अध्याय 28: पार्वती शिव-महिमा कहकर उनका दर्शन पाती हैं

एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिदन्योयमागतः ।
इदानीं सकलं ज्ञातमवध्यस्त्वम्विशेषतः

etāvaddhi mayā jñātaṃ kaścidanyoyamāgataḥ |
idānīṃ sakalaṃ jñātamavadhyastvamviśeṣataḥ

त्वयोक्तं विदितं देव तदलीकं न चान्यथा ।
यदि त्वयोदितं स्याद्वै विरुद्धं नोच्यते त्वया

tvayoktaṃ viditaṃ deva tadalīkaṃ na cānyathā |
yadi tvayoditaṃ syādvai viruddhaṃ nocyate tvayā

कदाचिद्दृश्यते तादृक् वेषधारी महेश्वरः ।
स्वलीलया परब्रह्म स्वरागोपात्तविग्रहः

kadāciddṛśyate tādṛk veṣadhārī maheśvaraḥ |
svalīlayā parabrahma svarāgopāttavigrahaḥ

ब्रह्मचारिस्वरूपेण प्रतारयितुमुद्यतः ।
आगतश्छलसंयुक्तं वचोवादीः कुयुक्तितः

brahmacārisvarūpeṇa pratārayitumudyataḥ |
āgataśchalasaṃyuktaṃ vacovādīḥ kuyuktitaḥ

शंकरस्य स्वरूपं तु जानामि सुविशेषतः ।
शिवतत्त्वमतो वच्मि सुविचार्य्य यथार्हतः

śaṃkarasya svarūpaṃ tu jānāmi suviśeṣataḥ |
śivatattvamato vacmi suvicāryya yathārhataḥ

वस्तुतो निर्गुणो ब्रह्म सगुणः कारणेन सः ।
कुतो जातिर्भवेत्तस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

vastuto nirguṇo brahma saguṇaḥ kāraṇena saḥ |
kuto jātirbhavettasya nirguṇasya guṇātmanaḥ

स सर्वासां हि विद्यानामधिष्ठानं सदाशिवः ।
किं तस्य विद्यया कार्य्यं पूर्णस्य परमात्मनः

sa sarvāsāṃ hi vidyānāmadhiṣṭhānaṃ sadāśivaḥ |
kiṃ tasya vidyayā kāryyaṃ pūrṇasya paramātmanaḥ

वेदा उच्छ्वासरूपेण पुरा दत्ताश्च विष्णवे ।
शंभुना तेन कल्पादौ तत्समः कोऽस्ति सुप्रभुः

vedā ucchvāsarūpeṇa purā dattāśca viṣṇave |
śaṃbhunā tena kalpādau tatsamaḥ ko'sti suprabhuḥ

सर्वेषामादिभूतस्य वयोमानं कुतस्ततः ।
प्रकृतिस्तु ततो जाता किं शक्तेस्तस्य कारणम्

sarveṣāmādibhūtasya vayomānaṃ kutastataḥ |
prakṛtistu tato jātā kiṃ śaktestasya kāraṇam

ये भजंति च तं प्रीत्या शक्तीशं शंकरं सदा ।
तस्मै शक्तित्रयं शंभुः स ददाति सदाव्ययम्

ye bhajaṃti ca taṃ prītyā śaktīśaṃ śaṃkaraṃ sadā |
tasmai śaktitrayaṃ śaṃbhuḥ sa dadāti sadāvyayam

तस्यैव भजनाज्जीवो मृत्युं जयति निर्भयः ।
तस्मान्मृत्युंजयन्नाम प्रसिद्धम्भुवनत्रये

tasyaiva bhajanājjīvo mṛtyuṃ jayati nirbhayaḥ |
tasmānmṛtyuṃjayannāma prasiddhambhuvanatraye

तस्यैव पक्षपातेन विष्णुर्विष्णुत्वमाप्नुयात् ।
ब्रह्मत्वं च यथा ब्रह्मा देवा देवत्वमेव च

tasyaiva pakṣapātena viṣṇurviṣṇutvamāpnuyāt |
brahmatvaṃ ca yathā brahmā devā devatvameva ca

दर्शनार्थं शिवस्यादौ यथा गच्छति देवराट् ।
भूतादयस्तत्परस्य द्वारपालाश्शिवस्य तु

darśanārthaṃ śivasyādau yathā gacchati devarāṭ |
bhūtādayastatparasya dvārapālāśśivasya tu

दण्डैश्च मुकुटं विद्धं मृष्टं भवति सर्वतः ।
किं तस्य बहुपक्षेण स्वयमेव महाप्रभुः

daṇḍaiśca mukuṭaṃ viddhaṃ mṛṣṭaṃ bhavati sarvataḥ |
kiṃ tasya bahupakṣeṇa svayameva mahāprabhuḥ

कल्याणरूपिणस्तस्य सेवयेह न किं भवेत् ।
किं न्यूनं तस्य देवस्य मामिच्छति सदाशिवः

kalyāṇarūpiṇastasya sevayeha na kiṃ bhavet |
kiṃ nyūnaṃ tasya devasya māmicchati sadāśivaḥ

सप्तजन्मदरिद्रः स्यात्सेवेन्नो यदि शंकरम् ।
तस्यैतत्सेवनाल्लोको लक्ष्मीः स्यादनपायिनी

saptajanmadaridraḥ syātsevenno yadi śaṃkaram |
tasyaitatsevanālloko lakṣmīḥ syādanapāyinī

यदग्रे सिद्धयोष्टौ च नित्यं नृत्यंति तोषितुम् ।
अवाङ्मुखास्सदा तत्र तद्धितं दुर्ल्लभं कुतः

yadagre siddhayoṣṭau ca nityaṃ nṛtyaṃti toṣitum |
avāṅmukhāssadā tatra taddhitaṃ durllabhaṃ kutaḥ

यद्यस्य मंगालानीह सेवते शंकरस्य न ।
यथापि मंगलन्तस्य स्मरणादेव जायते

yadyasya maṃgālānīha sevate śaṃkarasya na |
yathāpi maṃgalantasya smaraṇādeva jāyate

यस्य पूजाप्रभावेण कामास्सिद्ध्यन्ति सर्वशः ।
कुतो विकारस्तस्यास्ति निर्विकारस्य सर्वदा

yasya pūjāprabhāveṇa kāmāssiddhyanti sarvaśaḥ |
kuto vikārastasyāsti nirvikārasya sarvadā

शिवेति मंगलन्नाम मुखे यस्य निरन्तरम् ।
तस्यैव दर्शनादन्ये पवित्रास्संति सर्वदा

śiveti maṃgalannāma mukhe yasya nirantaram |
tasyaiva darśanādanye pavitrāssaṃti sarvadā

यद्यपूतम्भवेद्भस्म चितायाश्च त्वयोदितम् ।
नित्यमस्यांगगं देवैश्शिरोभिर्द्धार्यते कथम्

yadyapūtambhavedbhasma citāyāśca tvayoditam |
nityamasyāṃgagaṃ devaiśśirobhirddhāryate katham

यो देवो जगतां कर्ता भर्ता हर्ता गुणान्वितः ।
निर्गुणश्शिवसंज्ञश्च स विज्ञेयः कथम्भवेत्

yo devo jagatāṃ kartā bhartā hartā guṇānvitaḥ |
nirguṇaśśivasaṃjñaśca sa vijñeyaḥ kathambhavet

अगुणं ब्रह्मणो रूपं शिवस्य परमात्मनः ।
तत्कथं हि विजानन्ति त्वादृशास्तद्बहिर्मुखाः

aguṇaṃ brahmaṇo rūpaṃ śivasya paramātmanaḥ |
tatkathaṃ hi vijānanti tvādṛśāstadbahirmukhāḥ

दुराचाराश्च पापाश्च देवेभ्यस्ते विनिर्गताः ।
तत्त्वं ते नैव जानन्ति शिवस्यागुणरूपिणः

durācārāśca pāpāśca devebhyaste vinirgatāḥ |
tattvaṃ te naiva jānanti śivasyāguṇarūpiṇaḥ

शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् ।
आजन्मसंचितं पुण्यं भस्मीभवति तस्य तत्

śivanindāṃ karotīha tattvamajñāya yaḥ pumān |
ājanmasaṃcitaṃ puṇyaṃ bhasmībhavati tasya tat

त्वया निंदा कृता यात्र हरस्यामित तेजसः ।
त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्पापम्भजाम्यहम्

tvayā niṃdā kṛtā yātra harasyāmita tejasaḥ |
tvatpūjā ca kṛtā yanme tasmātpāpambhajāmyaham

शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा सचेलं स्नानमाचरेत् ।
शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा प्रायश्चितं समाचरेत्

śivavidveṣiṇaṃ dṛṣṭvā sacelaṃ snānamācaret |
śivavidveṣiṇaṃ dṛṣṭvā prāyaścitaṃ samācaret

रे रे दुष्ट त्वया चोक्तमहं जानामि शंकरम् ।
निश्चयेन न विज्ञातश्शिव एव सनातनः

re re duṣṭa tvayā coktamahaṃ jānāmi śaṃkaram |
niścayena na vijñātaśśiva eva sanātanaḥ

यथा तथा भवेद्रुद्रो यथा वा बहुरूपवान् ।
ममाभीष्टतमो नित्यं निर्विकारी सतां प्रियः

yathā tathā bhavedrudro yathā vā bahurūpavān |
mamābhīṣṭatamo nityaṃ nirvikārī satāṃ priyaḥ

विष्णुर्ब्रह्मापि न समस्तस्य क्वापि महात्मनः ।
कुतोऽन्ये निर्जराद्याश्च कालाधीनास्सदैवतम्

viṣṇurbrahmāpi na samastasya kvāpi mahātmanaḥ |
kuto'nye nirjarādyāśca kālādhīnāssadaivatam

इति बुध्या समालोक्य स्वया सत्या सुतत्त्वतः ।
शिवार्थं वनमागत्य करोमि विपुलं तपः

iti budhyā samālokya svayā satyā sutattvataḥ |
śivārthaṃ vanamāgatya karomi vipulaṃ tapaḥ

स एव परमेशानस्सर्वेशो भक्तवत्सलः ।
संप्राप्तुम्मेऽभिलाषो हि दीनानुग्रहकारकम्

sa eva parameśānassarveśo bhaktavatsalaḥ |
saṃprāptumme'bhilāṣo hi dīnānugrahakārakam

इत्युक्त्वा गिरिजा सा हि गिरीश्वरसुता मुने ।
विरराम शिवं दध्यो निर्विकारेण चेतसा

ityuktvā girijā sā hi girīśvarasutā mune |
virarāma śivaṃ dadhyo nirvikāreṇa cetasā

तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः ।
पुनर्वचनमाख्यातुं यावदेव प्रचक्रमे

tadākarṇya vaco devyā brahmacārī sa vai dvijaḥ |
punarvacanamākhyātuṃ yāvadeva pracakrame

उवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयां द्रुतम् ।
शिव सक्तमनोवृत्तिश्शिवनिंदापराङ्मुखी

uvāca girijā tāvatsvasakhīṃ vijayāṃ drutam |
śiva saktamanovṛttiśśivaniṃdāparāṅmukhī

वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः ।
पुनर्वक्तुमनाश्चैव शिवनिंदां करिष्यति

vāraṇīyaḥ prayatnena sakhyayaṃ hi dvijādhamaḥ |
punarvaktumanāścaiva śivaniṃdāṃ kariṣyati

न केवलम्भवेत्पापं निन्दां कर्तुश्शिवस्य हि ।
यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक् स भवेदिह

na kevalambhavetpāpaṃ nindāṃ kartuśśivasya hi |
yo vai śṛṇoti tannindāṃ pāpabhāk sa bhavediha

शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः ।
ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्

śivanindākaro vadhyassarvathā śivakiṃkaraiḥ |
brāhmaṇaścetsa vai tyājyo gantavyaṃ tatsthalāddrutam

अयं दुष्टः पुनर्निन्दां करिष्यति शिवस्य हि ।
ब्राह्मणत्वादवध्यश्चैत्त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा

ayaṃ duṣṭaḥ punarnindāṃ kariṣyati śivasya hi |
brāhmaṇatvādavadhyaścaittyājyo'dṛśyaśca sarvathā

हित्वैतत्स्थलमद्येव यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् ।
यथा संभाषणं न स्यादनेनाऽविदुषा पुनः

hitvaitatsthalamadyeva yāsyāmo'nyatra mā ciram |
yathā saṃbhāṣaṇaṃ na syādanenā'viduṣā punaḥ

इत्युक्त्वा चोमया यावत्पादमुत्क्षिप्यते मुने ।
असौ तावच्छिवस्साक्षादालंबे प्रियया स्वयम्

ityuktvā comayā yāvatpādamutkṣipyate mune |
asau tāvacchivassākṣādālaṃbe priyayā svayam

कृत्वा स्वरूपं सुभगं शिवाध्यानं यथा तथा ।
दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखीं शिवः

kṛtvā svarūpaṃ subhagaṃ śivādhyānaṃ yathā tathā |
darśayitvā śivāyai tāmuvācāvāṅmukhīṃ śivaḥ

कुत्र यास्यसि मां हित्वा न त्वं त्याज्या मया पुनः ।
प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि नादेयम्विद्यते तव

kutra yāsyasi māṃ hitvā na tvaṃ tyājyā mayā punaḥ |
prasanno'smi varaṃ brūhi nādeyamvidyate tava

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत एव ते ।
क्रीतोऽस्मि तवसौन्दर्यात्क्षणमेकं युगाय ते

adyaprabhṛti te dāsastapobhiḥ krīta eva te |
krīto'smi tavasaundaryātkṣaṇamekaṃ yugāya te

त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी ।
गिरिजे त्वं हि सद्बुध्या विचारय महेश्वरि

tyajyatāṃ ca tvayā lajjā mama patnī sanātanī |
girije tvaṃ hi sadbudhyā vicāraya maheśvari

मया परीक्षितासि त्वं बहुधा दृढमानसे ।
तत्क्षमस्वापराधम्मे लोकलीलानुसारिणः

mayā parīkṣitāsi tvaṃ bahudhā dṛḍhamānase |
tatkṣamasvāparādhamme lokalīlānusāriṇaḥ

न त्वादृशीम्प्रणयिनीं पश्यामि च त्रिलोकके ।
सर्वथाहं तवाधीनस्स्वकामः पूर्य्यतां शिवे

na tvādṛśīmpraṇayinīṃ paśyāmi ca trilokake |
sarvathāhaṃ tavādhīnassvakāmaḥ pūryyatāṃ śive

एहि प्रिये मत्सकाशं पत्नी त्वं मे वरस्तव ।
त्वया साकं द्रुतं यास्ये स्वगृहम्पर्वत्तोत्तमम्

ehi priye matsakāśaṃ patnī tvaṃ me varastava |
tvayā sākaṃ drutaṃ yāsye svagṛhamparvattottamam

इत्युक्ते देवदेवेन पार्वती मुदमाप सा ।
तपोजातं तु यत्कष्टं तज्जहौ च पुरातनम्

ityukte devadevena pārvatī mudamāpa sā |
tapojātaṃ tu yatkaṣṭaṃ tajjahau ca purātanam

सर्वः श्रमो विनष्टोभूत्स त्यास्तु मुनिसत्तम ।
फले जाते श्रमः पूर्वो जन्तोर्नाशमवाप्नुयात्

sarvaḥ śramo vinaṣṭobhūtsa tyāstu munisattama |
phale jāte śramaḥ pūrvo jantornāśamavāpnuyāt