अध्याय 55: पार्वती की विदाई और कैलास-गमन

प्रोवाच मेनामामन्त्र्य यात्रामस्याश्च कारय

provāca menāmāmantrya yātrāmasyāśca kāraya

तथास्त्विति च सम्प्रोच्य प्रेमवश्या बभूव सा ।
धृतिन्धृत्वाहूय कालीं विश्लेषविरहा कुला

tathāstviti ca samprocya premavaśyā babhūva sā |
dhṛtindhṛtvāhūya kālīṃ viśleṣavirahā kulā

अत्युच्चै रोदनं चक्रे संश्लिष्य च पुनः पुनः ।
पार्वत्यपि रुरोदोच्चैरुच्चरन्ती कृपावचः

atyuccai rodanaṃ cakre saṃśliṣya ca punaḥ punaḥ |
pārvatyapi rurodoccairuccarantī kṛpāvacaḥ

शैलप्रिया शिवा चापि मूर्च्छामाप शुचार्दिता ।
मूर्च्छाम्प्रापुर्देवपत्न्यः पार्वत्या रोदनेन च

śailapriyā śivā cāpi mūrcchāmāpa śucārditā |
mūrcchāmprāpurdevapatnyaḥ pārvatyā rodanena ca

सर्वाश्च रुरुदुर्नार्य्यस्सर्वमासीदचेतनम् ।
स्वयं रुरोद योगीशो गच्छन्कोन्य परः प्रभुः

sarvāśca rurudurnāryyassarvamāsīdacetanam |
svayaṃ ruroda yogīśo gacchankonya paraḥ prabhuḥ

एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हिमालयः ।
ससर्वतनयस्तत्र सचिवैश्च द्विजैः परैः

etasminnantare śīghramājagāma himālayaḥ |
sasarvatanayastatra sacivaiśca dvijaiḥ paraiḥ

स्वयं रुरोद मोहेन वत्सां कृत्वा स्ववक्षसि ।
क्व यासीत्येवमुच्चार्य शून्यं कृत्वा मुहुर्मुहुः

svayaṃ ruroda mohena vatsāṃ kṛtvā svavakṣasi |
kva yāsītyevamuccārya śūnyaṃ kṛtvā muhurmuhuḥ

ततः पुरोहितो विप्रैरध्यात्मविद्यया सुखम् ।
सर्वान्प्रबोधयामास कृपया ज्ञानवत्तरः

tataḥ purohito viprairadhyātmavidyayā sukham |
sarvānprabodhayāmāsa kṛpayā jñānavattaraḥ

ननाम पार्वती भक्त्या मातरम्पितरं गुरुम् ।
महामाया भवाचाराद्रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः

nanāma pārvatī bhaktyā mātarampitaraṃ gurum |
mahāmāyā bhavācārādrurodoccairmuhurmuhuḥ

पार्वत्या रोदनेनैव रुरुदुस्सर्वयोषितः ।
नितरां जननी मेना यामयो भ्रातरस्तथा

pārvatyā rodanenaiva rurudussarvayoṣitaḥ |
nitarāṃ jananī menā yāmayo bhrātarastathā

पुनः पुनः शिवामाता यामयोऽन्याश्च योषितः ।
भ्रातरो जनकः प्रेम्णा रुरुदुर्बद्धसौहृदाः

punaḥ punaḥ śivāmātā yāmayo'nyāśca yoṣitaḥ |
bhrātaro janakaḥ premṇā rurudurbaddhasauhṛdāḥ

तदा विप्राः समागत्य बोधयामासुरादरात् ।
लग्नन्निवेदयामासुर्यात्रायास्सुखदम्परम्

tadā viprāḥ samāgatya bodhayāmāsurādarāt |
lagnannivedayāmāsuryātrāyāssukhadamparam

ततो हिमालयो मेनां धृत्वा धैर्य्यम्विवेकतः ।
शिबिकामानयामास शिवारोहणहेतवे

tato himālayo menāṃ dhṛtvā dhairyyamvivekataḥ |
śibikāmānayāmāsa śivārohaṇahetave

शिवामारोहयामासुस्तत्र विप्राङ्गनाश्च ताम् ।
आशिषम्प्रददुस्सर्वाः पिता माता द्विजास्तथा

śivāmārohayāmāsustatra viprāṅganāśca tām |
āśiṣampradadussarvāḥ pitā mātā dvijāstathā

महाराज्ञ्युपचाराँश्च ददौ मेना गिरिस्तथा ।
नानाद्रव्यसमूहं च परेषान्दुर्लभं शुभम्

mahārājñyupacārām̐śca dadau menā giristathā |
nānādravyasamūhaṃ ca pareṣāndurlabhaṃ śubham

शिवा नत्वा गुरून्सर्वाञ् जनकं जननीन्तथा ।
द्विजान्पुरोहितं यामीस्त्रीस्तथान्या ययौ मुने

śivā natvā gurūnsarvāñ janakaṃ jananīntathā |
dvijānpurohitaṃ yāmīstrīstathānyā yayau mune

हिमाचलोऽपि ससुतोऽगच्छत्स्नेहवशी बुधः ।
प्राप्तस्तत्र प्रभुर्यत्र सामरः प्रीतिमावहन्

himācalo'pi sasuto'gacchatsnehavaśī budhaḥ |
prāptastatra prabhuryatra sāmaraḥ prītimāvahan

प्रीत्याभिरेभिरे सर्वे महोत्सवपुर स्सरम् ।
प्रभुम्प्रणेमुस्ते भक्त्या प्रशंसन्तोऽविशन्पुरीम्

prītyābhirebhire sarve mahotsavapura ssaram |
prabhumpraṇemuste bhaktyā praśaṃsanto'viśanpurīm

जातिस्मरां स्मारयामि नित्यं स्मरसि चेद्वद ।
लीलया त्वाञ्च देवेशि सदा प्राणप्रिया मम

jātismarāṃ smārayāmi nityaṃ smarasi cedvada |
līlayā tvāñca deveśi sadā prāṇapriyā mama

इत्याकर्ण्य महेशस्य स्वनाथस्याथ पार्वती ।
शङ्करस्य प्रिया नित्यं सस्मितोवाच सा सती

ityākarṇya maheśasya svanāthasyātha pārvatī |
śaṅkarasya priyā nityaṃ sasmitovāca sā satī

सर्वं स्मरामि प्राणेश मौनी भूतो भवेति च ।
प्रस्तावोचितमद्याशु कार्यं कुरु नमोऽस्तु ते

sarvaṃ smarāmi prāṇeśa maunī bhūto bhaveti ca |
prastāvocitamadyāśu kāryaṃ kuru namo'stu te

इत्याकर्ण्य प्रियावाक्यं सुधाधाराशतोपमम् ।
मुमुदेऽतीव विश्वेशो लौकिकाचारतत्परः

ityākarṇya priyāvākyaṃ sudhādhārāśatopamam |
mumude'tīva viśveśo laukikācāratatparaḥ

शिवः सम्भृतसम्भारो नानावस्तुमनोहरम् ।
भोजयामास देवश्च नारायणपुरोगमान्

śivaḥ sambhṛtasambhāro nānāvastumanoharam |
bhojayāmāsa devaśca nārāyaṇapurogamān

तथान्यान्निखिलान्प्रीत्या स्वविवाहसमागतान् ।
भोजयामास सुरसमन्नम्बहुविधम्प्रभुः

tathānyānnikhilānprītyā svavivāhasamāgatān |
bhojayāmāsa surasamannambahuvidhamprabhuḥ

ततो भुक्त्वा च ते देवा नानारत्न विभूषिताः ।
सस्त्रीकास्सगणास्सर्वे प्रणेमुश्चंद्रशेखरम्

tato bhuktvā ca te devā nānāratna vibhūṣitāḥ |
sastrīkāssagaṇāssarve praṇemuścaṃdraśekharam

संस्तुत्य वाग्भिरिष्टाभिः परिक्रम्य मुदान्विताः ।
प्रशंसन्तो विवाहञ्च स्वधामानि ययुस्ततः

saṃstutya vāgbhiriṣṭābhiḥ parikramya mudānvitāḥ |
praśaṃsanto vivāhañca svadhāmāni yayustataḥ

नारायणं मुने मां च प्रणनाम शिवस्स्वयम् ।
लौकिकाचारमाश्रित्य यथा विष्णुश्च कश्यपम्

nārāyaṇaṃ mune māṃ ca praṇanāma śivassvayam |
laukikācāramāśritya yathā viṣṇuśca kaśyapam

मयाश्लिष्याशिषन्दत्त्वा शिवस्य पुनरग्रतः ।
मत्वा वै तं परं ब्रह्म चक्रे च स्तुतिरुत्तमा

mayāśliṣyāśiṣandattvā śivasya punaragrataḥ |
matvā vai taṃ paraṃ brahma cakre ca stutiruttamā

तमामन्त्र्य मया विष्णुस्साञ्जलिश्शिवयोर्मुदा ।
प्रशंसंस्तद्विवाहञ्च जगाम स्वालयम्परम्

tamāmantrya mayā viṣṇussāñjaliśśivayormudā |
praśaṃsaṃstadvivāhañca jagāma svālayamparam

शिवोऽपि स्वगिरौ तस्थौ पार्वत्या विहरन्मुदा ।
सर्वे गणास्सुखं प्रापुरतीव स्वभजञ्छिवौ

śivo'pi svagirau tasthau pārvatyā viharanmudā |
sarve gaṇāssukhaṃ prāpuratīva svabhajañchivau

इत्येवङ्क थितस्तात शिवोद्वाहस्सुमंगलः ।
शोकघ्नो हर्षजनक आयुष्यो धनवर्द्धनः

ityevaṅka thitastāta śivodvāhassumaṃgalaḥ |
śokaghno harṣajanaka āyuṣyo dhanavarddhanaḥ

य इमं शृणुयान्नित्यं शुचिस्तद्गतमानसः ।
श्रावयेद्वाथ नियमाच्छिवलोकमवाप्नुयात्

ya imaṃ śṛṇuyānnityaṃ śucistadgatamānasaḥ |
śrāvayedvātha niyamācchivalokamavāpnuyāt

इदमाख्यानमाख्यातमद्भुतं मंगलायनम् ।
सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्

idamākhyānamākhyātamadbhutaṃ maṃgalāyanam |
sarvavighnapraśamanaṃ sarvavyādhivināśanam

यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं पुत्रपौत्रकरम्परम् ।
सर्वकामप्रदं चेह भुक्तिदं मुक्तिदं सदा

yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ putrapautrakaramparam |
sarvakāmapradaṃ ceha bhuktidaṃ muktidaṃ sadā

अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् ।
सर्वदुस्स्वप्नप्रशमनं बुद्धिप्रज्ञादिसाधनम्

apamṛtyupraśamanaṃ mahāśāntikaraṃ śubham |
sarvadussvapnapraśamanaṃ buddhiprajñādisādhanam

शिवोत्सवेषु सर्वेषु पठितव्यम्प्रयत्नतः ।
शुभेप्सुभिर्जनैः प्रीत्या शिवसन्तोषकारणम्

śivotsaveṣu sarveṣu paṭhitavyamprayatnataḥ |
śubhepsubhirjanaiḥ prītyā śivasantoṣakāraṇam

पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु देवादीनां विशेषतः ।
शिवस्य सर्वकार्यस्य प्रारम्भे च सुप्रीतितः

paṭhetpratiṣṭhākāle tu devādīnāṃ viśeṣataḥ |
śivasya sarvakāryasya prārambhe ca suprītitaḥ

शृणुयाद्वा शुचिर्भूत्वा चरितं शिवयोश्शिवम् ।
सिध्यन्ति सर्वकार्याणि सत्यं सत्यं न संशयः

śṛṇuyādvā śucirbhūtvā caritaṃ śivayośśivam |
sidhyanti sarvakāryāṇi satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ