अध्याय 15: सृष्टि का आरम्भ और भ्रूमध्य से रुद्र का प्राकट्य

विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम ।
श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी

vidhe vidhe mahābhāga dhanyastvaṃ surasattama |
śrāvitādyādbhutā śaivakathā paramapāvanī

तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा ।
श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह

tatrādbhutā mahādivyā liṃgotpattiḥ śrutā śubhā |
śrutvā yasyāḥ prabhāvaṃ ca duḥkhanāśo bhavediha

अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा ।
सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः

anaṃtaraṃ ca yajjātaṃ māhātmyaṃ caritaṃ tathā |
sṛṣṭeścaiva prakāraṃ ca kathaya tvaṃ viśeṣataḥ

सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् ।
कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया

samyak pṛṣṭe ca bhavatā yajjātaṃ tadanaṃtaram |
kathayiṣyāmi saṃkṣepādyathā pūrvaṃ śrutaṃ mayā

अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने ।
अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्

aṃtarhite tadā deve śivarūpe sanātane |
ahaṃ viṣṇuśca viprendra adhikaṃ sukhamāptavān

मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा ।
संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया

mayā ca viṣṇunā rūpaṃ haṃsavārāhayostadā |
saṃvṛtaṃ tu tatastābhyāṃ lokasargāvanecchayā

विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् ।
कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि

vidhe brahman mahāprājña saṃśayo hṛdi me mahān |
kṛpāṃ kṛtvātulāṃ śīghraṃ taṃ nāśayitumarhasi

हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् ।
अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्

haṃsavārāhayo rūpaṃ yuvābhyāṃ ca dhṛtaṃ katham |
anyadrūpaṃ vihāyaiva kimatra vada kāraṇam

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्

ityetadvacanaṃ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ brahmā sādaramabravīt

हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला ।
तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्

haṃsasya corddhvagamane gatirbhavati niścalā |
tattvātattvaviveko'sti jaladugdhavibhāgavat

अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः ।
हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा

ajñānajñānayostattvaṃ vivecayati haṃsakaḥ |
haṃsarūpaṃ dhṛtaṃ tena brahmaṇā sṛṣṭikāriṇā

विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत ।
शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद

viveko naiva labdhaśca yato haṃso vyalīyata |
śivasvarūpatattvasya jyotirūpasya nārada

सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते ।
यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा

sṛṣṭipravṛttikāmasya kathaṃ jñānaṃ prajāyate |
yato labdho viveko'pi na mayā haṃsarūpiṇā

गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला ।
धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा

gamane'dho varāhasya gatirbhavati niścalā |
dhṛtaṃ vārāharūpaṃ hi viṣṇunā vanacāriṇā

अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् ।
विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा

athavā bhavakalpārthaṃ tadrūpaṃ hi prakalpitam |
viṣṇunā ca varāhasya bhuvanāvanakāriṇā

यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः ।
तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः

yaddinaṃ hi samārabhya tadrūpaṃ dhṛtavānhariḥ |
taddinaṃ prati kalpo'sau kalpo vārāhasaṃjñakaḥ

तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे ।
तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक्

tadicchā vā yadā jātā tābhyāṃ rūpaṃ hi dhāraṇe |
taddinaṃ pratikalpo'sau kalpo vārāhasaṃjñak

इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने

iti praśnottaraṃ dattaṃ prastutaṃ śṛṇu nārada |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ vakṣye sṛṣṭividhiṃ mune

अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः ।
तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः

aṃtarhite mahādeve tvahaṃ lokapitāmahaḥ |
tadīyaṃ vacanaṃ kartumadhyāyandhyānatatparaḥ

नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा ।
आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे

namaskṛtya tadā śaṃbhuṃ jñānaṃ prāpya harestadā |
ānaṃdaṃ paramaṃ gatvā sṛṣṭiṃ kartuṃ mano dadhe

विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् ।
उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः

viṣṇuścāpi tadā tatra praṇipatya sadāśivam |
upadiśya ca māṃ tāta hyaṃtardhānamupāgataḥ

ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् ।
वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा

brahmāṇḍācca bahirgatvā prāpya śambhoranugraham |
vaikuṃṭhanagaraṃ gatvā tatrovāsa harissadā

अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया ।
पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम्

ahaṃ smṛtvā śivaṃ tatra viṣṇuṃ vai sṛṣṭikāmyayā |
pūrvaṃ sṛṣṭaṃ jalaṃ yacca tatrāṃjalimudākṣipam

अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् ।
विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः

ato'ṇḍamabhavattatra caturviṃśatisaṃjña kam |
virāḍrūpamabhūdvipra jalarūpamapaśyataḥ

ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् ।
द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः

tatassaṃśayamāpannastapastepe sudāruṇam |
dvādaśābdamahaṃ tatra viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ

तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् ।
मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा

tasmiṃśca samaye tāta prādurbhūto harissvayam |
māmuvāca mahāprītyā madaṃgaṃ saṃspṛśanmudā

वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव ।
ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः

varaṃ brūhi prasanno'smi nādeyo vidyate tava |
brahmañchaṃbhuprasādena sarvaṃ dātuṃ samarthakaḥ

युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते ।
तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते

yuktametanmahābhāga datto'haṃ śaṃbhunā ca te |
taduktaṃ yācate me'dya dehi viṣṇo namo'stu te

विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् ।
न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते

virāḍrūpamidaṃ hyaṃḍaṃ caturviṃśatisaṃjñakam |
na caitanyaṃ bhavatyādau jaḍībhūtaṃ pradṛśyate

प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे ।
प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह

prādurbhūto bhavānadya śivānugrahato hare |
prāptaṃ śaṃkarasaṃbhūtyā hyaṇḍaṃ caitanyamāvaha

इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः ।
अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम्

ityukte ca mahāviṣṇuśśaṃbhorājñāparāyaṇaḥ |
anaṃtarūpamāsthāya praviveśa tadaṃḍakam

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति

sahasraśīrṣā puruṣassahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sa bhūmiṃ sarvataspṛtvā tadaṇḍaṃ vyāptavāniti

प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे ।
सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्

praviṣṭe viṣṇunā tasminnaṇḍe samyakstutena me |
sacetanamabhūdaṇḍaṃ caturviṃśatisaṃjñakam

पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् ।
राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः

pātālādi samārabhya saptalokādhipaḥ svayam |
rājate sma haristatra vairājaḥ puruṣaḥ prabhuḥ

कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् ।
निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह

kailāsanagaraṃ ramyaṃ sarvopari virājitam |
nivāsārthaṃ nijasyaiva paṃcavaktra ścakāra ha

ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च ।
कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह

brahmāṃḍasya tathā nāśe vaikuṇṭhasya ca tasya ca |
kadācideva devarṣe nāśo nāsti tayoriha

सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम ।
सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्

satyaṃ padamupāśritya sthito'haṃ munisattama |
sṛṣṭikāmo'bhavaṃ tāta mahādevājñayā hyaham

सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः ।
अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः

sisṛkṣoratha me prādurabhavatpāpasargakaḥ |
avidyāpaṃcakastāta buddhipūrvastamopamaḥ

ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् ।
मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात्

tataḥ prasannacitto'hamasṛjaṃ sthāvarābhidham |
mukhyasargaṃ ca nissaṃgamadhyāyaṃ śaṃbhuśāsanāt

तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः ।
सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः

taṃ dṛṣṭvā me sisṛkṣośca jñātvā sādhakamātmanaḥ |
sargo'vartata duḥkhāḍhyastiryaksrotā na sādhakaḥ

तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे ।
अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्

taṃ cāsādhakamājñāya punaściṃtayataśca me |
abhavatsāttvikassarga ūrdhvasrotā iti drutam

देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः ।
तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः

devasargaḥ pratikhyātassatyo'tīva sukhāvahaḥ |
tamapyasādhakaṃ matvā'ciṃtayaṃ prabhumātmanaḥ

प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया ।
अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः

prādurāsīttatassargo rājasaḥ śaṃkarājñayā |
avāksrotā iti khyāto mānuṣaḥ parasādhakaḥ

महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् ।
इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया

mahādevājñayā sargastato bhūtādiko'bhavat |
iti paṃcavidhā sṛṣṭiḥ pravṛttā vai kṛtā mayā

त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः ।
तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः

trayassargāḥ prakṛtyāśca brahmaṇaḥ parikīrtitāḥ |
tatrādyo mahatassargo dvitīyaḥ sūkṣmabhautikaḥ

वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः ।
एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह

vaikārikastṛtīyaśca ityete prakṛtāstrayaḥ |
evaṃ cāṣṭavidhāssargāḥ prakṛtervekṛtaiḥ saha

कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः ।
एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते

kaumāro navamaḥ proktaḥ prākṛto vaikṛtaśca saḥ |
eṣāmavāṃtaro bhedo mayā vaktuṃ na śakyate

अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् ।
कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्

alpatvādupayogasya vacmi sargaṃ dvijātmakam |
kaumāraḥ sanakādīnāṃ yatra sargo mahānabhūt

सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः ।
महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः

sanakādyāḥ sutā me hi mānasā brahmasaṃmitāḥ |
mahāvairāgyasaṃpannā abhavanpaṃca suvratāḥ

मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः ।
शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्

mayājñaptā api ca te saṃsāravimukhā budhāḥ |
śivadhyānaikamanaso na sṛṣṭau cakrire matim

प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम ।
अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद

pratyuttaraṃ ca tadanu śrutvāhaṃ munisattama |
akārṣaṃ krodhamatyugraṃ mohamāptaśca nārada

कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम ।
क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः

kuddhasya mohitasyātha vihvalasya mune mama |
krodhena khalu netrābhyāṃ prāpatannaśrubiṃdavaḥ

तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया ।
प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना

tasminnavasare tatra smṛtena manasā mayā |
prabodhitohaṃ tvaritamāgatenā hi viṣṇunā

तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् ।
तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम

tapaḥ kuru śivasyeti hariṇā śikṣito'pyaham |
tapokārī mahadghoraṃ paramaṃ munisattama

तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः ।
अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः

tapasyataśca sṛṣṭyarthaṃ bhruvorghrāṇasya madhyataḥ |
avimuktābhidhāddeśātsvakīyānme viśeṣataḥ

त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः ।
आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः

trimūrtīnāṃ maheśasya prādurāsīdghṛṇānidhiḥ |
ārddhanārīśvaro bhūtvā pūrṇāśassakaleśvaraḥ

तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् ।
सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्

tamajaṃ śaṃkaraṃ sākṣāttejorāśimumāpatim |
sarvajñaṃ sarvakartāraṃ nīlalohitasaṃjñakam

दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः ।
अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः

dṛṣṭvā natvā mahābhaktyā stutvāhaṃ tu praharṣitaḥ |
avocaṃ devadeveśaṃ sṛja tvaṃ vividhāḥ prajāḥ

श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः ।
ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून

śrutvā mama vacassotha devadevo maheśvaraḥ |
sasarja svātmanastulyānrudro rudragaṇānbahūna

अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् ।
जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति

avocaṃ punareveśaṃ mahārudraṃ maheśvaram |
janmamṛtyubhayāviṣṭāssṛja deva prajā iti

एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः ।
प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम

evaṃ śrutvā mahādevo madvacaḥ karuṇānidhiḥ |
prahasyovāca māṃ sadyaḥ prahasya munisattama

जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे ।
अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ

janmamṛtyubhayāviṣṭā nāhaṃ srakṣye prajā vidhe |
aśobhanāḥ karmavaśā vimagnā duḥkhavāridhau

अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः ।
सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः

ahaṃ duḥkhodadhau magnā uddhariṣyāmi ca prajāḥ |
samyakjñānapradānena gurumūrtiparigrahaḥ

त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते ।
मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि

tvameva sṛja duḥkhāḍhyāḥ prajāssarvāḥ prajāpate |
madājñayā na baddhastvaṃ māyayā saṃbhaviṣyasi

इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः ।
सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः

ityuktvā māṃ sa bhagavānsuśrīmānnīlalohitaḥ |
sagaṇaḥ paśyato me hi drutamaṃtardadhe haraḥ