अध्याय 26: शिव वृद्ध जटाधारी ब्रह्मचारी बनकर आते हैं

गतेषु तेषु मुनिषु स्वं लोकं शंकरः स्वयम् ।
परीक्षितुं तपो देव्या ऐच्छत्सूतिकरः प्रभुः

gateṣu teṣu muniṣu svaṃ lokaṃ śaṃkaraḥ svayam |
parīkṣituṃ tapo devyā aicchatsūtikaraḥ prabhuḥ

परीक्षा छद्मना शंभुर्द्रष्टुं तां तुष्टमानसः ।
जाटिलं रूपमास्थाय स ययौ पार्वतीवनम्

parīkṣā chadmanā śaṃbhurdraṣṭuṃ tāṃ tuṣṭamānasaḥ |
jāṭilaṃ rūpamāsthāya sa yayau pārvatīvanam

अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा ।
प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दंडी छत्री बभूव सः

atīva sthaviro vipradehadhārī svatejasā |
prajvalanmanasā hṛṣṭo daṃḍī chatrī babhūva saḥ

तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम् ।
वेदिकोपरि शुद्धां तां शिवामिव विधोः कलाम्

tatrāpaśyatsthitāṃ devīṃ sakhībhiḥ parivāritām |
vedikopari śuddhāṃ tāṃ śivāmiva vidhoḥ kalām

शंभु निरीक्ष्य तां देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् ।
उपकंठं ययौ प्रीत्या तदाऽसौ भक्तवत्सलः

śaṃbhu nirīkṣya tāṃ devīṃ brahmacārisvarūpavān |
upakaṃṭhaṃ yayau prītyā tadā'sau bhaktavatsalaḥ

आगतं तं तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् ।
अपूजयच्छिवा देवी सर्वपूजोपहारकैः

āgataṃ taṃ tadā dṛṣṭvā brāhmaṇaṃ tejasādbhutam |
apūjayacchivā devī sarvapūjopahārakaiḥ

सुसत्कृतं संविधाभिः पूजितं परया मुदा ।
पार्वती कुशलं प्रीत्या पप्रच्छ द्विजमादरात

susatkṛtaṃ saṃvidhābhiḥ pūjitaṃ parayā mudā |
pārvatī kuśalaṃ prītyā papraccha dvijamādarāta

ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः ।
इदं वनं भासयसे वद वेदविदां वर

brahmacārisvarūpeṇa kastvaṃ hi kuta āgataḥ |
idaṃ vanaṃ bhāsayase vada vedavidāṃ vara

अहमिच्छाभिगामी च वृद्धो विप्रतनुस्सुधीः ।
तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः

ahamicchābhigāmī ca vṛddho vipratanussudhīḥ |
tapasvī sukhado'nyeṣāmupakārī na saṃśayaḥ

का त्वं कस्यासि तनया किमर्थ विजने वने ।
तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रपदैरपि

kā tvaṃ kasyāsi tanayā kimartha vijane vane |
tapaścarasi durdharṣaṃ munibhiḥ prapadairapi

न बाला न च वृद्धासि तरुणी भासि शोभना ।
कथं पतिं विना तीक्ष्णं तपश्चरसि वै वने

na bālā na ca vṛddhāsi taruṇī bhāsi śobhanā |
kathaṃ patiṃ vinā tīkṣṇaṃ tapaścarasi vai vane

कि त्वं तपस्विनी भद्रे कस्यचित्सहचारिणी ।
तपस्वी स न पुष्णाति देवि त्वां च गतोऽन्यतः

ki tvaṃ tapasvinī bhadre kasyacitsahacāriṇī |
tapasvī sa na puṣṇāti devi tvāṃ ca gato'nyataḥ

वद कस्य कुले जाता कः पिता तव का विधा ।
महासौभाग्यरूपा त्वं वृथा तव तपोरतिः

vada kasya kule jātā kaḥ pitā tava kā vidhā |
mahāsaubhāgyarūpā tvaṃ vṛthā tava taporatiḥ

किं त्वं वेदप्रसूर्लक्ष्मीः किं सुरूपा सरस्वती ।
एतासु मध्ये का वा त्वं नाहं तर्कितुमुत्सहे

kiṃ tvaṃ vedaprasūrlakṣmīḥ kiṃ surūpā sarasvatī |
etāsu madhye kā vā tvaṃ nāhaṃ tarkitumutsahe

नाहं वेदप्रसूर्विप्र न लक्ष्मीश्च सरस्वती ।
अहं हिमाचलसुता सांप्रतं नाम पार्वती

nāhaṃ vedaprasūrvipra na lakṣmīśca sarasvatī |
ahaṃ himācalasutā sāṃprataṃ nāma pārvatī

पुरा दक्षसुता जाता सती नामान्यजन्मनि ।
योगेन त्यक्तदेहाऽहं यत्पित्रा निन्दितः पतिः

purā dakṣasutā jātā satī nāmānyajanmani |
yogena tyaktadehā'haṃ yatpitrā ninditaḥ patiḥ

अत्र जन्मनि संप्राप्तश्शिवोऽपि विधिवैभवात् ।
मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्य मन्मथं स जगाम ह

atra janmani saṃprāptaśśivo'pi vidhivaibhavāt |
māṃ tyaktvā bhasmasātkṛtya manmathaṃ sa jagāma ha

प्रयाते शंकरे तापोद्विजिताहं पितुर्गृहात् ।
आगता तपसे विप्र सुदृढा स्वर्णदीतटे

prayāte śaṃkare tāpodvijitāhaṃ piturgṛhāt |
āgatā tapase vipra sudṛḍhā svarṇadītaṭe

कृत्वा तपः कठोरं च सुचिरं प्राणवल्लभम् ।
न प्राप्याग्नौ विविक्षन्ती त्वं दृष्ट्वा संस्थिता क्षणम्

kṛtvā tapaḥ kaṭhoraṃ ca suciraṃ prāṇavallabham |
na prāpyāgnau vivikṣantī tvaṃ dṛṣṭvā saṃsthitā kṣaṇam

गच्छ त्वं प्रविशाम्यग्नौ शिवेनांगीकृता न हि ।
यत्र यत्र जनुर्लप्स्ये वरिष्यामि शिवं वरम्

gaccha tvaṃ praviśāmyagnau śivenāṃgīkṛtā na hi |
yatra yatra janurlapsye variṣyāmi śivaṃ varam

इत्युक्त्वा पार्वती वह्नौ तत्पुरः प्रविवेश सा ।
निषिध्यमाना पुरतो ब्राह्मणेन पुनः पुनः

ityuktvā pārvatī vahnau tatpuraḥ praviveśa sā |
niṣidhyamānā purato brāhmaṇena punaḥ punaḥ

वह्निप्रवेशं कुर्वत्याः पार्वत्यास्तत्प्रभावतः ।
बभूव तत्क्षणं सद्यो वह्नि श्चंदनपंकवत्

vahnipraveśaṃ kurvatyāḥ pārvatyāstatprabhāvataḥ |
babhūva tatkṣaṇaṃ sadyo vahni ścaṃdanapaṃkavat

क्षणं तदंतरे स्थित्वा ह्युत्पतंती दिवं द्विजः ।
पुनः पप्रच्छ सहसा विहसन्सुतनुं शिवः

kṣaṇaṃ tadaṃtare sthitvā hyutpataṃtī divaṃ dvijaḥ |
punaḥ papraccha sahasā vihasansutanuṃ śivaḥ

अहो तपस्ते किं भद्रे न बुद्धं किंचिदेव हि ।
न दग्धो वह्निना देहो न च प्राप्तं मनीषितम्

aho tapaste kiṃ bhadre na buddhaṃ kiṃcideva hi |
na dagdho vahninā deho na ca prāptaṃ manīṣitam

अतस्सत्यं निकामं वै वद देवि मनोरथम् ।
ममाग्रे विप्रवर्यस्य सर्वानंदप्रदस्य हि

atassatyaṃ nikāmaṃ vai vada devi manoratham |
mamāgre vipravaryasya sarvānaṃdapradasya hi

यथाविधि त्वया देवि कीर्त्यतां सर्वथात्मना ।
तस्मान्मैत्री च संजाता कार्य्यं गोप्यं त्वया न हि

yathāvidhi tvayā devi kīrtyatāṃ sarvathātmanā |
tasmānmaitrī ca saṃjātā kāryyaṃ gopyaṃ tvayā na hi

किमिच्छसि वरं देवि प्रष्टुमिच्छाम्यतः परम् ।
त्वय्येव तदसौ देवि फलं सर्वं प्रदृश्यते

kimicchasi varaṃ devi praṣṭumicchāmyataḥ param |
tvayyeva tadasau devi phalaṃ sarvaṃ pradṛśyate

परार्थे च तपश्चेद्वै तिष्ठेत्तु तप एव तत् ।
रत्नं हस्ते समादाय हित्वा काचस्तु संचितः

parārthe ca tapaścedvai tiṣṭhettu tapa eva tat |
ratnaṃ haste samādāya hitvā kācastu saṃcitaḥ

ईदृशं तव सौंदर्यं कथं व्यर्थीकृतं त्वया ।
हित्वा वस्त्राण्यनेकानि चर्मादि च धृतं त्वया

īdṛśaṃ tava sauṃdaryaṃ kathaṃ vyarthīkṛtaṃ tvayā |
hitvā vastrāṇyanekāni carmādi ca dhṛtaṃ tvayā

तत्सर्वं कारणं ब्रूहि तपसस्त्वस्य सत्यतः ।
तच्छ्रुत्वा विप्रवर्योऽहं यथा हर्षमावाप्नुयाम्

tatsarvaṃ kāraṇaṃ brūhi tapasastvasya satyataḥ |
tacchrutvā vipravaryo'haṃ yathā harṣamāvāpnuyām

इति पृष्टा तदा तेन सखीं प्रैरयताम्बिका ।
तन्मुखेनैव तत्सर्वं कथयामास सुव्रता

iti pṛṣṭā tadā tena sakhīṃ prairayatāmbikā |
tanmukhenaiva tatsarvaṃ kathayāmāsa suvratā

तया च प्रेरिता तत्र पार्वत्या विजयाभिधा ।
प्राणप्रिया सुव्रतज्ञा सखी जटिलमब्रवीत्

tayā ca preritā tatra pārvatyā vijayābhidhā |
prāṇapriyā suvratajñā sakhī jaṭilamabravīt

शृणु साधो प्रवक्ष्यामि पार्वतीचरितं परम् ।
हेतुं च तपसस्सर्वं यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि

śṛṇu sādho pravakṣyāmi pārvatīcaritaṃ param |
hetuṃ ca tapasassarvaṃ yadi tvaṃ śrotumicchasi

सखा मे गिरिराजस्य सुतेयं हिमभूभृतः ।
ख्याता वै पार्वती नाम्ना सा कालीति च मेनका

sakhā me girirājasya suteyaṃ himabhūbhṛtaḥ |
khyātā vai pārvatī nāmnā sā kālīti ca menakā

ऊढेयं न च केनापि न वाञ्छति शिवात्परम् ।
त्रीणि वर्षसहस्राणि तपश्चरणसाधिनी

ūḍheyaṃ na ca kenāpi na vāñchati śivātparam |
trīṇi varṣasahasrāṇi tapaścaraṇasādhinī

तदर्थं मेऽनया सख्या प्रारब्धं तप ईदृशम् ।
तदत्र कारणं वक्ष्ये शृणु साधो द्विजोत्तम

tadarthaṃ me'nayā sakhyā prārabdhaṃ tapa īdṛśam |
tadatra kāraṇaṃ vakṣye śṛṇu sādho dvijottama

हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान् हरिं ब्रह्माणमेव च ।
पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्नुमिच्छति पार्वती

hitvendrapramukhāndevān hariṃ brahmāṇameva ca |
patiṃ pinākapāṇiṃ vai prāpnumicchati pārvatī

इयं सखी मदीया वै वृक्षानारोप यत्पुरा ।
तेषु सर्वेषु संजातं फलपुष्पादिकं द्विज

iyaṃ sakhī madīyā vai vṛkṣānāropa yatpurā |
teṣu sarveṣu saṃjātaṃ phalapuṣpādikaṃ dvija

रूपसार्थाय जनककुलालंकरणाय च ।
समुद्दिश्य महेशानं कामस्यानुग्रहाय च

rūpasārthāya janakakulālaṃkaraṇāya ca |
samuddiśya maheśānaṃ kāmasyānugrahāya ca

मत्सखी नारदोपदेशात्तपस्तपति दारुणम् ।
मनोरथः कुतस्तस्या न फलिष्यति तापस

matsakhī nāradopadeśāttapastapati dāruṇam |
manorathaḥ kutastasyā na phaliṣyati tāpasa

यत्ते पृष्टं द्विजश्रेष्ठ मत्सख्या मनसीप्सितम् ।
मया ख्यातं च तत्प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

yatte pṛṣṭaṃ dvijaśreṣṭha matsakhyā manasīpsitam |
mayā khyātaṃ ca tatprītyā kimanyacchrotumicchasi

इत्येवं वचनं श्रुत्वा विजयाया यथार्थतः ।
मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā vijayāyā yathārthataḥ |
mune sa jaṭilo rudro vihasanvākyamabravīt

सख्येदं कथितं तत्र परिहासोनुमीयते ।
यथार्थं चेत्तदा देवी स्वमुखेनाभिभाषताम्

sakhyedaṃ kathitaṃ tatra parihāsonumīyate |
yathārthaṃ cettadā devī svamukhenābhibhāṣatām

इत्युक्ते च तदा तेन जटिलेन द्विजन्मना ।
उवाच पार्वती देवी स्वमुखेनैव तं द्विजम्

ityukte ca tadā tena jaṭilena dvijanmanā |
uvāca pārvatī devī svamukhenaiva taṃ dvijam