanaiḥ parivāritaḥ |
samabhyarcitumīśānaṃ śivarātrāvupoṣitaḥ

शिवालयं प्रविश्याथ स भक्तश्शिवसक्तधीः ।
यथोचितं सुचित्तेन पूजयामास शंकरम्

śivālayaṃ praviśyātha sa bhaktaśśivasaktadhīḥ |
yathocitaṃ sucittena pūjayāmāsa śaṃkaram

पक्वान्नगंधमाघ्राय यज्ञदत्तात्मजो द्विजः ।
पितृत्यक्तो मातृहीनः क्षुधितः स तमन्वगात्

pakvānnagaṃdhamāghrāya yajñadattātmajo dvijaḥ |
pitṛtyakto mātṛhīnaḥ kṣudhitaḥ sa tamanvagāt

इदमन्नं मया ग्राह्यं शिवायोपकृतं निशि ।
सुप्ते शैवजने दैवात्सर्वस्मिन्विविधं महत्

idamannaṃ mayā grāhyaṃ śivāyopakṛtaṃ niśi |
supte śaivajane daivātsarvasminvividhaṃ mahat

इत्याशामवलम्ब्याथ द्वारि शंभोरुपाविशत् ।
ददर्श च महापूजां तेन भक्तेन निर्मिताम्

ityāśāmavalambyātha dvāri śaṃbhorupāviśat |
dadarśa ca mahāpūjāṃ tena bhaktena nirmitām

विधाय नृत्यगीतादि भक्तास्सुप्ताः क्षणे यदा ।
नैवेद्यं स तदादातुं भर्गागारं विवेश ह

vidhāya nṛtyagītādi bhaktāssuptāḥ kṣaṇe yadā |
naivedyaṃ sa tadādātuṃ bhargāgāraṃ viveśa ha

दीपं मंदप्रभं दृष्ट्वा पक्वान्नवीक्षणाय सः ।
निजचैलांजलाद्वर्तिं कृत्वा दीपं प्रकाश्य च

dīpaṃ maṃdaprabhaṃ dṛṣṭvā pakvānnavīkṣaṇāya saḥ |
nijacailāṃjalādvartiṃ kṛtvā dīpaṃ prakāśya ca

यज्ञदत्तात्मजस्सोऽथ शिवनैवेद्यमादरात् ।
जग्राह सहसा प्रीत्या पक्वान्न वहुशस्ततः

yajñadattātmajasso'tha śivanaivedyamādarāt |
jagrāha sahasā prītyā pakvānna vahuśastataḥ

ततः पक्वान्नमादाय त्वरितं गच्छतो बहिः ।
तस्य पादतलाघातात्प्रसुप्तः कोप्यबुध्यत

tataḥ pakvānnamādāya tvaritaṃ gacchato bahiḥ |
tasya pādatalāghātātprasuptaḥ kopyabudhyata

कोऽयं कोऽयं त्वरापन्नो गृह्यतां गृह्यता मसौ ।
इति चुक्रोश स जनो गिरा भयमहोच्चया

ko'yaṃ ko'yaṃ tvarāpanno gṛhyatāṃ gṛhyatā masau |
iti cukrośa sa jano girā bhayamahoccayā

यावद्भयात्समागत्य तावत्स पुररक्षकैः ।
पलायमानो निहतः क्षणादंधत्वमागतः

yāvadbhayātsamāgatya tāvatsa purarakṣakaiḥ |
palāyamāno nihataḥ kṣaṇādaṃdhatvamāgataḥ

अभक्षयच्च नैवेद्यं यज्ञदत्तात्मजो मुने ।
शिवानुग्रहतो नूनं भाविपुण्यबलान्न सः

abhakṣayacca naivedyaṃ yajñadattātmajo mune |
śivānugrahato nūnaṃ bhāvipuṇyabalānna saḥ

अथ बद्धस्समागत्य पाशमुद्गरपाणिभिः ।
निनीषुभिः संयमनीं याम्यैस्स विकटैर्भटैः

atha baddhassamāgatya pāśamudgarapāṇibhiḥ |
ninīṣubhiḥ saṃyamanīṃ yāmyaissa vikaṭairbhaṭaiḥ

तावत्पारिषदाः प्राप्ताः किंकि णीजालमालिनः ।
दिव्यं विमानमादाय तं नेतुं शूलपाणयः

tāvatpāriṣadāḥ prāptāḥ kiṃki ṇījālamālinaḥ |
divyaṃ vimānamādāya taṃ netuṃ śūlapāṇayaḥ

मुंचतैनं द्विजं याम्या गणाः परम धार्मिकम् ।
दण्डयोग्यो न विप्रोऽसौ दग्धसर्वाघसंचयः

muṃcatainaṃ dvijaṃ yāmyā gaṇāḥ parama dhārmikam |
daṇḍayogyo na vipro'sau dagdhasarvāghasaṃcayaḥ

इत्याकर्ण्य वचस्ते हि यमराजगणास्ततः ।
महादेवगणानाहुर्बभूवुश्चकिता भृशम्

ityākarṇya vacaste hi yamarājagaṇāstataḥ |
mahādevagaṇānāhurbabhūvuścakitā bhṛśam

शंभोर्गणानथालोक्य भीतैस्तैर्यमकिंकरैः ।
अवादि प्रणतैरित्थं दुर्वृत्तोऽयं गणा द्विजः

śaṃbhorgaṇānathālokya bhītaistairyamakiṃkaraiḥ |
avādi praṇatairitthaṃ durvṛtto'yaṃ gaṇā dvijaḥ

कुलाचारं प्रतीर्य्यैष पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः ।
सत्यशौचपरिभ्रष्टस्संध्यास्नानविवर्जितः

kulācāraṃ pratīryyaiṣa pitrorvākyaparāṅmukhaḥ |
satyaśaucaparibhraṣṭassaṃdhyāsnānavivarjitaḥ

आस्तां दूरेस्य कर्मान्यच्छिवनिर्माल्यलंघकः ।
प्रत्यक्षतोऽत्र वीक्षध्वमस्पृश्योऽयं भवादृशाम्

āstāṃ dūresya karmānyacchivanirmālyalaṃghakaḥ |
pratyakṣato'tra vīkṣadhvamaspṛśyo'yaṃ bhavādṛśām

शिवनिर्माल्यभोक्तारश्शिवनिर्म्माल्यलंघकाः ।
शिवनिर्माल्यदातारः स्पर्शस्तेषां ह्यपुण्यकृत्

śivanirmālyabhoktāraśśivanirmmālyalaṃghakāḥ |
śivanirmālyadātāraḥ sparśasteṣāṃ hyapuṇyakṛt

विषमालोक्य वा पेयं श्रेयो वा स्पर्शनं परम् ।
सेवितव्यं शिवस्वं न प्राणः कण्ठगतैरपि

viṣamālokya vā peyaṃ śreyo vā sparśanaṃ param |
sevitavyaṃ śivasvaṃ na prāṇaḥ kaṇṭhagatairapi

यूयं प्रमाणं धर्मेषु यथा न च तथा वयम् ।
अस्ति चेद्धर्मलेशोस्य गणास्तं शृणुमो वयम्

yūyaṃ pramāṇaṃ dharmeṣu yathā na ca tathā vayam |
asti ceddharmaleśosya gaṇāstaṃ śṛṇumo vayam

इत्थं तद्वाक्यमाकर्ण्य यामानां शिवकिंकराः ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्रोचुः पारिषदास्तु तान्

itthaṃ tadvākyamākarṇya yāmānāṃ śivakiṃkarāḥ |
smṛtvā śivapadāmbhojaṃ procuḥ pāriṣadāstu tān

किंकराश्शिवधर्मा ये सूक्ष्मास्ते तु भवादृशैः ।
स्थूललक्ष्यैः कथं लक्ष्या लक्ष्या ये सूक्ष्मदृष्टिभिः

kiṃkarāśśivadharmā ye sūkṣmāste tu bhavādṛśaiḥ |
sthūlalakṣyaiḥ kathaṃ lakṣyā lakṣyā ye sūkṣmadṛṣṭibhiḥ

अनेनानेनसा कर्म यत्कृतं शृणुतेह तत् ।
यज्ञदत्तात्मजेनाथ सावधानतया गणाः

anenānenasā karma yatkṛtaṃ śṛṇuteha tat |
yajñadattātmajenātha sāvadhānatayā gaṇāḥ

पतंती लिंगशिरसि दीपच्छाया निवारिता ।
स्वचैलांचलतोऽनेन दत्त्वा दीपदशां निशि

pataṃtī liṃgaśirasi dīpacchāyā nivāritā |
svacailāṃcalato'nena dattvā dīpadaśāṃ niśi

अपरोपि परो धर्मो जातस्तत्रास्य किंकरः ।
शृण्वतः शिवनामानि प्रसंगादपि गृह्णताम् ।ऽ

aparopi paro dharmo jātastatrāsya kiṃkaraḥ |
śṛṇvataḥ śivanāmāni prasaṃgādapi gṛhṇatām |'

भक्तेन विधिना पूजा क्रियमाणा निरीक्षिता ।
उपोषितेन भूतायामनेनास्थितचेतसा

bhaktena vidhinā pūjā kriyamāṇā nirīkṣitā |
upoṣitena bhūtāyāmanenāsthitacetasā

शिवलोकमयं ह्यद्य गंतास्माभिस्सहैव तु ।
कंचित्कालं महाभोगान्करिष्यति शिवानुगः

śivalokamayaṃ hyadya gaṃtāsmābhissahaiva tu |
kaṃcitkālaṃ mahābhogānkariṣyati śivānugaḥ

कलिंगराजो भविता ततो निर्धूतकल्मषः ।
एष द्विजवरो नूनं शिवप्रियतरो यतः

kaliṃgarājo bhavitā tato nirdhūtakalmaṣaḥ |
eṣa dvijavaro nūnaṃ śivapriyataro yataḥ

अन्यत्किंचिन्न वक्तव्यं यूयं यात यथागतम् ।
यमदूतास्स्वलोकं तु सुप्रसन्नेन चेतसा

anyatkiṃcinna vaktavyaṃ yūyaṃ yāta yathāgatam |
yamadūtāssvalokaṃ tu suprasannena cetasā

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां यमदूता मुनीश्वर ।
यथागतं ययुस्सर्वे यमलोकं पराङ्मुखाः

ityākarṇya vacasteṣāṃ yamadūtā munīśvara |
yathāgataṃ yayussarve yamalokaṃ parāṅmukhāḥ

सर्वं निवेदयामासुश्शमनाय गणा मुने ।
तद्वृत्तमादितः प्रोक्तं शंभुदूतैश्च धर्मतः

sarvaṃ nivedayāmāsuśśamanāya gaṇā mune |
tadvṛttamāditaḥ proktaṃ śaṃbhudūtaiśca dharmataḥ

सर्वे शृणुत मद्वाक्यं सावधानतया गणाः ।
तदेव प्रीत्या कुरुत मच्छासनपुरस्सरम्

sarve śṛṇuta madvākyaṃ sāvadhānatayā gaṇāḥ |
tadeva prītyā kuruta macchāsanapurassaram

ये त्रिपुण्ड्रधरा लोके विभूत्या सितया गणाः ।
ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

ye tripuṇḍradharā loke vibhūtyā sitayā gaṇāḥ |
te sarve parihartavyā nānetavyāḥ kadācana

उद्धूलनकरा ये हि विभूत्या सितया गणाः ।
ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

uddhūlanakarā ye hi vibhūtyā sitayā gaṇāḥ |
te sarve parihartavyā nānetavyāḥ kadācana

शिववेषतया लोके येन केनापि हेतुना ।
ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

śivaveṣatayā loke yena kenāpi hetunā |
te sarve parihartavyā nānetavyāḥ kadācana

ये रुद्राक्षधरा लोके जटाधारिण एव ये ।
ते सवे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

ye rudrākṣadharā loke jaṭādhāriṇa eva ye |
te save parihartavyā nānetavyāḥ kadācana

उपजीवनहेतोश्च शिववेषधरा हि ये ।
ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

upajīvanahetośca śivaveṣadharā hi ye |
te sarve parihartavyā nānetavyāḥ kadācana

दंभेनापि च्छलेनापि शिववेषधरा हि ये ।
ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

daṃbhenāpi cchalenāpi śivaveṣadharā hi ye |
te sarve parihartavyā nānetavyāḥ kadācana

एवमाज्ञापयामास स यमो निज किंकरान् ।
तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णीमासञ्छुचिस्मिताः

evamājñāpayāmāsa sa yamo nija kiṃkarān |
tatheti matvā te sarve tūṣṇīmāsañchucismitāḥ

पार्षदैर्यमदूतेभ्यो मोचितस्त्विति स द्विजः ।
शिवलोकं जगामाशु तैर्गणैश्शुचिमानसः

pārṣadairyamadūtebhyo mocitastviti sa dvijaḥ |
śivalokaṃ jagāmāśu tairgaṇaiśśucimānasaḥ

तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगान्संसेव्य च शिवाशिवौ ।
अरिंदमस्य तनयः कलिंगाधिपतेरभूत्

tatra bhuktvākhilānbhogānsaṃsevya ca śivāśivau |
ariṃdamasya tanayaḥ kaliṃgādhipaterabhūt

दम इत्यभिधानोऽभूच्छिवसेवापरायणः ।
बालोऽपि शिशुभिः साकं शिवभक्तिं चकार सः

dama ityabhidhāno'bhūcchivasevāparāyaṇaḥ |
bālo'pi śiśubhiḥ sākaṃ śivabhaktiṃ cakāra saḥ

क्रमाद्राज्यमवापाथ पितर्युपरते युवा ।
प्रीत्या प्रवर्तयामास शिवधर्मांश्च सर्वशः

kramādrājyamavāpātha pitaryuparate yuvā |
prītyā pravartayāmāsa śivadharmāṃśca sarvaśaḥ

नान्यं धर्मं स जानाति दुर्दमो भूपतिर्दमः ।
शिवालयेषु सर्वेषु दीपदानादृते द्विजः

nānyaṃ dharmaṃ sa jānāti durdamo bhūpatirdamaḥ |
śivālayeṣu sarveṣu dīpadānādṛte dvijaḥ

ग्रामाधीशान्समाहूय सर्वान्स विषयस्थितान् ।
इत्थमाज्ञापयामास दीपा देयाश्शिवालये

grāmādhīśānsamāhūya sarvānsa viṣayasthitān |
itthamājñāpayāmāsa dīpā deyāśśivālaye

अन्यथा सत्यमेवेदं स मे दण्ड्यो भविष्यति ।
दीप दानाच्छिवस्तुष्टो भवतीति श्रुतीरितम्

anyathā satyamevedaṃ sa me daṇḍyo bhaviṣyati |
dīpa dānācchivastuṣṭo bhavatīti śrutīritam

यस्ययस्याभितो ग्रामं यावतश्च शिवालयाः ।
तत्रतत्र सदा दीपो द्योतनीयोऽविचारितम्

yasyayasyābhito grāmaṃ yāvataśca śivālayāḥ |
tatratatra sadā dīpo dyotanīyo'vicāritam

ममाज्ञाभंगदोषेण शिरश्छेत्स्याम्यसंशयम् ।
इति तद्भयतो दीपा दीप्ताः प्रतिशिवालयम्

mamājñābhaṃgadoṣeṇa śiraśchetsyāmyasaṃśayam |
iti tadbhayato dīpā dīptāḥ pratiśivālayam

अनेनैव स धर्मेण यावज्जीवं दमो नृपः ।
धर्मर्द्धिं महतीं प्राप्य कालधर्मवशं गतः

anenaiva sa dharmeṇa yāvajjīvaṃ damo nṛpaḥ |
dharmarddhiṃ mahatīṃ prāpya kāladharmavaśaṃ gataḥ

स दीपवासनायोगाद्बहून्दीपान्प्रदीप्य वै ।
अलकायाः पतिरभूद्रत्नदीपशिखाश्रयः

sa dīpavāsanāyogādbahūndīpānpradīpya vai |
alakāyāḥ patirabhūdratnadīpaśikhāśrayaḥ

एवं फलति कालेन शिवेऽल्पमपि यत्कृतम् ।
इति ज्ञात्वा शिवे कार्यं भजनं सुसुखार्थिभिः

evaṃ phalati kālena śive'lpamapi yatkṛtam |
iti jñātvā śive kāryaṃ bhajanaṃ susukhārthibhiḥ

क्व स दीक्षितदायादः सर्वधर्मारतिः सदा ।
शिवालये दैवयोगाद्यातश्चोरयितुं वसु ।
स्वार्थदीपदशोद्योतलिंगमौलितमोहरः

kva sa dīkṣitadāyādaḥ sarvadharmāratiḥ sadā |
śivālaye daivayogādyātaścorayituṃ vasu |
svārthadīpadaśodyotaliṃgamaulitamoharaḥ

कलिंगविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिं सदा ।
शिवालये समुद्दीप्य दीपान्प्राग्वासनोदयात्

kaliṃgaviṣaye rājyaṃ prāpto dharmaratiṃ sadā |
śivālaye samuddīpya dīpānprāgvāsanodayāt

कैषा दिक्पालपदवी मुनीश्वर विलोकय ।
मनुष्यधर्मिणानेन सांप्रतं येह भुज्यते

kaiṣā dikpālapadavī munīśvara vilokaya |
manuṣyadharmiṇānena sāṃprataṃ yeha bhujyate

इति प्रोक्तं गुणनिधेर्यज्ञदत्तात्मजस्य हि ।
चरितं शिवसंतोषं शृण्वतां सर्वकामदम्

iti proktaṃ guṇanidheryajñadattātmajasya hi |
caritaṃ śivasaṃtoṣaṃ śṛṇvatāṃ sarvakāmadam

सर्वदेवशिवेनासौ सखित्वं च यथेयिवान् ।
तदप्येकमना भूत्वा शृणु तात ब्रवीमि ते

sarvadevaśivenāsau sakhitvaṃ ca yatheyivān |
tadapyekamanā bhūtvā śṛṇu tāta bravīmi te