अध्याय 20: ब्रह्मा का प्रायश्चित्त और शिव-सती का गृहगमन

ब्रह्मन् विधे महाभाग शिवभक्तवर प्रभो ।
श्रावितं चरितं शंभोरद्भुतं मंगलायनम्

brahman vidhe mahābhāga śivabhaktavara prabho |
śrāvitaṃ caritaṃ śaṃbhoradbhutaṃ maṃgalāyanam

ततः किमभवत्तात कथ्यतां शशिमौलिनः
सत्याश्च चरितं दिव्यं सर्वाघौघविनाशनम्

tataḥ kimabhavattāta kathyatāṃ śaśimaulinaḥ
satyāśca caritaṃ divyaṃ sarvāghaughavināśanam

निवृत्ते शंकरे चास्मद्वधाद्भक्तानुकंपिनि ।
अभवन्निर्भयास्सर्वे सुखिनस्तु प्रसन्नकाः

nivṛtte śaṃkare cāsmadvadhādbhaktānukaṃpini |
abhavannirbhayāssarve sukhinastu prasannakāḥ

नतस्कंधास्सांजलयः प्रणेमुर्निखिलाश्च ते ।
तुष्टुवुश्शंकरं भक्त्या चक्रुर्जयरवं मुदा

nataskaṃdhāssāṃjalayaḥ praṇemurnikhilāśca te |
tuṣṭuvuśśaṃkaraṃ bhaktyā cakrurjayaravaṃ mudā

तस्मिन्नेव कालेऽहं प्रसन्नो निर्भयो मुने ।
अस्तवं शंकरं भक्त्या विविधैश्च शुभस्तवैः

tasminneva kāle'haṃ prasanno nirbhayo mune |
astavaṃ śaṃkaraṃ bhaktyā vividhaiśca śubhastavaiḥ

ततस्तुष्टमनाश्शंभुर्बहुलीलाकरः प्रभुः ।
मुने मां समुवाचेदं सर्वेषां शृण्वतां तदा

tatastuṣṭamanāśśaṃbhurbahulīlākaraḥ prabhuḥ |
mune māṃ samuvācedaṃ sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ tadā

ब्रह्मन् तात प्रसन्नोहं निर्भयस्त्वं भवाधुना ।
स्वशीर्षं स्पृश हस्तेन मदाज्ञां कुर्वसंशयम्

brahman tāta prasannohaṃ nirbhayastvaṃ bhavādhunā |
svaśīrṣaṃ spṛśa hastena madājñāṃ kurvasaṃśayam

इत्याकर्ण्य वचश्शम्भोर्बहुलीलाकृतः प्रभोः ।
स्पृशन् स्वं कं तथा भूत्वा प्राणमं वृषभध्वजम्

ityākarṇya vacaśśambhorbahulīlākṛtaḥ prabhoḥ |
spṛśan svaṃ kaṃ tathā bhūtvā prāṇamaṃ vṛṣabhadhvajam

यावदेवमहं स्वं कं स्पृशामि निजपाणिना ।
तावत्तत्र स्थितं सद्यस्तद्रूपवृषवाहनम्

yāvadevamahaṃ svaṃ kaṃ spṛśāmi nijapāṇinā |
tāvattatra sthitaṃ sadyastadrūpavṛṣavāhanam

ततो लज्जापरीतांगस्स्थितश्चाहमधोमुखः ।
इन्द्राद्यैरमरैस्सर्वैस्सुदृष्टस्सर्वतस्स्थितैः

tato lajjāparītāṃgassthitaścāhamadhomukhaḥ |
indrādyairamaraissarvaissudṛṣṭassarvatassthitaiḥ

अथाहं लज्जयाविष्टः प्रणिपत्य महेश्वरम् ।
प्रवोचं संस्तुतिं कृत्वा क्षम्यतां क्षम्यतामिति

athāhaṃ lajjayāviṣṭaḥ praṇipatya maheśvaram |
pravocaṃ saṃstutiṃ kṛtvā kṣamyatāṃ kṣamyatāmiti

अस्य पापस्य शुध्यर्थं प्रायश्चित्तं वद प्रभो ।
निग्रहं च तथान्यायं येन पापं प्रयातु मे

asya pāpasya śudhyarthaṃ prāyaścittaṃ vada prabho |
nigrahaṃ ca tathānyāyaṃ yena pāpaṃ prayātu me

इत्युक्तस्तु मया शंभुरुवाच प्रणतं हि तम् ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा सर्वेशो भक्तवत्सलः

ityuktastu mayā śaṃbhuruvāca praṇataṃ hi tam |
suprasannataro bhūtvā sarveśo bhaktavatsalaḥ

अनेनैव स्वरूपेण मदधिष्ठितकेन हि ।
तपः कुरु प्रसन्नात्मा मदाराधनतत्परः

anenaiva svarūpeṇa madadhiṣṭhitakena hi |
tapaḥ kuru prasannātmā madārādhanatatparaḥ

ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र नाम्ना रुद्रशिरः क्षितौ ।
साधकः सर्वकृत्यानां तेजोभाजां द्विजन्मनाम्

khyātiṃ yāsyasi sarvatra nāmnā rudraśiraḥ kṣitau |
sādhakaḥ sarvakṛtyānāṃ tejobhājāṃ dvijanmanām

मनुष्याणामिदं कृत्यं यस्माद्वीर्य्यं त्वयाऽधुना ।
तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा विचरिष्यसि भूतले

manuṣyāṇāmidaṃ kṛtyaṃ yasmādvīryyaṃ tvayā'dhunā |
tasmāttvaṃ mānuṣo bhūtvā vicariṣyasi bhūtale

यस्त्वां चानेन रूपेण दृष्ट्वा कौ विचरिष्यति ।
किमेतद्ब्रह्मणो मूर्ध्नि वदन्निति पुरान्तकः

yastvāṃ cānena rūpeṇa dṛṣṭvā kau vicariṣyati |
kimetadbrahmaṇo mūrdhni vadanniti purāntakaḥ

ततस्ते चेष्टितं सर्वं कौतुकाच्छ्रोष्यतीति यः ।
परदारकृतात्त्यागान्मुक्तिं सद्यस्स यास्यति

tataste ceṣṭitaṃ sarvaṃ kautukācchroṣyatīti yaḥ |
paradārakṛtāttyāgānmuktiṃ sadyassa yāsyati

यथा यथा जनश्चैतत्कृत्यन्ते कीर्तयिष्यति ।
तथा तथा विशुद्धिस्ते पापस्यास्य भविष्यति

yathā yathā janaścaitatkṛtyante kīrtayiṣyati |
tathā tathā viśuddhiste pāpasyāsya bhaviṣyati

एतदेव हि ते ब्रह्मन् प्रायश्चित्तं मयेरितम् ।
जनहास्यकरं लोके तव गर्हाकरं परम्

etadeva hi te brahman prāyaścittaṃ mayeritam |
janahāsyakaraṃ loke tava garhākaraṃ param

एतच्च तव वीर्य्यं हि पतितं वेदिमध्यगम् ।
कामार्तस्य मया दृष्टं नैतद्धार्यं भविष्यति

etacca tava vīryyaṃ hi patitaṃ vedimadhyagam |
kāmārtasya mayā dṛṣṭaṃ naitaddhāryaṃ bhaviṣyati

चतुर्बिन्दुमितं रेतः पतितं यत्क्षितौ तव ।
तन्मितास्तोयदा व्योम्नि भवेयुः प्रलयंकराः

caturbindumitaṃ retaḥ patitaṃ yatkṣitau tava |
tanmitāstoyadā vyomni bhaveyuḥ pralayaṃkarāḥ

एतस्मिन्नंतरे तत्र देवर्षीणां पुरो द्रुतम् ।
तद्रेतसस्समभवंस्तन्मिताश्च बलाहका

etasminnaṃtare tatra devarṣīṇāṃ puro drutam |
tadretasassamabhavaṃstanmitāśca balāhakā

संवर्तकस्तथावर्त्तः पुष्करो द्रोण एव च ।
एते चतुर्विधास्तात महामेघा लयंकराः

saṃvartakastathāvarttaḥ puṣkaro droṇa eva ca |
ete caturvidhāstāta mahāmeghā layaṃkarāḥ

गर्जंतश्चाथ मुचंतस्तोयानीषच्छिवेच्छया ।
फेलुर्व्योम्नि मुनिश्रेष्ठ तोयदास्ते कदारवाः

garjaṃtaścātha mucaṃtastoyānīṣacchivecchayā |
phelurvyomni muniśreṣṭha toyadāste kadāravāḥ

तैस्तु संछादिते व्योम्नि सुगर्जद्भिश्च शंकरः ।
प्रशान्दाक्षायणी देवी भृशं शांतोऽभवद्द्रुतम्

taistu saṃchādite vyomni sugarjadbhiśca śaṃkaraḥ |
praśāndākṣāyaṇī devī bhṛśaṃ śāṃto'bhavaddrutam

अथ चाहं वीतभयश्शंकरस्या ज्ञया तदा ।
शेषं वैवाहिकं कर्म समाप्तिमनयं मुने

atha cāhaṃ vītabhayaśśaṃkarasyā jñayā tadā |
śeṣaṃ vaivāhikaṃ karma samāptimanayaṃ mune

पपात पुष्पवृष्टिश्च शिवाशिवशिरस्कयोः ।
सर्वत्र च मुनिश्रेष्ठ मुदा देवगणोज्झिता

papāta puṣpavṛṣṭiśca śivāśivaśiraskayoḥ |
sarvatra ca muniśreṣṭha mudā devagaṇojjhitā

वाद्यमानेषु वाद्येषु गायमानेषु तेषु च ।
पठत्सु विप्रवर्येषु वादान् भक्त्यान्वितेषु च

vādyamāneṣu vādyeṣu gāyamāneṣu teṣu ca |
paṭhatsu vipravaryeṣu vādān bhaktyānviteṣu ca

रंभादिषु पुरंध्रीषु नृत्यमानासु सादरम् ।
महोत्सवो महानासीद्देवपत्नीषु नारद

raṃbhādiṣu puraṃdhrīṣu nṛtyamānāsu sādaram |
mahotsavo mahānāsīddevapatnīṣu nārada

अथ कर्मवितानेशः प्रसन्नः परमेश्वरः ।
प्राह मां प्रांजलिं प्रीत्या लौकिकीं गतिमाश्रितः

atha karmavitāneśaḥ prasannaḥ parameśvaraḥ |
prāha māṃ prāṃjaliṃ prītyā laukikīṃ gatimāśritaḥ

हे ब्रह्मन् सुकृतं कर्म सर्वं वैवाहिकं च यत् ।
प्रसन्नोस्मि त्वमाचार्यो दद्यां ते दक्षिणां च काम्

he brahman sukṛtaṃ karma sarvaṃ vaivāhikaṃ ca yat |
prasannosmi tvamācāryo dadyāṃ te dakṣiṇāṃ ca kām

याचस्व तां सुरज्येष्ठ यद्यपि स्यात्सुदुर्लभा ।
ब्रूहि शीघ्रं महाभाग नादेयं विद्यते मम

yācasva tāṃ surajyeṣṭha yadyapi syātsudurlabhā |
brūhi śīghraṃ mahābhāga nādeyaṃ vidyate mama

इत्याकर्ण्य वचस्सोहं शंकरस्य कृतांजलिः ।
मुनेऽवोचं विनीतात्मा प्रणम्येशं मुहुर्मुहुः

ityākarṇya vacassohaṃ śaṃkarasya kṛtāṃjaliḥ |
mune'vocaṃ vinītātmā praṇamyeśaṃ muhurmuhuḥ

यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि ।
तत्कुरु त्वं महेशान सुप्रीत्या यद्वदाम्यहम्

yadi prasanno deveśa varayogyosmyahaṃ yadi |
tatkuru tvaṃ maheśāna suprītyā yadvadāmyaham

अनेनैव तु रूपेण वेद्यामस्यां महेश्वर ।
त्वया स्थेयं सदैवात्र नृणां पापविशुद्धये

anenaiva tu rūpeṇa vedyāmasyāṃ maheśvara |
tvayā stheyaṃ sadaivātra nṛṇāṃ pāpaviśuddhaye

येनास्य संनिधौ कृत्वा स्वाश्रमं शशि शेखर ।
तपः कुर्या विनाशाय स्वपापस्यास्य शंकर

yenāsya saṃnidhau kṛtvā svāśramaṃ śaśi śekhara |
tapaḥ kuryā vināśāya svapāpasyāsya śaṃkara

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां नक्षत्रे भगदैवते ।
सूर्यवारे च यो भक्त्या वीक्षेत भुवि मानवः

caitraśuklatrayodaśyāṃ nakṣatre bhagadaivate |
sūryavāre ca yo bhaktyā vīkṣeta bhuvi mānavaḥ

तदैव तस्य पापानि प्रयांतु हर संक्षयम् ।
वर्द्धते विपुलं पुण्यं रोगा नश्यंतु सर्वशः

tadaiva tasya pāpāni prayāṃtu hara saṃkṣayam |
varddhate vipulaṃ puṇyaṃ rogā naśyaṃtu sarvaśaḥ

या नारी दुर्भगा वंध्या काणा रूपविवर्जिता ।
सापि त्वद्दर्शनादेव निर्दोषा संभवेद्ध्रुवम्

yā nārī durbhagā vaṃdhyā kāṇā rūpavivarjitā |
sāpi tvaddarśanādeva nirdoṣā saṃbhaveddhruvam

इत्याकर्ण्य वचो मे हि स्वात्मसर्वसुखावहम् ।
तथाऽस्त्विति शिवः प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा

ityākarṇya vaco me hi svātmasarvasukhāvaham |
tathā'stviti śivaḥ prāha suprasannena cetasā

हिताय सर्वलोकस्य वेद्यां तस्यां व्यवस्थितः ।
स्थास्यामि सहितः पत्न्या सत्या त्वद्वचनाद्विधे

hitāya sarvalokasya vedyāṃ tasyāṃ vyavasthitaḥ |
sthāsyāmi sahitaḥ patnyā satyā tvadvacanādvidhe

इत्युक्त्वा भगवांस्तत्र सभार्यो वृषभध्वजः ।
उवाच वेदिमध्यस्थो मूर्तिं कृत्वांशरूपिणीम्

ityuktvā bhagavāṃstatra sabhāryo vṛṣabhadhvajaḥ |
uvāca vedimadhyastho mūrtiṃ kṛtvāṃśarūpiṇīm

ततो दक्षं समामंत्र्य शंकरः परमेश्वरः ।
पत्न्या सत्या गंतुमना अभूत्स्वजनवत्सलः

tato dakṣaṃ samāmaṃtrya śaṃkaraḥ parameśvaraḥ |
patnyā satyā gaṃtumanā abhūtsvajanavatsalaḥ

एतस्मिन्नंतरे दक्षो विनयावनतस्सुधीः ।
सांजलिर्नतकः प्रीत्या तुष्टाव वृषभध्वजम्

etasminnaṃtare dakṣo vinayāvanatassudhīḥ |
sāṃjalirnatakaḥ prītyā tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam

विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मुनयश्च गणास्तदा ।
नत्वा संस्तूय विविधं चक्रुर्जयरवं मुदा

viṣṇvādayassurāssarve munayaśca gaṇāstadā |
natvā saṃstūya vividhaṃ cakrurjayaravaṃ mudā

आरोप्य वृषभे शंभुस्सतीं दक्षाज्ञया मुदा ।
जगाम हिमवत्प्रस्थं वृषभस्थस्स्वयं प्रभुः

āropya vṛṣabhe śaṃbhussatīṃ dakṣājñayā mudā |
jagāma himavatprasthaṃ vṛṣabhasthassvayaṃ prabhuḥ

अथ सा शंकराभ्यासे सुदती चारुहासिनी ।
विरेजे वृषभस्था वै चन्द्रांते कालिका यथा

atha sā śaṃkarābhyāse sudatī cāruhāsinī |
vireje vṛṣabhasthā vai candrāṃte kālikā yathā

विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मरीच्याद्यास्तथर्षयः ।
दक्षोपि मोहितश्चासीत्तथान्ये निश्चला जनाः

viṣṇvādayassurāssarve marīcyādyāstatharṣayaḥ |
dakṣopi mohitaścāsīttathānye niścalā janāḥ

केचिद्वाद्यान्वादयन्तो गायंतस्सुस्वरं परे ।
शिवं शिवयशश्शुद्धमनुजग्मुः शिवं मुदा

kecidvādyānvādayanto gāyaṃtassusvaraṃ pare |
śivaṃ śivayaśaśśuddhamanujagmuḥ śivaṃ mudā

मध्यमार्गाद्विसृष्टो हि दक्षः प्रीत्याथ शम्भुना ।
वधाम प्राप सगणः शम्भुः प्रेमसमाकुलः

madhyamārgādvisṛṣṭo hi dakṣaḥ prītyātha śambhunā |
vadhāma prāpa sagaṇaḥ śambhuḥ premasamākulaḥ

विसृष्टा अपि विष्ण्वाद्याश्शम्भुना पुनरेव ते ।
अनुजग्मुश्शिवं भक्त्या सुराः परमया मुदा

visṛṣṭā api viṣṇvādyāśśambhunā punareva te |
anujagmuśśivaṃ bhaktyā surāḥ paramayā mudā

तैस्सर्वैस्सगणैश्शंभुस्सत्यः च स्वस्त्रिया युतः ।
प्राप स्वं धाम संहृष्टो हिमवद्गिरि शोभितम्

taissarvaissagaṇaiśśaṃbhussatyaḥ ca svastriyā yutaḥ |
prāpa svaṃ dhāma saṃhṛṣṭo himavadgiri śobhitam

तत्र गत्वाखिलान्देवान्मुनीनपि परांस्तथा ।
मुदा विसर्जयामास बहु सम्मान्य सादरम्

tatra gatvākhilāndevānmunīnapi parāṃstathā |
mudā visarjayāmāsa bahu sammānya sādaram

शंभुमाभाष्य ते सर्वे विष्ण्वाद्या मुदितानना ।
स्वंस्वं धाम ययुर्नत्वा स्तुत्वा च मुनयस्सुराः

śaṃbhumābhāṣya te sarve viṣṇvādyā muditānanā |
svaṃsvaṃ dhāma yayurnatvā stutvā ca munayassurāḥ

शिवोपि मुदितोत्यर्थं स्वपत्न्या दक्षकन्यया ।
हिमवत्प्रस्थसंस्थो हि विजहार भवानुगः

śivopi muditotyarthaṃ svapatnyā dakṣakanyayā |
himavatprasthasaṃstho hi vijahāra bhavānugaḥ

ततस्स शंकरस्सत्या सगणस्सूतिकृन्मुने ।
प्राप स्वं धाम संहृष्टः कैलाशं पर्वतोत्तमम्

tatassa śaṃkarassatyā sagaṇassūtikṛnmune |
prāpa svaṃ dhāma saṃhṛṣṭaḥ kailāśaṃ parvatottamam

एतद्वस्सर्वमाख्यातं यथा तस्य पुराऽभवत् ।
विवाहो वृषयानस्य मनुस्वायंभुवान्तक

etadvassarvamākhyātaṃ yathā tasya purā'bhavat |
vivāho vṛṣayānasya manusvāyaṃbhuvāntaka

विवाहसमये यज्ञे प्रारंभे वा शृणोति यः ।
एतदाख्यानमव्यग्रस्संपूज्य वृषभध्वजम्

vivāhasamaye yajñe prāraṃbhe vā śṛṇoti yaḥ |
etadākhyānamavyagrassaṃpūjya vṛṣabhadhvajam

तस्याऽविघ्नं भवेत्सर्वं कर्म वैवाहिकं च यत् ।
शुभाख्यमपरं कर्म निर्विघ्नं सर्वदा भवेत्

tasyā'vighnaṃ bhavetsarvaṃ karma vaivāhikaṃ ca yat |
śubhākhyamaparaṃ karma nirvighnaṃ sarvadā bhavet

कन्या च सुखसौभण्यशीलाचारगुणान्विता ।
साध्वी स्यात्पुत्रिणी प्रीत्या श्रुत्वाख्यानमिदं शुभम्

kanyā ca sukhasaubhaṇyaśīlācāraguṇānvitā |
sādhvī syātputriṇī prītyā śrutvākhyānamidaṃ śubham