अध्याय 41: हिमवान के मण्डप से नारद चकित होते हैं

ततस्सम्मन्त्र्य च मिथः प्राप्याज्ञां शांकरीं हरिः ।
मुने त्वाम्प्रेषयामास प्रथमं कुधरालयम्

tatassammantrya ca mithaḥ prāpyājñāṃ śāṃkarīṃ hariḥ |
mune tvāmpreṣayāmāsa prathamaṃ kudharālayam

अथ प्रणम्य सर्वेशं गतस्त्वं नारदाग्रतः ।
हरिणा नोदितः प्रीत्या हिमाचलगृहम्प्रति

atha praṇamya sarveśaṃ gatastvaṃ nāradāgrataḥ |
hariṇā noditaḥ prītyā himācalagṛhamprati

त्वं मुनेऽपश्य आत्मानं गत्वा तद्व्रीडयान्वितम् ।
कृत्रिमं रचितं तत्र विस्मितो विश्वकर्मणा

tvaṃ mune'paśya ātmānaṃ gatvā tadvrīḍayānvitam |
kṛtrimaṃ racitaṃ tatra vismito viśvakarmaṇā

श्रान्तस्त्वमात्मना तेन कृत्रिमेण महामुने ।
अवलोकपरस्सोऽभूच्चरितं विश्वकर्मणः

śrāntastvamātmanā tena kṛtrimeṇa mahāmune |
avalokaparasso'bhūccaritaṃ viśvakarmaṇaḥ

प्रविष्टो मण्डपस्तस्य हिमाद्रे रत्नचित्रितम् ।
सुवर्णकलशैर्जुष्टं रम्भादिबहुशोभितम्

praviṣṭo maṇḍapastasya himādre ratnacitritam |
suvarṇakalaśairjuṣṭaṃ rambhādibahuśobhitam

सहस्रस्तम्भसंयुक्तं विचित्रम्परमाद्भुतम् ।
वेदिकां च तथा दृष्ट्वा विस्मयं त्वं मुने ह्ययाः

sahasrastambhasaṃyuktaṃ vicitramparamādbhutam |
vedikāṃ ca tathā dṛṣṭvā vismayaṃ tvaṃ mune hyayāḥ

तदावोचश्च स मुने नारद त्वं नगेश्वरम् ।
विस्मितोऽतीव मनसि नष्टज्ञानो विमूढधीः

tadāvocaśca sa mune nārada tvaṃ nageśvaram |
vismito'tīva manasi naṣṭajñāno vimūḍhadhīḥ

आगतास्ते किमधुना देवा विष्णुपुरोगमाः ।
तथा महर्षयस्सर्वे सिद्धा उपसुरास्तथा

āgatāste kimadhunā devā viṣṇupurogamāḥ |
tathā maharṣayassarve siddhā upasurāstathā

महादेवो वृषारूढो गणैश्च परिवारितः ।
आगतः किं विवाहार्थं वद तथ्यं नगेश्वर

mahādevo vṛṣārūḍho gaṇaiśca parivāritaḥ |
āgataḥ kiṃ vivāhārthaṃ vada tathyaṃ nageśvara

इत्येवं वचनं श्रुत्वा तव विस्मित चेतसः ।
उवाच त्वां मुने तथ्यं वाक्यं स हिमवान् गिरिः

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā tava vismita cetasaḥ |
uvāca tvāṃ mune tathyaṃ vākyaṃ sa himavān giriḥ

हे नारद महाप्राज्ञागतो नैवाधुना शिवः ।
विवाहार्थं च पार्वत्यास्सगणस्सवरातकः

he nārada mahāprājñāgato naivādhunā śivaḥ |
vivāhārthaṃ ca pārvatyāssagaṇassavarātakaḥ

विश्वकर्मकृतं चित्रं विद्धि नारद सद्धिया ।
विस्मयन्त्यज देवर्षे स्वस्थो भव शिवं स्मर

viśvakarmakṛtaṃ citraṃ viddhi nārada saddhiyā |
vismayantyaja devarṣe svastho bhava śivaṃ smara

भुक्त्वा विश्रम्य सुप्रीतः कृपां कृत्वा ममोपरि ।
मैनाकादिधरैस्सार्द्धं गच्छ त्वं शंकरान्तिकम्

bhuktvā viśramya suprītaḥ kṛpāṃ kṛtvā mamopari |
mainākādidharaissārddhaṃ gaccha tvaṃ śaṃkarāntikam

एभिस्समेतो गिरिभिर्महामत संप्रार्थ्य शीघ्रं शिवमत्र चानय ।
देवैस्समेतं च महर्षिसंघैस्सुरासुरैरर्चितपादपल्लवम्

ebhissameto giribhirmahāmata saṃprārthya śīghraṃ śivamatra cānaya |
devaissametaṃ ca maharṣisaṃghaissurāsurairarcitapādapallavam

तथेति चोक्त्वागम आशु हि त्वं सदैव तैश्शैलसुतादिभिश्च ।
तत्रत्यकृत्यं सुविधाय भुक्त्वा महामनास्त्वं शिवस न्निधानम्

tatheti coktvāgama āśu hi tvaṃ sadaiva taiśśailasutādibhiśca |
tatratyakṛtyaṃ suvidhāya bhuktvā mahāmanāstvaṃ śivasa nnidhānam

तत्र दृष्टो महादेवो देवादिपरिवारितः ।
नमस्कृतस्त्वया दीप्तश्शैलैस्तैर्भक्तितश्च वै

tatra dṛṣṭo mahādevo devādiparivāritaḥ |
namaskṛtastvayā dīptaśśailaistairbhaktitaśca vai

तदा मया विष्णुना च सर्वे देवास्सवासवाः ।
पप्रच्छुस्त्वां मुने सर्वे रुद्रस्यानुचरास्तथा

tadā mayā viṣṇunā ca sarve devāssavāsavāḥ |
papracchustvāṃ mune sarve rudrasyānucarāstathā

विस्मिताः पर्वतान्दृष्ट्वा सन्देहाकुलमानसाः ।
मैनाकसह्यमेर्वाद्यान्नानालंकारसंयुतान्

vismitāḥ parvatāndṛṣṭvā sandehākulamānasāḥ |
mainākasahyamervādyānnānālaṃkārasaṃyutān

हे नारद महाप्राज्ञ विस्मितस्त्वं हि दृश्यसे ।
सत्कृतोऽसि हिमागेन किं न वा वद विस्तरात्

he nārada mahāprājña vismitastvaṃ hi dṛśyase |
satkṛto'si himāgena kiṃ na vā vada vistarāt

एते कस्मात्समायाताः पर्वता इह सत्तमाः ।
मैनाकसह्यमेर्वाद्यास्सुप्रतापास्स्वलंकृताः

ete kasmātsamāyātāḥ parvatā iha sattamāḥ |
mainākasahyamervādyāssupratāpāssvalaṃkṛtāḥ

कन्यां दास्यति शैलोऽसौ स भवे वा न नारद ।
हिमालयगृहे तात किं भवत्यद्य तद्वद

kanyāṃ dāsyati śailo'sau sa bhave vā na nārada |
himālayagṛhe tāta kiṃ bhavatyadya tadvada

इति सन्दिग्धमनसामस्माकं च दिवौकसाम् ।
वद् त्वं पृच्छमानानां सन्देहं हर सुव्रत

iti sandigdhamanasāmasmākaṃ ca divaukasām |
vad tvaṃ pṛcchamānānāṃ sandehaṃ hara suvrata

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां विष्ण्वादीनान्दिवौकसाम् ।
अवोचस्तान्मुने त्वं हि विस्मितस्त्वाष्ट्रमायया

ityākarṇya vacasteṣāṃ viṣṇvādīnāndivaukasām |
avocastānmune tvaṃ hi vismitastvāṣṭramāyayā

एकान्तमाश्रित्य च मां हि विष्णुमभाषथा वाक्यमिदं मुने त्वम् ।
शचीपतिं सर्वसुरेश्वरं वै पक्षाच्छिदं पूर्वरिपुन्धराणाम्

ekāntamāśritya ca māṃ hi viṣṇumabhāṣathā vākyamidaṃ mune tvam |
śacīpatiṃ sarvasureśvaraṃ vai pakṣācchidaṃ pūrvaripundharāṇām

त्वष्ट्रा कृतन्तद्विकृतं विचित्रं विमोहनं सर्वदिवौकसां हि ।
येनैव सर्वान्स विमोहितुं सुरान्समिच्छति प्रेमत एव युक्त्या

tvaṣṭrā kṛtantadvikṛtaṃ vicitraṃ vimohanaṃ sarvadivaukasāṃ hi |
yenaiva sarvānsa vimohituṃ surānsamicchati premata eva yuktyā

पुरा कृतन्तस्य विमोहनन्त्वया सुविस्मृतन्तत् सकलं शचीपते ।
तस्मादसौ त्वां विजिगीषुरेव गृहे धुवन्तस्य गिरेर्महात्मन

purā kṛtantasya vimohanantvayā suvismṛtantat sakalaṃ śacīpate |
tasmādasau tvāṃ vijigīṣureva gṛhe dhuvantasya girermahātmana

अहं विमोहितस्तेन प्रतिरूपेण भास्वता ।
तथा विष्णुः कृतस्तेन ब्रह्मा शक्रोऽपि तादृशः

ahaṃ vimohitastena pratirūpeṇa bhāsvatā |
tathā viṣṇuḥ kṛtastena brahmā śakro'pi tādṛśaḥ

किम्बहूक्तेन देवेश सर्वदेवगणाः कृताः ।
कृत्रिमाश्चित्ररूपेण न किंचिदवशेषितम्

kimbahūktena deveśa sarvadevagaṇāḥ kṛtāḥ |
kṛtrimāścitrarūpeṇa na kiṃcidavaśeṣitam

विमोहनार्थं सर्वेषां देवानां च विशेषतः ।
कृता माया चित्रमयी परिहासविकारिणी

vimohanārthaṃ sarveṣāṃ devānāṃ ca viśeṣataḥ |
kṛtā māyā citramayī parihāsavikāriṇī

तच्छुत्वा वचनस्तस्य देवेन्द्रो वाक्यमब्रवीत् ।
विष्णुम्प्रति तदा शीघ्रं भयाकुलतनुर्हरिम्

tacchutvā vacanastasya devendro vākyamabravīt |
viṣṇumprati tadā śīghraṃ bhayākulatanurharim

देवदेव रमानाथ त्वष्टा मां निहनिष्यति ।
पुत्रशोकेन तप्तोऽसौ व्याजेनानेन नान्यथा

devadeva ramānātha tvaṣṭā māṃ nihaniṣyati |
putraśokena tapto'sau vyājenānena nānyathā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः ।
उवाच प्रहसन् वाक्यं शक्रमाश्वासयंस्तदा

tasya tadvacanaṃ śrutvā devadevo janārdanaḥ |
uvāca prahasan vākyaṃ śakramāśvāsayaṃstadā

निवातकवचैः पूर्वं मोहितोऽसि शचीपते ।
महाविद्यावलेनैव दानवैः पूर्ववैरिभिः

nivātakavacaiḥ pūrvaṃ mohito'si śacīpate |
mahāvidyāvalenaiva dānavaiḥ pūrvavairibhiḥ

पर्वतो हिमवानेष तथान्यऽखिलपर्वताः ।
विपक्षा हि कृतास्सर्वे मम वाक्याच्च वासव

parvato himavāneṣa tathānya'khilaparvatāḥ |
vipakṣā hi kṛtāssarve mama vākyācca vāsava

तेनुस्मृत्या तु वै दृष्ट्वा मायया गिरयो ह्यमी ॥ ।
जेतुमिच्छन्तु ये मूढा न भेतव्यमरावपि

tenusmṛtyā tu vai dṛṣṭvā māyayā girayo hyamī || |
jetumicchantu ye mūḍhā na bhetavyamarāvapi

ईश्वरो नो हि सर्वेषां शंकरो भक्तवत्सलः ।
सर्वथा कुशलं शक्र करिष्यति न संशयः

īśvaro no hi sarveṣāṃ śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
sarvathā kuśalaṃ śakra kariṣyati na saṃśayaḥ

एवं संवदमानन्तं शक्रं विकृतमानसम् ।
हरिणोक्तश्च गिरिशो लौकिकीं गतिमाश्रितः

evaṃ saṃvadamānantaṃ śakraṃ vikṛtamānasam |
hariṇoktaśca giriśo laukikīṃ gatimāśritaḥ

हे हरे हे सुरेशान किम्ब्रूथोऽद्य परस्परम् ।
इत्युक्त्वा तौ महेशानो मुने त्वाम्प्रत्युवाच सः

he hare he sureśāna kimbrūtho'dya parasparam |
ityuktvā tau maheśāno mune tvāmpratyuvāca saḥ

किंनु वक्ति महाशैलो यथार्थं वद नारद ।
वृत्तान्तं सकलम्ब्रूहि न गोप्यं कर्तुमर्हसि

kiṃnu vakti mahāśailo yathārthaṃ vada nārada |
vṛttāntaṃ sakalambrūhi na gopyaṃ kartumarhasi

ददाति वा नैव ददाति शैलस्सुतां स्वकीयां वद तच्च शीघ्रम् ।
किन्ते दृष्टं किं कृतन्तत्र गत्वा प्रीत्या सर्वं तद्वदाश्वद्य तात

dadāti vā naiva dadāti śailassutāṃ svakīyāṃ vada tacca śīghram |
kinte dṛṣṭaṃ kiṃ kṛtantatra gatvā prītyā sarvaṃ tadvadāśvadya tāta

हत्युक्तश्शम्भुना तत्र मुने त्वन्देवदर्शनः ।
सर्वं रहस्यवोचो वै यद्दृष्टन्तत्र मण्डपे

hatyuktaśśambhunā tatra mune tvandevadarśanaḥ |
sarvaṃ rahasyavoco vai yaddṛṣṭantatra maṇḍape

देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं शुभम् ।
नास्ति विघ्नभयं नाथ विवाहे किंचिदेव हि

devadeva mahādeva śṛṇu madvacanaṃ śubham |
nāsti vighnabhayaṃ nātha vivāhe kiṃcideva hi

अवश्यमेव शैलेशस्तुभ्यं दास्यति कन्यकाम् ।
त्वामानयितुमायाता इमे शैला न संशयः

avaśyameva śaileśastubhyaṃ dāsyati kanyakām |
tvāmānayitumāyātā ime śailā na saṃśayaḥ

किन्तु ह्यमरमोहार्थं माया विरचिताद्भुता ।
कुतूहलार्थं सर्वज्ञ न कश्चिद्विघ्नसम्भवः

kintu hyamaramohārthaṃ māyā viracitādbhutā |
kutūhalārthaṃ sarvajña na kaścidvighnasambhavaḥ

विचित्रम्मण्डपं गेहेऽकार्षीत्तस्य तदाज्ञया ।
विश्वकर्मा महामायी नानाश्चर्यमयं विभो

vicitrammaṇḍapaṃ gehe'kārṣīttasya tadājñayā |
viśvakarmā mahāmāyī nānāścaryamayaṃ vibho

सर्वदेवसमाजश्च कृतस्तत्र विमोहनः ।
तन्दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्तोहं तन्मायाविमोहितः

sarvadevasamājaśca kṛtastatra vimohanaḥ |
tandṛṣṭvā vismayaṃ prāptohaṃ tanmāyāvimohitaḥ

तच्छ्रुत्वा तद्वचस्तात लोकाचारकरः प्रभुः ।
हर्षादीन्प्रहसञ्छम्भुरुवाच सकलान्सुरान्

tacchrutvā tadvacastāta lokācārakaraḥ prabhuḥ |
harṣādīnprahasañchambhuruvāca sakalānsurān

कन्यां दास्यति चेन्मह्यं पर्वतो हि हिमाचलः ।
मायया मम किं कार्यं वद विष्णो यथातथम्

kanyāṃ dāsyati cenmahyaṃ parvato hi himācalaḥ |
māyayā mama kiṃ kāryaṃ vada viṣṇo yathātatham

हे ब्रह्मञ्छक्र मुनयस्तुरा ब्रूत यथार्थतः ।
मायया मम किं कार्यं कन्यां दास्यति चेद्गिरिः

he brahmañchakra munayasturā brūta yathārthataḥ |
māyayā mama kiṃ kāryaṃ kanyāṃ dāsyati cedgiriḥ

केनाप्युपायेन फलं हि साध्यमित्युच्यते पण्डितैर्न्यायविद्भिः ।
तस्मात्सर्वैर्गम्यतां शीघ्रमेव कार्यार्थिभिर्विष्णुपुरोगमैश्च

kenāpyupāyena phalaṃ hi sādhyamityucyate paṇḍitairnyāyavidbhiḥ |
tasmātsarvairgamyatāṃ śīghrameva kāryārthibhirviṣṇupurogamaiśca

एवं संवदमानोऽसौ देवैश्शम्भुरभूत्तदा ।
कृतः स्मरेणैव वशी वशं वा प्राकृतो नरः

evaṃ saṃvadamāno'sau devaiśśambhurabhūttadā |
kṛtaḥ smareṇaiva vaśī vaśaṃ vā prākṛto naraḥ

अथ शम्भ्वाज्ञया सर्वे विष्ण्वाद्या निर्जरास्तदा ।
ऋषयश्च महात्मानो ययुर्मोहभ्रमापहम्

atha śambhvājñayā sarve viṣṇvādyā nirjarāstadā |
ṛṣayaśca mahātmāno yayurmohabhramāpaham

पुरस्कृत्य मुने त्वां च पर्वतांस्तान्सविस्मयाः ।
हिमाद्रेश्च तदा जग्मुर्मन्दिरम्परमाद्भुतम्

puraskṛtya mune tvāṃ ca parvatāṃstānsavismayāḥ |
himādreśca tadā jagmurmandiramparamādbhutam

अथ विष्ण्वादिसंयुक्तो मुदितैस्स्वबलैर्युतः ।
आजगामोपहैमागपुरं प्रमुदितो हरः

atha viṣṇvādisaṃyukto muditaissvabalairyutaḥ |
ājagāmopahaimāgapuraṃ pramudito haraḥ