अध्याय 18: दक्ष सती का कन्यादान महादेव को करते हैं

रुद्रपार्श्वे त्वयि गते किमभूच्चरितं ततः ।
का वार्ता ह्यभवत्तात किं चकार हरः स्वयम्

rudrapārśve tvayi gate kimabhūccaritaṃ tataḥ |
kā vārtā hyabhavattāta kiṃ cakāra haraḥ svayam

अथाहं शिवमानेतुं प्रसन्नः परमेश्वरम् ।
आसदं हि महादेवं हिमवद्गिरिसंस्थितम्

athāhaṃ śivamānetuṃ prasannaḥ parameśvaram |
āsadaṃ hi mahādevaṃ himavadgirisaṃsthitam

मां वीक्ष्य लोकस्रष्टारमायांतं वृषभध्वजः ।
मनसा संशयं चक्रे सतीप्राप्तौ मुहुर्मुहुः

māṃ vīkṣya lokasraṣṭāramāyāṃtaṃ vṛṣabhadhvajaḥ |
manasā saṃśayaṃ cakre satīprāptau muhurmuhuḥ

अथ प्रीत्या हरो लोक गतिमाश्रित्य लीलया ।
सत्या भक्त्या च मां क्षिप्रमुवाच प्राकृतो यथा

atha prītyā haro loka gatimāśritya līlayā |
satyā bhaktyā ca māṃ kṣipramuvāca prākṛto yathā

किमकार्षीत्सुरज्येष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतस्स माम् ।
कथयस्व यथा स्वांतं न दीर्ये मन्मथेन हि

kimakārṣītsurajyeṣṭha satyarthe tvatsutassa mām |
kathayasva yathā svāṃtaṃ na dīrye manmathena hi

धावमानो विप्रयोगो मामेव च सतीं प्रति ।
अभिहंति सुरज्येष्ठ त्यक्त्वान्यां प्राणधारिणीम्

dhāvamāno viprayogo māmeva ca satīṃ prati |
abhihaṃti surajyeṣṭha tyaktvānyāṃ prāṇadhāriṇīm

सतीति सततं ब्रह्मन् वद कार्यं करोम्यहम् ।
अभेदान्मम सा प्राप्या तद्विधे क्रियतां तथा

satīti satataṃ brahman vada kāryaṃ karomyaham |
abhedānmama sā prāpyā tadvidhe kriyatāṃ tathā

इति रुद्रोक्तवचनं लोकाचारसुगर्भितम् ।
श्रुत्वाहं नारदमुने सांत्वयन्नगदं शिवम्

iti rudroktavacanaṃ lokācārasugarbhitam |
śrutvāhaṃ nāradamune sāṃtvayannagadaṃ śivam

सत्यर्थं यन्मम सुतो वदति स्म वृषध्वज ।
तच्छ्रणुष्व निजासाध्य सिद्धमित्यवधारय

satyarthaṃ yanmama suto vadati sma vṛṣadhvaja |
tacchraṇuṣva nijāsādhya siddhamityavadhāraya

देया तस्मै मया पुत्री तदर्थं परिकल्पिता ।
ममाभीष्टमिदं कार्यं त्वद्वाक्यादधिकं पुनः

deyā tasmai mayā putrī tadarthaṃ parikalpitā |
mamābhīṣṭamidaṃ kāryaṃ tvadvākyādadhikaṃ punaḥ

मत्पुत्र्याराधितश्शंभुरेतदर्थं स्वयं पुनः ।
सोप्यन्विष्यति मां यस्मात्तदा देया मया हरे

matputryārādhitaśśaṃbhuretadarthaṃ svayaṃ punaḥ |
sopyanviṣyati māṃ yasmāttadā deyā mayā hare

शुभे लग्न सुमुहूर्ते समागच्छतु सोंतिकम् ।
तदा दास्यामि तनयां भिक्षार्थं शंभवे विधे

śubhe lagna sumuhūrte samāgacchatu soṃtikam |
tadā dāsyāmi tanayāṃ bhikṣārthaṃ śaṃbhave vidhe

इत्युवाच स मां दक्षस्तस्मात्त्वं वृषभध्वज ।
शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ तामानयस्व च

ityuvāca sa māṃ dakṣastasmāttvaṃ vṛṣabhadhvaja |
śubhe muhūrte tadveśma gaccha tāmānayasva ca

इति श्रुत्वा मम वचो लौकिकी गतिमाश्रितः ।
उवाच विहसन्रुद्रो मुने मां भक्तवत्सलः

iti śrutvā mama vaco laukikī gatimāśritaḥ |
uvāca vihasanrudro mune māṃ bhaktavatsalaḥ

गमिष्ये भवता सार्द्धं नारदेन च तद्गृहम् ।
अहमेव जगत्स्रष्टस्तस्मात्त्वं नारदं स्मर

gamiṣye bhavatā sārddhaṃ nāradena ca tadgṛham |
ahameva jagatsraṣṭastasmāttvaṃ nāradaṃ smara

मरीच्यादीन् स्वपुत्रांश्च मानसानपि संस्मर ।
तैः सार्द्धं दक्षनिलयं गमिष्ये सगणो विधे

marīcyādīn svaputrāṃśca mānasānapi saṃsmara |
taiḥ sārddhaṃ dakṣanilayaṃ gamiṣye sagaṇo vidhe

इत्याज्ञप्तोहमीशेन लोकाचारपरेण ह ।
संस्मरं नारदं त्वां च मरीच्यदीन्सुतांस्तथा

ityājñaptohamīśena lokācārapareṇa ha |
saṃsmaraṃ nāradaṃ tvāṃ ca marīcyadīnsutāṃstathā

ततस्समागतास्सर्वे मानसास्तनयास्त्वया ।
मम स्मरणमात्रेण हृष्टास्ते द्रुतमादरात्

tatassamāgatāssarve mānasāstanayāstvayā |
mama smaraṇamātreṇa hṛṣṭāste drutamādarāt

विष्णुस्समागतस्तूर्णं स्मृतो रुद्रेण शैवराट् ।
सस्वसैन्यः कमलया गरुडारूढं एव च

viṣṇussamāgatastūrṇaṃ smṛto rudreṇa śaivarāṭ |
sasvasainyaḥ kamalayā garuḍārūḍhaṃ eva ca

अध चैत्रसिते पक्षे नक्षत्रे भगदैवते ।
त्रयोदश्यां दिने भानौ निगच्छत्स महेश्वरः

adha caitrasite pakṣe nakṣatre bhagadaivate |
trayodaśyāṃ dine bhānau nigacchatsa maheśvaraḥ

सर्वैस्सुरगणैस्सार्द्धं ब्रह्मविष्णु पुरस्सरैः ।
तथा तैर्मुनिभिर्गच्छन् स बभौ पथि शंकरः

sarvaissuragaṇaissārddhaṃ brahmaviṣṇu purassaraiḥ |
tathā tairmunibhirgacchan sa babhau pathi śaṃkaraḥ

मार्गे समुत्सवो जातो देवादीनां च गच्छताम् ।
तथा हरगणानां च सानंदमनसामति

mārge samutsavo jāto devādīnāṃ ca gacchatām |
tathā haragaṇānāṃ ca sānaṃdamanasāmati

गजगोव्याघ्रसर्पाश्च जटा चंद्रकला तथा ।
जग्मुः सर्वे भूषणत्वं यथायोग्यं शिवेच्छया

gajagovyāghrasarpāśca jaṭā caṃdrakalā tathā |
jagmuḥ sarve bhūṣaṇatvaṃ yathāyogyaṃ śivecchayā

ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन योगिना ।
स विष्णुप्रमुखः प्रीत्या प्राप दक्षालयं हरः

tataḥ kṣaṇena balinā balīvardena yoginā |
sa viṣṇupramukhaḥ prītyā prāpa dakṣālayaṃ haraḥ

ततो दक्षो विनीतात्मा संप्रहृष्टतनूरुहः ।
प्रययौ सन्मुखं तस्य संयुक्तस्सकलैर्निजैः

tato dakṣo vinītātmā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
prayayau sanmukhaṃ tasya saṃyuktassakalairnijaiḥ

सर्वे सुरगणास्तत्र स्वयं दक्षेण सत्कृताः ।
पार्श्वे श्रेष्ठं च मुनिभिरुपविष्टा यथाक्रमम्

sarve suragaṇāstatra svayaṃ dakṣeṇa satkṛtāḥ |
pārśve śreṣṭhaṃ ca munibhirupaviṣṭā yathākramam

परिवार्याखिलान्देवान्गणांश्च मुनिभिर्यथा ।
दक्षस्समानयामास गृहाभ्यंतरतश्शिवम्

parivāryākhilāndevāngaṇāṃśca munibhiryathā |
dakṣassamānayāmāsa gṛhābhyaṃtarataśśivam

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा स्वयं सर्वेश्वरं हरम् ।
समानर्च विधानेन दत्त्वासनमनुत्तमम्

atha dakṣaḥ prasannātmā svayaṃ sarveśvaraṃ haram |
samānarca vidhānena dattvāsanamanuttamam

ततो विष्णुं च मां विप्रान्सुरान्सर्वान्गणांस्तथा ।
पूजयामास सद्भक्त्या यथोचितविधानतः

tato viṣṇuṃ ca māṃ viprānsurānsarvāngaṇāṃstathā |
pūjayāmāsa sadbhaktyā yathocitavidhānataḥ

कृत्वा यथोचितां पूजां तेषां पूज्यादिभिस्तथा ।
चकार संविदं दक्षो मुनिभिर्मानसैः पुनः

kṛtvā yathocitāṃ pūjāṃ teṣāṃ pūjyādibhistathā |
cakāra saṃvidaṃ dakṣo munibhirmānasaiḥ punaḥ

ततो मां पितरं प्राह दक्षः प्रीत्या हि मत्सुतः ।
प्रणिपत्य त्वया कर्म कार्यं वैवाहिकं विभो

tato māṃ pitaraṃ prāha dakṣaḥ prītyā hi matsutaḥ |
praṇipatya tvayā karma kāryaṃ vaivāhikaṃ vibho

बाढमित्यहमप्युक्त्वा प्रहृष्टैनांतरात्मना ।
समुत्थाय ततोऽकार्षं तत्कार्यमखिलं तथा

bāḍhamityahamapyuktvā prahṛṣṭaināṃtarātmanā |
samutthāya tato'kārṣaṃ tatkāryamakhilaṃ tathā

ततश्शुभे मुहूर्ते हि लग्ने ग्रहबलान्विते ।
सती निजसुतां दक्षो ददौ हर्षेण शंभवे

tataśśubhe muhūrte hi lagne grahabalānvite |
satī nijasutāṃ dakṣo dadau harṣeṇa śaṃbhave

उद्वाहविधिना सोपि पाणिं जग्राह हर्षितः ।
दाक्षायण्या वरतनोस्तदानीं वृषभध्वजः

udvāhavidhinā sopi pāṇiṃ jagrāha harṣitaḥ |
dākṣāyaṇyā varatanostadānīṃ vṛṣabhadhvajaḥ

अहं हरिस्त्वदाद्या वै मुनयश्च सुरा गणाः ।
नेमुस्सर्वे संस्तुतिभि स्तोषयामासुरीश्वरम्

ahaṃ haristvadādyā vai munayaśca surā gaṇāḥ |
nemussarve saṃstutibhi stoṣayāmāsurīśvaram

समुत्सवो महानासीन्नृत्यगानपुरस्सरः ।
आनन्दं परमं जग्मुस्सर्वे मुनिगणाः सुराः

samutsavo mahānāsīnnṛtyagānapurassaraḥ |
ānandaṃ paramaṃ jagmussarve munigaṇāḥ surāḥ

कन्या दत्त्वा कृत्तार्थोऽभूत्तदा दक्षो हि मत्सुतः ।
शिवाशिवौ प्रसन्नौ च निखिलं मंगलालयम्

kanyā dattvā kṛttārtho'bhūttadā dakṣo hi matsutaḥ |
śivāśivau prasannau ca nikhilaṃ maṃgalālayam