अध्याय 25: सप्तर्षि पार्वती के निश्चय की परीक्षा लेते हैं

गतेषु तेषु देवेषु विधि विष्ण्वादिकेषु च ।
सर्वेषु मुनिषु प्रीत्या किं बभूव ततः परम्

gateṣu teṣu deveṣu vidhi viṣṇvādikeṣu ca |
sarveṣu muniṣu prītyā kiṃ babhūva tataḥ param

किं कृतं शंभुना तात वरं दातुंसमागतः ।
कियत्कालेन च कथं तद्वद प्रीतिमावहन्

kiṃ kṛtaṃ śaṃbhunā tāta varaṃ dātuṃsamāgataḥ |
kiyatkālena ca kathaṃ tadvada prītimāvahan

गतेषु तेषु देवेषु ब्रह्मादिषु निजाश्रमम् ।
तत्तपस्सु परीक्षार्थं समाधिस्थोऽभवद्भवः

gateṣu teṣu deveṣu brahmādiṣu nijāśramam |
tattapassu parīkṣārthaṃ samādhistho'bhavadbhavaḥ

स्वात्मानमात्मना कृत्वा स्वात्मन्येव व्यचिंतयत् ।
परात्परतरं स्वस्थं निर्माय निरवग्रहम्

svātmānamātmanā kṛtvā svātmanyeva vyaciṃtayat |
parātparataraṃ svasthaṃ nirmāya niravagraham

तद्वस्तुभूतो भगवानीश्वरो वृषभध्वजः ।
अविज्ञातगतिस्सूतिस्स हरः परमेश्वरः

tadvastubhūto bhagavānīśvaro vṛṣabhadhvajaḥ |
avijñātagatissūtissa haraḥ parameśvaraḥ

गिरिजा हि तदा तात तताप परमं तपः ।
तपसा तेन रुद्रोऽपि परं विस्मयमागतः

girijā hi tadā tāta tatāpa paramaṃ tapaḥ |
tapasā tena rudro'pi paraṃ vismayamāgataḥ

समाधेश्चलितस्सोऽभूद्भक्ताधीनोऽपि नान्यथा ।
वसिष्ठादीन्मुनीन्सप्त सस्मार सूतिकृद्धरः

samādheścalitasso'bhūdbhaktādhīno'pi nānyathā |
vasiṣṭhādīnmunīnsapta sasmāra sūtikṛddharaḥ

सप्तापि मुनयश्शीघ्रमाययुस्स्मृति मात्रतः ।
प्रसन्नवदनाः सर्वे वर्णयंतो विधिं बहु

saptāpi munayaśśīghramāyayussmṛti mātrataḥ |
prasannavadanāḥ sarve varṇayaṃto vidhiṃ bahu

प्रणम्य तं महेशानं तुष्टुवुर्हर्षनिर्भराः ।
वाण्या गद्गदया बद्धकरा विनतकंधराः

praṇamya taṃ maheśānaṃ tuṣṭuvurharṣanirbharāḥ |
vāṇyā gadgadayā baddhakarā vinatakaṃdharāḥ

(सप्तर्षय ऊचुः)
देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
जाता वयं सुधन्या हि त्वया यदधुना स्मृताः

(saptarṣaya ūcuḥ)
devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
jātā vayaṃ sudhanyā hi tvayā yadadhunā smṛtāḥ

किमर्थं संस्मृता वाथ शासनं देहि तद्धि नः ।
स्वदाससदृशीं स्वामिन्कृपां कुरु नमोऽस्तु ते

kimarthaṃ saṃsmṛtā vātha śāsanaṃ dehi taddhi naḥ |
svadāsasadṛśīṃ svāminkṛpāṃ kuru namo'stu te

इत्याकर्ण्य नीनां तु विज्ञप्तिं करुणानिधिः ।
प्रोवाच विहसन्प्रीत्या प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजः

ityākarṇya nīnāṃ tu vijñaptiṃ karuṇānidhiḥ |
provāca vihasanprītyā protphullanayanāmbujaḥ

हे सप्तमुनयस्ताताश्शृणुतारं वचो मम ।
अस्मद्धितकरा यूयं सर्वज्ञानविचक्षणाः

he saptamunayastātāśśṛṇutāraṃ vaco mama |
asmaddhitakarā yūyaṃ sarvajñānavicakṣaṇāḥ

तपश्चरति देवेशी पार्वती गिरिजाऽधुना ।
गौरीशिखरसंज्ञे हि पार्वते दृढमानसा

tapaścarati deveśī pārvatī girijā'dhunā |
gaurīśikharasaṃjñe hi pārvate dṛḍhamānasā

मां पतिं प्राप्तुकामा हि सा सखीसेविता द्विजाः ।
सर्वान्कामान्विहायान्यान्परं निश्चयमागता

māṃ patiṃ prāptukāmā hi sā sakhīsevitā dvijāḥ |
sarvānkāmānvihāyānyānparaṃ niścayamāgatā

तत्र गच्छत यूयं मच्छासनान्मुनिसत्तमाः ।
परीक्षां दृढतायास्तत्कुरुत प्रेमचेतसः

tatra gacchata yūyaṃ macchāsanānmunisattamāḥ |
parīkṣāṃ dṛḍhatāyāstatkuruta premacetasaḥ

सर्वथा छलसंयुक्तं वचनीयं वचश्च वः ।
न संशयः प्रकर्तव्यश्शासनान्मम सुव्रताः

sarvathā chalasaṃyuktaṃ vacanīyaṃ vacaśca vaḥ |
na saṃśayaḥ prakartavyaśśāsanānmama suvratāḥ

इत्याज्ञप्ताश्च मुनयो जग्मुस्तत्र द्रुतं हि ते ।
यत्र राजति सा दीप्ता जगन्माता नगात्मजा

ityājñaptāśca munayo jagmustatra drutaṃ hi te |
yatra rājati sā dīptā jaganmātā nagātmajā

तत्र दृष्ट्वा शिवा साक्षात्तपःसिद्धिरिवापरा ।
मूर्ता परमतेजस्का विलसंती सुतेजसा

tatra dṛṣṭvā śivā sākṣāttapaḥsiddhirivāparā |
mūrtā paramatejaskā vilasaṃtī sutejasā

हृदा प्रणम्य तां ते तु ऋषयस्सप्त सुव्रताः ।
सन्नता वचनं प्रोचुः पूजिताश्च विशेषतः

hṛdā praṇamya tāṃ te tu ṛṣayassapta suvratāḥ |
sannatā vacanaṃ procuḥ pūjitāśca viśeṣataḥ

शृणु शैलसुते देवी किमर्थं तप्यते तपः ।
इच्छसि त्वं सुरं कं च किं फलं तद्वदाधुना

śṛṇu śailasute devī kimarthaṃ tapyate tapaḥ |
icchasi tvaṃ suraṃ kaṃ ca kiṃ phalaṃ tadvadādhunā

इत्युक्ता सा शिवा देवी गिरींद्रतनया द्विजैः ।
प्रत्युवाच वचस्सत्यं सुगूढमपि तत्पुरः

ityuktā sā śivā devī girīṃdratanayā dvijaiḥ |
pratyuvāca vacassatyaṃ sugūḍhamapi tatpuraḥ

मुनीश्वरास्संशृणुत मद्वाक्यं प्रीतितो हृदा ।
ब्रवीमि स्वविचारं वै चिंतितो यो धिया स्वया

munīśvarāssaṃśṛṇuta madvākyaṃ prītito hṛdā |
bravīmi svavicāraṃ vai ciṃtito yo dhiyā svayā

करिष्यथ प्रहासं मे श्रुत्वा वाचो ह्यसंभवाः ।
संकोचो वर्णनाद्विप्रा भवत्येव करोमि किम्

kariṣyatha prahāsaṃ me śrutvā vāco hyasaṃbhavāḥ |
saṃkoco varṇanādviprā bhavatyeva karomi kim

इदं मनो हि सुदृढमवशं परकर्मकृत् ।
जलोपरि महाभित्तिं चिकीर्षति महोन्नताम्

idaṃ mano hi sudṛḍhamavaśaṃ parakarmakṛt |
jalopari mahābhittiṃ cikīrṣati mahonnatām

सुरर्षेश्शासनं प्राप्य करोमि सुदृढं तपः ।
रुद्रः पतिर्भवेन्मे हि विधायेति मनोरथम्

surarṣeśśāsanaṃ prāpya karomi sudṛḍhaṃ tapaḥ |
rudraḥ patirbhavenme hi vidhāyeti manoratham

अपक्षो मन्मनः पक्षी व्योम्नि उड्डीयते हठात् ।
तदाशां शंकरस्वामी पिपर्त्तु करुणानिधिः

apakṣo manmanaḥ pakṣī vyomni uḍḍīyate haṭhāt |
tadāśāṃ śaṃkarasvāmī piparttu karuṇānidhiḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्या विहस्य मुनयश्च ते ।
संमान्य गिरिजां प्रीत्या प्रोचुश्छलवचो मृषा

ityākarṇya vacastasyā vihasya munayaśca te |
saṃmānya girijāṃ prītyā procuśchalavaco mṛṣā

न ज्ञातं तस्य चरितं वृथापण्डितमानिनः ।
देवर्षेः कूरमनसः सुज्ञा भूत्वाप्यगात्मजे

na jñātaṃ tasya caritaṃ vṛthāpaṇḍitamāninaḥ |
devarṣeḥ kūramanasaḥ sujñā bhūtvāpyagātmaje

नारदः कूटवादी च परचित्तप्रमंथकः ।
तस्य वार्त्ताश्रवणतो हानिर्भवति सर्वथा

nāradaḥ kūṭavādī ca paracittapramaṃthakaḥ |
tasya vārttāśravaṇato hānirbhavati sarvathā

तत्र त्वं शृणु सद्बुध्या चेतिहासं सुशोभितम् ।
क्रमात्त्वां बोधयंतो हि प्रीत्या तमुपधारय

tatra tvaṃ śṛṇu sadbudhyā cetihāsaṃ suśobhitam |
kramāttvāṃ bodhayaṃto hi prītyā tamupadhāraya

ब्रह्मपुत्रो हि यो दक्षस्सुषुवे पितुराज्ञया ।
स्वपत्न्यामयुतं पुत्रानयुंक्त तपसि प्रियान्

brahmaputro hi yo dakṣassuṣuve piturājñayā |
svapatnyāmayutaṃ putrānayuṃkta tapasi priyān

ते सुताः पश्चिमां दिशि नारायणसरो गताः ।
तपोर्थे ते प्रतिज्ञाय नारदस्तत्र वै ययौ

te sutāḥ paścimāṃ diśi nārāyaṇasaro gatāḥ |
taporthe te pratijñāya nāradastatra vai yayau

कूटोपदेशमाश्राव्य तत्र तान्नारदो मुनिः ।
तदाज्ञया च ते सर्वे पितुर्न गृहमाययुः

kūṭopadeśamāśrāvya tatra tānnārado muniḥ |
tadājñayā ca te sarve piturna gṛhamāyayuḥ

तच्छ्रुत्वा कुपितो दक्षः पित्राश्वासितमानसः ।
उत्पाद्य पुत्रान्प्रायुंक्त सहस्रप्रमितांस्ततः

tacchrutvā kupito dakṣaḥ pitrāśvāsitamānasaḥ |
utpādya putrānprāyuṃkta sahasrapramitāṃstataḥ

तेऽपि तत्र गताः पुत्रास्तपोर्थं पितुराज्ञया ।
नारदोऽपि ययौ तत्र पुनस्तत्स्वोपदेशकृत्

te'pi tatra gatāḥ putrāstaporthaṃ piturājñayā |
nārado'pi yayau tatra punastatsvopadeśakṛt

ददौ तदुपदेशं ते तेभ्यो भ्रातृपथं ययुः ।
आययुर्न पितुर्गेहं भिक्षुवृत्तिरताश्च ते

dadau tadupadeśaṃ te tebhyo bhrātṛpathaṃ yayuḥ |
āyayurna piturgehaṃ bhikṣuvṛttiratāśca te

इत्थं नारदसद्वृत्तिर्विश्रुत्ता शैलकन्यके ।
अन्यां शृणु हि तद्वृत्तिं वैराग्यकरणीं नृणाम्

itthaṃ nāradasadvṛttirviśruttā śailakanyake |
anyāṃ śṛṇu hi tadvṛttiṃ vairāgyakaraṇīṃ nṛṇām

विद्याधरश्चित्रकेतुर्यो बभूव पुराकरोत् ।
स्वोपदेशमयं दत्त्वा तस्मै शून्यं च तद्गृहम्

vidyādharaścitraketuryo babhūva purākarot |
svopadeśamayaṃ dattvā tasmai śūnyaṃ ca tadgṛham

प्रह्लादाय स्वोपदेशान्हिरण्यकशिपोः परम् ।
दत्त्वा दुखं ददौ चायं परबुद्धिप्रभेदकः

prahlādāya svopadeśānhiraṇyakaśipoḥ param |
dattvā dukhaṃ dadau cāyaṃ parabuddhiprabhedakaḥ

मुनिना निजविद्या यच्छ्राविता कर्णरोचना ।
स स्वगेहं विहायाशु भिक्षां चरति प्रायशः

muninā nijavidyā yacchrāvitā karṇarocanā |
sa svagehaṃ vihāyāśu bhikṣāṃ carati prāyaśaḥ

नारदो मलिनात्मा हि सर्वदो ज्ज्वलदेहवान् ।
जानीमस्तं विशेषेण वयं तत्सहवासिनः

nārado malinātmā hi sarvado jjvaladehavān |
jānīmastaṃ viśeṣeṇa vayaṃ tatsahavāsinaḥ

बकं साधुं वर्णयंति न मत्स्यानत्ति सर्वथा ।
सहवासी विजानीयाच्चरित्रं सहवासिनाम्

bakaṃ sādhuṃ varṇayaṃti na matsyānatti sarvathā |
sahavāsī vijānīyāccaritraṃ sahavāsinām

लब्ध्वा तदुपदेशं हि त्वमपि प्राज्ञसंमता ।
वृथैव मूर्खीभूता तु तपश्चरसि दुष्करम्

labdhvā tadupadeśaṃ hi tvamapi prājñasaṃmatā |
vṛthaiva mūrkhībhūtā tu tapaścarasi duṣkaram

यदर्थमीदृशं बाले करोषि विपुलं तपः ।
सदोदासी निर्विकारो मदनारिर्नसंशयः

yadarthamīdṛśaṃ bāle karoṣi vipulaṃ tapaḥ |
sadodāsī nirvikāro madanārirnasaṃśayaḥ

अमंगलवपुर्धारी निर्लज्जोऽसदनोऽकुली ।
कुवेषी प्रेतभूतादिसंगी नग्नौ हि शूलभृत्

amaṃgalavapurdhārī nirlajjo'sadano'kulī |
kuveṣī pretabhūtādisaṃgī nagnau hi śūlabhṛt

स धूर्तस्तव विज्ञानं विनाश्य निजमायया ।
मोहयामास सद्युक्त्या कारयामास वै तपः

sa dhūrtastava vijñānaṃ vināśya nijamāyayā |
mohayāmāsa sadyuktyā kārayāmāsa vai tapaḥ

ईदृशं हि वरं लब्ध्वा किं सुखं संभविष्यति ।
विचारं कुरु देवेशि त्वमेव गिरिजात्मजे

īdṛśaṃ hi varaṃ labdhvā kiṃ sukhaṃ saṃbhaviṣyati |
vicāraṃ kuru deveśi tvameva girijātmaje

प्रथमं दक्षजां साध्वी विवाह्य सुधिया सतीम् ।
निर्वाहं कृतवान्नैव मूढः किंचिद्दिनानि हि

prathamaṃ dakṣajāṃ sādhvī vivāhya sudhiyā satīm |
nirvāhaṃ kṛtavānnaiva mūḍhaḥ kiṃciddināni hi

तां तथैव स वै दोषं दत्त्वात्याक्षीत्स्वयं प्रभुः ।
ध्यायन्स्वरूप मकलमशोकमरमत्सुखी

tāṃ tathaiva sa vai doṣaṃ dattvātyākṣītsvayaṃ prabhuḥ |
dhyāyansvarūpa makalamaśokamaramatsukhī

एकलः परनिर्वाणो ह्यसंगोऽद्वय एव च ।
तेन नार्याः कथं देवि निर्वाहः संभविष्यति

ekalaḥ paranirvāṇo hyasaṃgo'dvaya eva ca |
tena nāryāḥ kathaṃ devi nirvāhaḥ saṃbhaviṣyati

अद्यापि शासनं प्राप्य गृहमायाहि दुर्मतिम् ।
त्यजास्माकं महाभागे भविष्यति च शं तव

adyāpi śāsanaṃ prāpya gṛhamāyāhi durmatim |
tyajāsmākaṃ mahābhāge bhaviṣyati ca śaṃ tava

त्वद्योग्यो हि वरो विष्णुस्सर्वसद्गुणवान्प्रभुः ।
वैकुण्ठवासी लक्ष्मीशो नानाक्रीडाविशारदः

tvadyogyo hi varo viṣṇussarvasadguṇavānprabhuḥ |
vaikuṇṭhavāsī lakṣmīśo nānākrīḍāviśāradaḥ

तेन ते कारयिष्यामो विवाहं सर्वसौख्यदम् ।
इतीदृशं त्यज हठं सुखिता भव पार्वति

tena te kārayiṣyāmo vivāhaṃ sarvasaukhyadam |
itīdṛśaṃ tyaja haṭhaṃ sukhitā bhava pārvati

इत्येदं वचनं श्रुत्वा पार्वती जगदम्बिका ।
विहस्य च पुनः प्राह मुनीन्ज्ञान विशारदान्

ityedaṃ vacanaṃ śrutvā pārvatī jagadambikā |
vihasya ca punaḥ prāha munīnjñāna viśāradān

सत्यं भवद्भिः कथितं स्वज्ञानेन मुनीश्वराः ।
परंतु मे हठो नैव मुक्तो भवति वै द्विजाः

satyaṃ bhavadbhiḥ kathitaṃ svajñānena munīśvarāḥ |
paraṃtu me haṭho naiva mukto bhavati vai dvijāḥ

स्वतनोः शैलजातत्वात्काठिन्यं सहजं स्थितम् ।
इत्थं विचार्य सुधिया मां निषेद्धुं न चार्हथ

svatanoḥ śailajātatvātkāṭhinyaṃ sahajaṃ sthitam |
itthaṃ vicārya sudhiyā māṃ niṣeddhuṃ na cārhatha

सुरर्षेर्वचनं पथ्यं त्यक्ष्ये नैव कदाचन ।
गुरूणां वचनं पथ्यमिति वेदविदो विदुः

surarṣervacanaṃ pathyaṃ tyakṣye naiva kadācana |
gurūṇāṃ vacanaṃ pathyamiti vedavido viduḥ

गुरूणां वचनं सत्यमिति येषां दृढा मतिः ।
तेषामिहामुत्र सुखं परमं नासुखं क्वचित्

gurūṇāṃ vacanaṃ satyamiti yeṣāṃ dṛḍhā matiḥ |
teṣāmihāmutra sukhaṃ paramaṃ nāsukhaṃ kvacit

गुरूणां वचनं सत्यमिति यद्धृदये न धीः ।
इहामुत्रापि तेषां हि दुखं न च सुखं क्वचित्

gurūṇāṃ vacanaṃ satyamiti yaddhṛdaye na dhīḥ |
ihāmutrāpi teṣāṃ hi dukhaṃ na ca sukhaṃ kvacit

सर्वथा न परित्याज्यं गुरूणां वचनं द्विजाः ।
गृहं वसेद्वा शून्यं स्यान्मे हठस्सुखदस्सदा

sarvathā na parityājyaṃ gurūṇāṃ vacanaṃ dvijāḥ |
gṛhaṃ vasedvā śūnyaṃ syānme haṭhassukhadassadā

यद्भवद्भिस्सुभणितं वचनं मुनिसत्तमाः ।
तदन्यथा तद्विवेकं वर्णयामि समासतः

yadbhavadbhissubhaṇitaṃ vacanaṃ munisattamāḥ |
tadanyathā tadvivekaṃ varṇayāmi samāsataḥ

गुणालयो विहारी च विष्णुस्सत्यं प्रकीर्तितः ।
सदाशिवोऽगुणः प्रोक्तस्तत्र कारण मुच्यते

guṇālayo vihārī ca viṣṇussatyaṃ prakīrtitaḥ |
sadāśivo'guṇaḥ proktastatra kāraṇa mucyate

शिवो ब्रह्माविकारः स भक्तहेतोर्धृताकृतिः ।
प्रभुतां लौकिकीं नैव संदर्शयितुमिच्छति

śivo brahmāvikāraḥ sa bhaktahetordhṛtākṛtiḥ |
prabhutāṃ laukikīṃ naiva saṃdarśayitumicchati

अतः परमहंसानां धार्यये सुप्रिया गतिः ।
अवधूतस्वरूपेण परानंदेन शंभुना

ataḥ paramahaṃsānāṃ dhāryaye supriyā gatiḥ |
avadhūtasvarūpeṇa parānaṃdena śaṃbhunā

भूषूणादिरुचिर्मायार्लिप्तानां ब्रह्मणो न च ।
स प्रभुर्निर्गुणोऽजो निर्मायोऽलक्ष्यगतिर्विराट्

bhūṣūṇādirucirmāyārliptānāṃ brahmaṇo na ca |
sa prabhurnirguṇo'jo nirmāyo'lakṣyagatirvirāṭ

धर्मजात्यादिभिश्शम्भुर्नानुगृह्णाति व द्विजाः ।
गुरोरनुग्रहेणैव शिवं जानामि तत्त्वतः

dharmajātyādibhiśśambhurnānugṛhṇāti va dvijāḥ |
guroranugraheṇaiva śivaṃ jānāmi tattvataḥ

चेच्छिवस्स हि मे विप्रा विवाहं न करिष्यति ।
अविवाहा सदाहं स्यां सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

cecchivassa hi me viprā vivāhaṃ na kariṣyati |
avivāhā sadāhaṃ syāṃ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुश्शीततां याति वह्निः ।
विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां न हि चलति हठो मे सत्यमेतद्ब्रवीमि

udayati yadi bhānuḥ paścime digvibhāge pracalati yadi meruśśītatāṃ yāti vahniḥ |
vikasati yadi padmaṃ parvatāgre śilāyāṃ na hi calati haṭho me satyametadbravīmi

इत्युक्त्वा तान्प्रणम्याशु मुनीन्सा पर्वतात्मजा ।
विरराम शिवं स्मृत्वा निर्विकारेण चेतसा

ityuktvā tānpraṇamyāśu munīnsā parvatātmajā |
virarāma śivaṃ smṛtvā nirvikāreṇa cetasā

ऋषयोऽपीत्थमाज्ञाय गिरिजायास्सुनिश्चयम् ।
प्रोचुर्जयगिरं तत्र ददुश्चाशिषमुत्तमाम्

ṛṣayo'pītthamājñāya girijāyāssuniścayam |
procurjayagiraṃ tatra daduścāśiṣamuttamām

अथ प्राणम्य तां देवीं मुनयो हृष्टमानसाः ।
शिवस्थानं द्रुतं जग्मुस्तत्परीक्षाकरा मुने

atha prāṇamya tāṃ devīṃ munayo hṛṣṭamānasāḥ |
śivasthānaṃ drutaṃ jagmustatparīkṣākarā mune

तत्र गत्वा शिवं नत्वा वृत्तांतं विनिवेद्य तम् ।
तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात्

tatra gatvā śivaṃ natvā vṛttāṃtaṃ vinivedya tam |
tadājñāṃ samanuprāpya svarlokaṃ jagmurādarāt