अध्याय 6: माता पार्वती का जन्म

प्रसूतिहेतवे तत्र देवकार्यार्थमादरात्

prasūtihetave tatra devakāryārthamādarāt

ततस्सा चण्डिका योगात्त्यक्तदेहा पुरा पितुः ।
ईहया भतितुं भूयस्समैच्छद्रिरिदारतः

tatassā caṇḍikā yogāttyaktadehā purā pituḥ |
īhayā bhatituṃ bhūyassamaicchadriridārataḥ

सत्यं विधातुं स्ववचः प्रसन्नाखिलकामदा ।
पूर्णांशाच्छैलचित्ते सा विवेशाथ महेश्वरी

satyaṃ vidhātuṃ svavacaḥ prasannākhilakāmadā |
pūrṇāṃśācchailacitte sā viveśātha maheśvarī

विरराज ततस्सोतिप्रमदोपूर्वसुद्युतिः ।
हुताशन इवाधृष्यस्तेजोराशिर्महामनाः

virarāja tatassotipramadopūrvasudyutiḥ |
hutāśana ivādhṛṣyastejorāśirmahāmanāḥ

ततो गिरिस्स्वप्रियायां परिपूर्णं शिवांशकम् ।
समाधिमत्वात्समये समधत्त सुशंकरे

tato girissvapriyāyāṃ paripūrṇaṃ śivāṃśakam |
samādhimatvātsamaye samadhatta suśaṃkare

समधत्त गिरेः पत्नी गर्भं देव्याः प्रसादतः ।
चित्ते स्थितायाः करुणाकरायाः सुखदं गिरेः

samadhatta gireḥ patnī garbhaṃ devyāḥ prasādataḥ |
citte sthitāyāḥ karuṇākarāyāḥ sukhadaṃ gireḥ

गिरिप्रिया सर्वजगन्निवासासंश्रयाधिकम् ।
विरेजे सुतरां मेना तेजोमण्डलगा सदा

giripriyā sarvajagannivāsāsaṃśrayādhikam |
vireje sutarāṃ menā tejomaṇḍalagā sadā

सुखोदयं स्वभर्तुश्च मेना दौहृदलक्षणम् ।
दधौ निदानन्देवानामानन्दस्येप्सितं शुभम्

sukhodayaṃ svabhartuśca menā dauhṛdalakṣaṇam |
dadhau nidānandevānāmānandasyepsitaṃ śubham

देह सादादसंपूर्णभूषणा लोध्रसंमुखा ।
स्वल्पभेन्दुक्षये कालं विचेष्यर्क्षा विभावरी

deha sādādasaṃpūrṇabhūṣaṇā lodhrasaṃmukhā |
svalpabhendukṣaye kālaṃ viceṣyarkṣā vibhāvarī

तदाननं मृत्सुरभिनायं तृप्तिं गिरीश्वरः ।
मुने रहस्युपाघ्राय प्रेमाधिक्यं बभूव तत्

tadānanaṃ mṛtsurabhināyaṃ tṛptiṃ girīśvaraḥ |
mune rahasyupāghrāya premādhikyaṃ babhūva tat

मेना स्पृहावती केषु न मे शंसति वस्तुषु ।
किंचिदिष्टं ह्रियापृच्छदनुवेलं सखी गिरिः

menā spṛhāvatī keṣu na me śaṃsati vastuṣu |
kiṃcidiṣṭaṃ hriyāpṛcchadanuvelaṃ sakhī giriḥ

उपेत्य दौहदं शल्यं यद्वव्रेऽपश्यदाशु तत् ।
आनीतं नेष्टमस्याद्धा नासाध्यं त्रिदिवैऽपि हि

upetya dauhadaṃ śalyaṃ yadvavre'paśyadāśu tat |
ānītaṃ neṣṭamasyāddhā nāsādhyaṃ tridivai'pi hi

प्रचीयमानावयवा निस्तीर्य दोहदव्यथाम् ।
रेजे मेना बाललता नद्धपत्राधिका यथा

pracīyamānāvayavā nistīrya dohadavyathām |
reje menā bālalatā naddhapatrādhikā yathā

गिरिस्सगर्भां महिषीममंस्त धरणीमिव ।
निधानगर्भामभ्यन्तर्लीनवह्निं शमीमिव

girissagarbhāṃ mahiṣīmamaṃsta dharaṇīmiva |
nidhānagarbhāmabhyantarlīnavahniṃ śamīmiva

प्रियाप्रीतेश्च मनसः स्वार्जितद्रविणस्य च ।
समुन्नतैः श्रुतेः प्राज्ञः क्रियाश्चक्रे यथोचिताः

priyāprīteśca manasaḥ svārjitadraviṇasya ca |
samunnataiḥ śruteḥ prājñaḥ kriyāścakre yathocitāḥ

ददर्श काले मेनां स प्रतीतः प्रसवोन्मुखीम् ।
अभ्रितां च दिवं गर्भगृहे भिषगधिष्ठिते

dadarśa kāle menāṃ sa pratītaḥ prasavonmukhīm |
abhritāṃ ca divaṃ garbhagṛhe bhiṣagadhiṣṭhite

दृष्ट्वा प्रियां शुभाङ्गी वै मुमोदातिगिरीश्वरः ।
गर्भस्थजगदम्बां हि महातेजोवतीन्तदा

dṛṣṭvā priyāṃ śubhāṅgī vai mumodātigirīśvaraḥ |
garbhasthajagadambāṃ hi mahātejovatīntadā

तस्मिन्नवसरे देवा मुने विष्ण्वादयस्तथा ।
मुनयश्च समागम्य गर्भस्थां तुष्टुवुश्शिवाम्

tasminnavasare devā mune viṣṇvādayastathā |
munayaśca samāgamya garbhasthāṃ tuṣṭuvuśśivām

दुर्गे जय जय प्राज्ञे जगदम्ब महेश्वरि ।
सत्यव्रते सत्यपरे त्रिसत्ये सत्यरूपिणी

durge jaya jaya prājñe jagadamba maheśvari |
satyavrate satyapare trisatye satyarūpiṇī

सत्यस्थे सत्यसुप्रीते सत्ययोने च सत्यतः ।
सत्यसत्ये सत्यनेत्रे प्रपन्नाः शरणं च ते

satyasthe satyasuprīte satyayone ca satyataḥ |
satyasatye satyanetre prapannāḥ śaraṇaṃ ca te

शिवप्रिये महेशानि देवदुःखक्षयंकरि ।
त्रैलोक्यमाता शर्वाणी व्यापिनी भक्तवत्सला

śivapriye maheśāni devaduḥkhakṣayaṃkari |
trailokyamātā śarvāṇī vyāpinī bhaktavatsalā

आविर्भूय त्रिलोकेशि देवकार्यं कुरुष्व ह ।
सनाथाः कृपया ते हि वयं सर्वे महेश्वरि

āvirbhūya trilokeśi devakāryaṃ kuruṣva ha |
sanāthāḥ kṛpayā te hi vayaṃ sarve maheśvari

त्वत्तः सर्वे च सुखिनो लभन्ते सुखमुत्तमम् ।
त्वाम्विना न हि किंचिद्वै शोभते त्रिभवेष्वपि

tvattaḥ sarve ca sukhino labhante sukhamuttamam |
tvāmvinā na hi kiṃcidvai śobhate tribhaveṣvapi

इत्थं कृत्वा महेशान्या गर्भस्थाया बहुस्तुतिम् ।
प्रसन्नमनसो देवास्स्वं स्वं धाम ययुस्तदा

itthaṃ kṛtvā maheśānyā garbhasthāyā bahustutim |
prasannamanaso devāssvaṃ svaṃ dhāma yayustadā

व्यतीते नवमे मासे दशमे मासि पूर्णतः ।
गर्भस्थाया गतिन्द्रध्रे कालिका जगदम्बिका

vyatīte navame māse daśame māsi pūrṇataḥ |
garbhasthāyā gatindradhre kālikā jagadambikā

तदा सुसमयश्चासीच्छान्तभग्रहतारकः ।
नभः प्रसन्नतां यातं प्रकाशस्सर्वदिक्षु हि

tadā susamayaścāsīcchāntabhagrahatārakaḥ |
nabhaḥ prasannatāṃ yātaṃ prakāśassarvadikṣu hi

मही मंगलभूयिष्ठा सवनग्रामसागरा ।
सरस्स्रवन्तीवापीषु पुफुल्लुः पंकजानि वै

mahī maṃgalabhūyiṣṭhā savanagrāmasāgarā |
sarassravantīvāpīṣu puphulluḥ paṃkajāni vai

ववुश्च विविधा वातास्सुखस्पर्शा मुनीश्वर ।
मुमुदुस्साधवस्सर्वेऽसतान्दुःखमभूद्द्रुतम्

vavuśca vividhā vātāssukhasparśā munīśvara |
mumudussādhavassarve'satānduḥkhamabhūddrutam

दुन्दुभीन्वादयामासुर्नभस्यागत्य निर्जराः ।
पुष्पवृष्टिरभूत्तत्र जगुर्गन्धर्वसत्तमाः

dundubhīnvādayāmāsurnabhasyāgatya nirjarāḥ |
puṣpavṛṣṭirabhūttatra jagurgandharvasattamāḥ

विद्याधरस्त्रियो व्योम्नि ननृतुश्चाप्सरास्तथा ।
तदोत्सवो महानासीद्देवादीनां नभःस्थले

vidyādharastriyo vyomni nanṛtuścāpsarāstathā |
tadotsavo mahānāsīddevādīnāṃ nabhaḥsthale

तस्मिन्नवसरे देवी पूर्वशक्तिश्शिवा सती ।
आविर्बभूव पुरतो मेनाया निजरूपतः

tasminnavasare devī pūrvaśaktiśśivā satī |
āvirbabhūva purato menāyā nijarūpataḥ

वसंतर्तौ मधौ मासे नवम्यां मृगधिष्ण्यके ।
अर्द्धरात्रे समुत्पन्ना गंगेव शशिमण्डलात्

vasaṃtartau madhau māse navamyāṃ mṛgadhiṣṇyake |
arddharātre samutpannā gaṃgeva śaśimaṇḍalāt

समये तत्स्वरूपेण मेनका जठराच्छिवा ।
समुद्भूय समुत्पन्ना सा लक्ष्मीरिव सागरात्

samaye tatsvarūpeṇa menakā jaṭharācchivā |
samudbhūya samutpannā sā lakṣmīriva sāgarāt

ततस्तस्यां तु जातायां प्रसन्नोऽभूत्तदा भवः ।
अनुकूलो ववौ वायुर्गम्भीरो गंधयुक्शुभः

tatastasyāṃ tu jātāyāṃ prasanno'bhūttadā bhavaḥ |
anukūlo vavau vāyurgambhīro gaṃdhayukśubhaḥ

बभूव पुष्पवृष्टिश्च तोयवृष्टि पुरस्सरम् ।
जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जगर्जुश्च तदा घनाः

babhūva puṣpavṛṣṭiśca toyavṛṣṭi purassaram |
jajvaluścāgnayaḥ śāntā jagarjuśca tadā ghanāḥ

तस्यां तु जायमानायां सर्वस्वं समपद्यत ।
हिमवन्नगरे तत्र सर्व दुःखं क्षयं गतम्

tasyāṃ tu jāyamānāyāṃ sarvasvaṃ samapadyata |
himavannagare tatra sarva duḥkhaṃ kṣayaṃ gatam

तस्मिन्नवसरे तत्र विष्ण्वाद्यास्सकलास्सुराः ।
आजग्मुः सुखिनः प्रीत्या ददृशुर्जगदम्बिकाम्

tasminnavasare tatra viṣṇvādyāssakalāssurāḥ |
ājagmuḥ sukhinaḥ prītyā dadṛśurjagadambikām

तुष्टुवुस्तां शिवामम्बां कालिकां शिवकामिनीम् ।
दिव्यारूपां महामायां शिवलोकनिवासिनीम्

tuṣṭuvustāṃ śivāmambāṃ kālikāṃ śivakāminīm |
divyārūpāṃ mahāmāyāṃ śivalokanivāsinīm

(देवा ऊचुः)
जगदम्ब महादेवि सर्वसिद्धिविधायिनि ।
देवकार्यकरी त्वं हि सदातस्त्वां नमामहे

(devā ūcuḥ)
jagadamba mahādevi sarvasiddhividhāyini |
devakāryakarī tvaṃ hi sadātastvāṃ namāmahe

सर्वथा कुरु कल्याणं देवानां भक्तवत्सले ।
मेनामनोरथः पूर्णः कृतः कुरु हरस्य च

sarvathā kuru kalyāṇaṃ devānāṃ bhaktavatsale |
menāmanorathaḥ pūrṇaḥ kṛtaḥ kuru harasya ca

इत्थं स्तुत्वा शिवां देवीं विष्ण्वाद्या सुप्रणम्य ताम् ।
स्वंस्वं धाम ययुः प्रीताश्शंसन्तस्तद्गतिं पराम्

itthaṃ stutvā śivāṃ devīṃ viṣṇvādyā supraṇamya tām |
svaṃsvaṃ dhāma yayuḥ prītāśśaṃsantastadgatiṃ parām

तान्तु दृष्ट्वा तथा जातां नीलोत्पलदलप्रभाम ।
श्यामा सा मेनका देवी मुदमापाति नारद

tāntu dṛṣṭvā tathā jātāṃ nīlotpaladalaprabhāma |
śyāmā sā menakā devī mudamāpāti nārada

दिव्यरूपं विलोक्यानु ज्ञानमाप गिरिप्रिया ।
विज्ञाय परमेशानीं तुष्टावातिप्रहर्षिता

divyarūpaṃ vilokyānu jñānamāpa giripriyā |
vijñāya parameśānīṃ tuṣṭāvātipraharṣitā

जगदम्ब महेशानि कृतातिकरुणा त्वया ।
आविर्भूता मम पुरो विलसन्ती यदम्बिके

jagadamba maheśāni kṛtātikaruṇā tvayā |
āvirbhūtā mama puro vilasantī yadambike

त्वमाद्या सर्वशक्तीनां त्रिलोकजननी शिवे ।
शिवप्रिया सदा देवी सर्वदेवस्तुता परा

tvamādyā sarvaśaktīnāṃ trilokajananī śive |
śivapriyā sadā devī sarvadevastutā parā

कृपां कुरु महेशानि मम ध्यानस्थिता भव ।
एतद्रूपेण प्रत्यक्षं रूपं धेहि सुतासमम्

kṛpāṃ kuru maheśāni mama dhyānasthitā bhava |
etadrūpeṇa pratyakṣaṃ rūpaṃ dhehi sutāsamam

इत्याकर्ण्य वचस्तस्या मेनाया भूधरस्त्रियाः ।
प्रत्युवाच शिवा देवी सुप्रसवामअरिप्रियाम्

ityākarṇya vacastasyā menāyā bhūdharastriyāḥ |
pratyuvāca śivā devī suprasavāmaaripriyām

हे मेने त्वं पुरा मां च सुसेवितवती रता ।
त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाहं वरन्दातुं गतान्तिकम्

he mene tvaṃ purā māṃ ca susevitavatī ratā |
tvadbhaktyā suprasannāhaṃ varandātuṃ gatāntikam

वरं ब्रूहीति मद्वाणीं श्रुत्वा ते तद्वरो वृतः ।
सुता भव महादेवी सा मे देवहितं कुरु

varaṃ brūhīti madvāṇīṃ śrutvā te tadvaro vṛtaḥ |
sutā bhava mahādevī sā me devahitaṃ kuru

तथा दत्त्वा वरं तेऽहं गता स्वम्पदमादरात् ।
समयं प्राप्य तनया भवन्ते गिरिकामिनि

tathā dattvā varaṃ te'haṃ gatā svampadamādarāt |
samayaṃ prāpya tanayā bhavante girikāmini

दिव्यरूपं धृतं मेद्य यत्ते मत्स्मरणं भवेत् ।
अन्यथा मर्त्यभावेन तवाज्ञानं भवेन्मयि

divyarūpaṃ dhṛtaṃ medya yatte matsmaraṇaṃ bhavet |
anyathā martyabhāvena tavājñānaṃ bhavenmayi

युवां मां पुत्रिभावेन दिव्यभावेन वा सकृत् ।
चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यातास्स्थो मद्गतिम्पराम्

yuvāṃ māṃ putribhāvena divyabhāvena vā sakṛt |
cintayantau kṛtasnehau yātāsstho madgatimparām

देवकार्यं करिष्यामि लीलां कृत्वा द्भुतां क्षितौ ।
शम्भुपत्नी भविष्यामि तारयिष्यामि सज्जनान्

devakāryaṃ kariṣyāmi līlāṃ kṛtvā dbhutāṃ kṣitau |
śambhupatnī bhaviṣyāmi tārayiṣyāmi sajjanān

इत्युक्त्वासीच्छिवा तूष्णीमम्बिका स्वात्त्ममायया ।
पश्यन्त्यां मातरि प्रीत्या सद्योऽऽभूत्तनया तनुः

ityuktvāsīcchivā tūṣṇīmambikā svāttmamāyayā |
paśyantyāṃ mātari prītyā sadyo''bhūttanayā tanuḥ