अध्याय 17: यज्ञदत्त का बिगड़ा पुत्र गुणनिधि

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः ।
पुनः पप्रच्छ तं नत्वा विनयेन मुनीश्वराः

ityākarṇya vacastasya brahmaṇassa tu nāradaḥ |
punaḥ papraccha taṃ natvā vinayena munīśvarāḥ

कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः ।
क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना

kadāgato hi kailāsaṃ śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
kva vā sakhitvaṃ tasyāsītkubereṇa mahātmanā

किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः ।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम

kiṃ cakāra harastatra paripūrṇaḥ śivākṛtiḥ |
etatsarvaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ mama

शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः ।
यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च

śṛṇu nārada vakṣyāmi caritaṃ śaśimaulinaḥ |
yathā jagāma kailāsaṃ sakhitvaṃ dhanadasya ca

असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः ।
दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः

asītkāṃpilyanagare somayājikulodbhavaḥ |
dīkṣito yajñadattākhyo yajñavidyāviśāradaḥ

वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः ।
राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः

vedavedāṃgavitprājño vedāntādiṣu dakṣiṇaḥ |
rājamānyo'tha bahudhā vadānyaḥ kīrtibhājanaḥ

अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः ।
सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः

agniśuśrūṣaṇarato vedādhyayanatatparaḥ |
sundaro ramaṇīyāṃgaścandrabiṃbasamākṛtiḥ

आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः ।
कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः ।
अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्

āsīdguṇanidhirnāma dīkṣitasyāsya vai sutaḥ |
kṛtopanayanassoṣṭau vidyā jagrāha bhūriśaḥ |
atha pitrānabhijñāto yūtakarmarato'bhavat

आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः ।
समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः

ādāyādāya bahuśo dhanaṃ mātussakāśataḥ |
samadādyūtakārebhyo maitrīṃ taiśca cakāra saḥ

संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः ।
निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः

saṃtyaktabrāhmaṇācāraḥ saṃdhyāsnānaparāṅmukhaḥ |
niṃdako vedaśāstrāṇāṃ devabrāhmaṇaniṃdakaḥ

स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् ।
नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः

smṛtyācāravihīnastu gītavādyavinodabhāk |
naṭapākhaṃḍabhāṇḍaistu baddhapremaparaṃparaḥ

प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् ।
गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्

prerito'pi jananyā sa na yayau pituraṃtikam |
gṛhakāryāṃtaravyāpto dīkṣito dīkṣitāyinīm

यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः ।
न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्

yadā yadaiva tāṃ pṛcchedaye guṇanidhissutaḥ |
na dṛśyate mayā gehe kalyāṇi vidadhāti kim

तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः ।
स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्

tadā tadeti sā brūyādidānīṃ sa bahirgataḥ |
snātvā samarcya vai devānetāvaṃtamanehasam

अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ ।
एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्

adhītyādhyayanārthaṃ sa dvijairmitraissamaṃ yayau |
ekaputreti tanmātā pratārayati dīkṣitam

न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः ।
सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे

na tatkarma ca tadvṛttaṃ kiṃcidvetti sa dīkṣitaḥ |
sarvaṃ keśāṃtakarmāsya cakre varṣe'tha ṣoḍaśe

अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च ।
गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्

atho sa dīkṣito yajñadattaḥ putrasya tasya ca |
gṛhyoktena vidhānena pāṇigrāhamakārayam

प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु ।
शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद ।
क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् ।
यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति

pratyahaṃ tasya jananī sutaṃ guṇanidhiṃ mṛdu |
śāsti snehārdrahṛdayā hyupaveśya sma nārada |
krodhanaste'sti tanaya sa mahātmā pitetyalam |
yadi jñāsyati te vṛttaṃ tvāṃ ca māṃ tāḍayiṣyati

आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् ।
लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः

ācchādayāmi te nityaṃ pituragre kuceṣṭitam |
lokamānyo'sti te tātassadācārairna vai dhanaiḥ

ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसं- गमः ।
किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः

brāhmaṇānāṃ dhanaṃ tāta sadvidyā sādhusaṃ- gamaḥ |
kimarthaṃ na karoṣi tvaṃ suruciṃ prītamānasaḥ

सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः ।
इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः

sacchrotriyāste'nūcānā dīkṣitāssomayājinaḥ |
iti rūḍhimiha prāptāstava pūrvapitāmahāḥ

त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव ।
सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर

tyaktvā durvṛttasaṃsargaṃ sādhusaṃgarato bhava |
sadvidyāsu mano dhehi brāhmaṇācāramācara

तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः ।
ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्

tātānurūpo rūpeṇa yaśasā kulaśīlataḥ |
tato na trapase kinnastyaja durvṛttatāṃ svakām

ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी ।
एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव

ūnaviṃśatiko'si tvameṣā ṣoḍaśavārṣikī |
etāṃ saṃvṛṇu sadvṛttāṃ pitṛbhaktiyuto bhava

श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः ।
ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत

śvaśuro'pi hi te mānyassarvatra guṇaśīlataḥ |
tato na trapase kinnastyaja durvṛttatāṃ suta

मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः ।
तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः

mātulāste'tulāḥ putra vidyāśīlakulādibhiḥ |
tebhyo'pi na bibheṣi tvaṃ śuddho'syubhayavaṃśataḥ

पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् ।
गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्

paśyaitānprati veśmasthānbrāhmaṇānāṃ kumārakān |
gṛhe'pi śiṣyānpaśyaitānpituste vinayocitān

राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत ।
श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति

rājāpi śroṣyati yadā tava duśceṣṭitaṃ suta |
śraddhāṃ vihāya te tāte vṛttilopaṃ kariṣyati

बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः ।
अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह

bālaceṣṭitamevaitadvadaṃtyadyāpi te janāḥ |
anaṃtaraṃ hariṣyaṃti yuktāṃ dīkṣitatāmiha

सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि ।
मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति

sarvepyākṣārayiṣyaṃti tava tātaṃ ca māmapi |
mātuścaritraṃ tanayo dhatte durbhāṣaṇairiti

पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः ।
तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः

pitāpi te na pāpīyāñchrutismṛtipathānugaḥ |
tadaṃghrilīnamanaso mama sākṣī maheśvaraḥ

न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् ।
अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति

na cartusnātayayāpīha mukhaṃ duṣṭasya vīkṣitam |
aho balīyānsa vidhiryena jāto bhavāniti

प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः ॥ ।
न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः

pratikṣaṇaṃ jananyeti śikṣyamāṇotidurmatiḥ || |
na tatyāja ca taddharmaṃ durbodho vyasanī yataḥ

मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः ।
स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः

mṛgayāmadyapaiśunyānṛtacauryadurodaraiḥ |
sa vāradārairvyasanairebhiḥ ko'tra na khaṃḍitaḥ

यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः ।
अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्

yadyanmadhyagṛhe paśyettattannītvā sudurmatiḥ |
arpayeddyūtakārāṇāṃ sakupyaṃ vasanādikam

न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् ।
चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्

nyastāṃ ratnamayīṃ gehe karasya piturūrmikām |
corayitvaikadādāya durodarakare'rpayat

दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे ।
उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका

dīkṣitena parijñāto daivāddyūtakṛtaḥ kare |
uvāca dīkṣitastaṃ ca kuto labdhā tvayormikā

पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः ।
मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा

pṛṣṭastenātha nirbaṃdhādasakṛttamuvāca saḥ |
māmākṣipasi viproccaiḥ kiṃ mayā cauryakarmaṇā

लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता ।
मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः

labdhā mudrā tvadīyena putreṇaiva samarpitā |
mama māturhi pūrvedyurjitvā nīto hi śāṭakaḥ

न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् ।
अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु

na kevalaṃ mamaivaitadaṃgulīyaṃ samarpitam |
anyeṣāṃ dyūtakartṝṇāṃ bhūri tenārpitaṃ vasu

रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च ।
भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च

ratnakupyadukūlāni śṛṃgāraprabhṛtīni ca |
bhājanāni vicitrāṇi kāṃsyatāmramayāni ca

नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः ।
न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले

nagnīkṛtya pratidinaṃ badhyate dyūtakāribhiḥ |
na tena sadṛśaḥ kaścidākṣiko bhūmimaṃḍale

अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः ।
कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः

adyāvadhi tvayā vipra durodara śiromaṇiḥ |
kathaṃ nājñāyi tanayo'vinayānayakovidaḥ

इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः ।
प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्

iti śrutvā trapābhāravinamratarakaṃdharaḥ |
prāvṛtya vāsasā mauliṃ prāviśannijamandiram

महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ ।
स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः

mahāpativratāmasya patnī provāca tāmatha |
sa dīkṣito yajñadattaḥ śrautakarmaparāyaṇaḥ

दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः ।
अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका

dīkṣitāyani kutrāsti dhūrte guṇanidhissutaḥ |
atha tiṣṭhatu kiṃ tena kva sā mama śubhormikā

अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता ।
सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे

aṃgodvartanakāle yā tvayā me'ṅgulito hṛtā |
sā tvaṃ ratnamayī śīghraṃ tāmānīya prayaccha me

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी ।
प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ

iti śrutvātha tadvākyaṃ bhītā sā dīkṣitāyanī |
provāca snānamadhyāhnīṃ kriyāṃ niṣpādayatyatha

व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि ।
समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे

vyagrāsmi devapūjārthamupahārādikarmaṇi |
samayo'yamatikrāmedatithīnāṃ priyātithe

इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया ।
स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्

idānīmeva pakvānnakāraṇavyagrayā mayā |
sthāpitā bhājane kvāpi vismṛteti na vedmyaham

हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि ।
यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति

haṃ he'satputrajanani nityaṃ satyaprabhāṣiṇi |
yadā yadā tvāṃ saṃpṛche tanayaḥ kva gatastviti

तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः ।
अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः

tadātadeti tvaṃ brūyānnathedānīṃ sa nirgataḥ |
adhītyādhyayanārthaṃ ca dvitrairmitraissayugbahiḥ

कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः ।
लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज

kutaste śāṭakaḥ patni māṃjiṣṭho yo mayārpitaḥ |
labhate yo'niśaṃ dhāmni tathyaṃ brūhi bhayaṃ tyaja

सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः ।
पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता

sāṃprataṃ nekṣyate so'pi bhṛṃgāro maṇimaṃḍitaḥ |
paṭṭasūtramayī sāpi tripaṭī yā mayārpitā

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा ।
नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका

kva dākṣiṇātyaṃ tatkāṃsyaṃ gauḍī tāmraghaṭī kva sā |
nāgadaṃtamayī sā kva sukhakautuka maṃcikā

क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता ।
दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका

kva sā parvatadeśīyā candrakāṃtirivādbhutā |
dīpakavyagrahastāgrālaṃkṛtā śālabhañjikā

किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा ।
तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा

kiṃ bahūktena kulaje tubhyaṃ kupyāmyahaṃ vṛthā |
tadābhyavahāriṣyehamupayaṃsyāmyahaṃ yadā

अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा ।
उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्

anapatyo'smi tenāhaṃ duṣṭena kuladūṣiṇā |
uttiṣṭhānaya pāthastvaṃ tasmai dadyāstilāṃjalim

अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् ।
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी

aputratvaṃ varaṃ nṝṇāṃ kuputrātkulapāṃsanāt |
tyajedekaṃ kulasyārthe nītireṣā sanātanī

स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् ।
श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः

snātvā nityavidhiṃ kṛtvā tasminnevāhni kasyacit |
śrotriyasya sutāṃ prāpya pāṇiṃ jagrāha dīkṣitaḥ