अध्याय 19: महादेव तीसरे नेत्र से काम को भस्म करते हैं

ब्रह्मन्विधे महाभाग किं जातं तदनंतरम् ।
कथय त्वं प्रसादेन तां कथां पापनाशिनीम्

brahmanvidhe mahābhāga kiṃ jātaṃ tadanaṃtaram |
kathaya tvaṃ prasādena tāṃ kathāṃ pāpanāśinīm

श्रूयतां सा कथा तात यज्जातं तदनंतरम् ।
तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि शिवलीलां मुदावहाम्

śrūyatāṃ sā kathā tāta yajjātaṃ tadanaṃtaram |
tava snehātpravakṣyāmi śivalīlāṃ mudāvahām

धैर्यस्य व्यसनं दृष्ट्वा महायोगी महेश्वरः ।
विचिंतितं मनस्येवं विस्मितोऽतिततः परम्

dhairyasya vyasanaṃ dṛṣṭvā mahāyogī maheśvaraḥ |
viciṃtitaṃ manasyevaṃ vismito'titataḥ param

किमु विघ्नाः समुत्पन्नाः कुर्वतस्तप उत्तमम् ।
केन मे विकृतं चित्तं कृतमत्र कुकर्मिणा

kimu vighnāḥ samutpannāḥ kurvatastapa uttamam |
kena me vikṛtaṃ cittaṃ kṛtamatra kukarmiṇā

कुवर्णनं मया प्रीत्या परस्त्र्युपरि वै कृतम् ।
जातो धर्मविरोधोऽत्र श्रुतिसीमा विलंघिता

kuvarṇanaṃ mayā prītyā parastryupari vai kṛtam |
jāto dharmavirodho'tra śrutisīmā vilaṃghitā

विचिंत्येत्थं महायोगी परमेशस्सतां गतिः ।
दिशो विलोकयामास परितश्शंकितस्तदा

viciṃtyetthaṃ mahāyogī parameśassatāṃ gatiḥ |
diśo vilokayāmāsa paritaśśaṃkitastadā

वामभागे स्थितं कामं ददर्शाकृष्टबाणकम् ।
स्वशरं क्षेप्तुकामं हि गर्वितं मूढचेतसम्

vāmabhāge sthitaṃ kāmaṃ dadarśākṛṣṭabāṇakam |
svaśaraṃ kṣeptukāmaṃ hi garvitaṃ mūḍhacetasam

तं दृष्ट्वा तादृशं कामं गिरीशस्य परात्मनः ।
संजातः क्रोधसंमर्दस्तत्क्षणादपि नारद

taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ kāmaṃ girīśasya parātmanaḥ |
saṃjātaḥ krodhasaṃmardastatkṣaṇādapi nārada

कामः स्थितोऽन्तरिक्षे स धृत्वा तत्सशरं धनुः ।
चिक्षेपास्त्रं दुर्निवारममोघं शंकरे मुने

kāmaḥ sthito'ntarikṣe sa dhṛtvā tatsaśaraṃ dhanuḥ |
cikṣepāstraṃ durnivāramamoghaṃ śaṃkare mune

बभूवामोघमस्त्रं तु मोघं तत्परमात्मनि ।
समशाम्यत्ततस्तस्मिन्संकुद्धे परमेश्वरे

babhūvāmoghamastraṃ tu moghaṃ tatparamātmani |
samaśāmyattatastasminsaṃkuddhe parameśvare

मोघीभूते शिवे स्वेस्त्रे भयमापाशु मन्मथः ।
चकंपे च पुरः स्थित्वा दृष्ट्वा मृत्युंजयं प्रभुम्

moghībhūte śive svestre bhayamāpāśu manmathaḥ |
cakaṃpe ca puraḥ sthitvā dṛṣṭvā mṛtyuṃjayaṃ prabhum

सस्मार त्रिदशान्सर्वान्शक्रादीन्भयविह्वलः ।
स स्मरो मुनिशार्दूल स्वप्रयासे निरर्थके

sasmāra tridaśānsarvānśakrādīnbhayavihvalaḥ |
sa smaro muniśārdūla svaprayāse nirarthake

कामेन सुस्मृता देवाश्शक्राद्यास्ते मुनीश्वर ।
आययुः सकलास्ते हि शंभुं नत्वा च तुष्टुवुः

kāmena susmṛtā devāśśakrādyāste munīśvara |
āyayuḥ sakalāste hi śaṃbhuṃ natvā ca tuṣṭuvuḥ

स्तुतिं कुर्वत्सु देवेषु कुद्धस्याति हरस्य हि ।
तृतीयात्तस्य नेत्राद्वै निस्ससार ततो महान्

stutiṃ kurvatsu deveṣu kuddhasyāti harasya hi |
tṛtīyāttasya netrādvai nissasāra tato mahān

ललाट मध्यगात्तस्मात्सवह्निर्द्रुतसम्भवः ।
जज्वालोर्द्ध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निसमप्रभः

lalāṭa madhyagāttasmātsavahnirdrutasambhavaḥ |
jajvālorddhvaśikho dīptaḥ pralayāgnisamaprabhaḥ

उत्पत्य गगने तूर्णं निष्पत्य धरणी तले ।
भ्रामंभ्रामं स्वपरितः पपात मेदनीं परि

utpatya gagane tūrṇaṃ niṣpatya dharaṇī tale |
bhrāmaṃbhrāmaṃ svaparitaḥ papāta medanīṃ pari

भस्मसात्कृतवान्साधो मदनं तावदेव हि ।
यावच्च मरुतां वाचः क्षम्यतां क्षम्यतामिति

bhasmasātkṛtavānsādho madanaṃ tāvadeva hi |
yāvacca marutāṃ vācaḥ kṣamyatāṃ kṣamyatāmiti

हते तस्मिन्स्मरे वीरे देव दुःखमुपागताः ।
रुरुदुर्विह्वलाश्चातिक्रोशतः किमभूदिति

hate tasminsmare vīre deva duḥkhamupāgatāḥ |
rurudurvihvalāścātikrośataḥ kimabhūditi

श्वेतांगा विकृतात्मा च गिरिराजसुता तदा ।
जगाम मंदिरं स्वं च समादाय सखीजनम्

śvetāṃgā vikṛtātmā ca girirājasutā tadā |
jagāma maṃdiraṃ svaṃ ca samādāya sakhījanam

क्षणमात्रं रतिस्तत्र विसंज्ञा साभवत्तदा ।
भर्तृमृत्युजदुःखेन पतिता सा मृता इव

kṣaṇamātraṃ ratistatra visaṃjñā sābhavattadā |
bhartṛmṛtyujaduḥkhena patitā sā mṛtā iva

जातायां चैव संज्ञायां रतिरत्यंतविह्वला ।
विललाप तदा तत्रोच्चरंती विविधं वचः

jātāyāṃ caiva saṃjñāyāṃ ratiratyaṃtavihvalā |
vilalāpa tadā tatroccaraṃtī vividhaṃ vacaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि किं कृतं दैवतैरिह ।
मत्स्वामिनं समाहूय नाशयामासुरुद्धतम्

kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ kṛtaṃ daivatairiha |
matsvāminaṃ samāhūya nāśayāmāsuruddhatam

हा हा नाथ स्मर स्वामिन्प्राणप्रिय सुखप्रद ।
इदं तु किमभूदत्र हा हा प्रिय प्रियेति च

hā hā nātha smara svāminprāṇapriya sukhaprada |
idaṃ tu kimabhūdatra hā hā priya priyeti ca

इत्थं विलपती सा तु वदंती बहुधा वचः ।
हस्तौ पादौ तदास्फाल्य केशानत्रोटयत्तदा

itthaṃ vilapatī sā tu vadaṃtī bahudhā vacaḥ |
hastau pādau tadāsphālya keśānatroṭayattadā

तद्विलापं तदा श्रुत्वा तत्र सर्वे वनेचराः ।
अभवन्दुःखितास्सर्वे स्थावरा अपि नारद

tadvilāpaṃ tadā śrutvā tatra sarve vanecarāḥ |
abhavanduḥkhitāssarve sthāvarā api nārada

एतस्मिन्नंतरे तत्र देवाश्शक्रादयोऽखिलाः ।
रतिमूचुस्समाश्वास्य संस्मरंतो महेश्वरम्

etasminnaṃtare tatra devāśśakrādayo'khilāḥ |
ratimūcussamāśvāsya saṃsmaraṃto maheśvaram

किंचिद्भस्म गृहीत्वा तु रक्ष यत्नाद्भयं त्यज ।
जीवयिष्यति स स्वामी लप्स्यसे त्वं पुनः प्रियम्

kiṃcidbhasma gṛhītvā tu rakṣa yatnādbhayaṃ tyaja |
jīvayiṣyati sa svāmī lapsyase tvaṃ punaḥ priyam

सुखदाता न कोप्यस्ति दुःखदाता न कश्चन ।
सर्वोऽपि स्वकृतं भुंक्ते देवाञ्शोचसि वै वृथा

sukhadātā na kopyasti duḥkhadātā na kaścana |
sarvo'pi svakṛtaṃ bhuṃkte devāñśocasi vai vṛthā

इत्याश्वास्य रतिं देवास्सर्वे शिवमुपागताः ।
सुप्रसाद्य शिवं भक्त्या वचनं चेदमब्रुवन्

ityāśvāsya ratiṃ devāssarve śivamupāgatāḥ |
suprasādya śivaṃ bhaktyā vacanaṃ cedamabruvan

भगवञ्छ्रूयतोमेतद्वचनं नश्शुभं प्रभो ।
कृपां कृत्वा महेशान शरणागतवत्सल

bhagavañchrūyatometadvacanaṃ naśśubhaṃ prabho |
kṛpāṃ kṛtvā maheśāna śaraṇāgatavatsala

सुविचारय सुप्रीत्या कृति कामस्य शंकर ।
कामेनैतत्कृतं यत्र न स्वार्थं तन्महेश्वर

suvicāraya suprītyā kṛti kāmasya śaṃkara |
kāmenaitatkṛtaṃ yatra na svārthaṃ tanmaheśvara

दुष्टेन पीडितैर्देवैस्तारकेणाऽखिलैर्विभो ।
कर्म तत्कारितं नाथ नान्यथा विद्धि शंकर

duṣṭena pīḍitairdevaistārakeṇā'khilairvibho |
karma tatkāritaṃ nātha nānyathā viddhi śaṃkara

रतिरेकाकिनी देव विलापं दुःखिता सती ।
करोति गिरिश त्वं च तामाश्वासय सर्वदा

ratirekākinī deva vilāpaṃ duḥkhitā satī |
karoti giriśa tvaṃ ca tāmāśvāsaya sarvadā

संहारं कर्तुकामोऽसि क्रोधेनानेन शंकर ।
दैवतैस्सह सर्वेषां हतवांस्तं यदि स्मरम्

saṃhāraṃ kartukāmo'si krodhenānena śaṃkara |
daivataissaha sarveṣāṃ hatavāṃstaṃ yadi smaram

दुःखं तस्या रतेर्दृष्ट्वा नष्टप्रायाश्च देवताः ।
तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं रत्याशोकापनोदनम्

duḥkhaṃ tasyā raterdṛṣṭvā naṣṭaprāyāśca devatāḥ |
tasmāttvayā ca karttavyaṃ ratyāśokāpanodanam

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नो भगवाञ्छिवः ।
देवानां सकलानां च वचनं चेदमब्रवीत्

ityākarṇya vacasteṣāṃ prasanno bhagavāñchivaḥ |
devānāṃ sakalānāṃ ca vacanaṃ cedamabravīt

देवाश्च ऋषयस्सर्वे मद्वचश्शृणुतादरात् ।
मत्कोपेन च यज्जातं तत्तथा नान्यथा भवत्

devāśca ṛṣayassarve madvacaśśṛṇutādarāt |
matkopena ca yajjātaṃ tattathā nānyathā bhavat

अनंगस्तावदेव स्यात्कामो रतिपतिः प्रभुः ।
यावच्चावतरेत्कृष्णो धरण्यां रुक्मिणीपतिः

anaṃgastāvadeva syātkāmo ratipatiḥ prabhuḥ |
yāvaccāvataretkṛṣṇo dharaṇyāṃ rukmiṇīpatiḥ

द्वारकायां यदा स्थित्वा पुत्रानुत्पादयिष्यति ।
तदा कृष्णस्तु रुक्मिण्यां काममुत्पादयिष्यति

dvārakāyāṃ yadā sthitvā putrānutpādayiṣyati |
tadā kṛṣṇastu rukmiṇyāṃ kāmamutpādayiṣyati

प्रद्युम्ननाम तस्यैव भविष्यति न संशयः ।
जातमात्रं तु तं पुत्रं शंबरस्संहरिष्यति

pradyumnanāma tasyaiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
jātamātraṃ tu taṃ putraṃ śaṃbarassaṃhariṣyati

हृत्वा प्रास्य समुद्रं तं शंबरो दानवोत्तमः ।
मृतं ज्ञात्वा वृथा मूढो नगरं स्वं गमिष्यति

hṛtvā prāsya samudraṃ taṃ śaṃbaro dānavottamaḥ |
mṛtaṃ jñātvā vṛthā mūḍho nagaraṃ svaṃ gamiṣyati

तावच्च नगरं तस्य रते स्थेयं यथासुखम् ।
तत्रैव स्वपतेः प्राप्तिः प्रद्युम्नस्य भविष्यति

tāvacca nagaraṃ tasya rate stheyaṃ yathāsukham |
tatraiva svapateḥ prāptiḥ pradyumnasya bhaviṣyati

तत्र कामो मिलित्वा तं हत्वा शम्बरमाहवे ।
भविष्यति सुखी देवाः प्रद्युम्नाख्यस्स्वकामिनीम्

tatra kāmo militvā taṃ hatvā śambaramāhave |
bhaviṣyati sukhī devāḥ pradyumnākhyassvakāminīm

तदीयं चैव यद्द्रव्यं नीत्वा स नगरं पुनः ।
गमिष्यति तया सार्द्धं देवास्सत्यं वचो मम

tadīyaṃ caiva yaddravyaṃ nītvā sa nagaraṃ punaḥ |
gamiṣyati tayā sārddhaṃ devāssatyaṃ vaco mama

इति श्रुत्वा वचश्शंभोर्देवा ऊचुः प्रणम्य तम् ।
किंचिदुच्छ्वसिताश्चित्ते करौ बद्ध्वा नतांगकाः

iti śrutvā vacaśśaṃbhordevā ūcuḥ praṇamya tam |
kiṃciducchvasitāścitte karau baddhvā natāṃgakāḥ

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
शीघ्रं जीवय कामं त्वं रक्ष प्राणान् रतेर्हर

devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
śīghraṃ jīvaya kāmaṃ tvaṃ rakṣa prāṇān raterhara

इत्याकर्ण्यामरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः ।
पुनर्बभाषे करुणासागरस्सकलेश्वरः

ityākarṇyāmaravacaḥ prasannaḥ parameśvaraḥ |
punarbabhāṣe karuṇāsāgarassakaleśvaraḥ

हे देवास्सुप्रसन्नोऽस्मि जीवयिष्यामि चांतरे ।
कामः स मद्गणो भूत्वा विहरिष्यति नित्यशः

he devāssuprasanno'smi jīvayiṣyāmi cāṃtare |
kāmaḥ sa madgaṇo bhūtvā vihariṣyati nityaśaḥ

नाख्येयमिदमाख्यानं कस्यचित्पुरतस्सुराः ।
गच्छत स्वस्थलं दुखं नाशयिष्यामि सर्वतः

nākhyeyamidamākhyānaṃ kasyacitpuratassurāḥ |
gacchata svasthalaṃ dukhaṃ nāśayiṣyāmi sarvataḥ

इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रो देवानां स्तुवतां तदा ।
सर्वे देवास्सुप्रस्सन्ना बभूवुर्गतविस्मयाः

ityuktvāṃtardadhe rudro devānāṃ stuvatāṃ tadā |
sarve devāssuprassannā babhūvurgatavismayāḥ

ततस्तां च समाश्वास्य रुद्रस्य वचने स्थिताः ।
उक्त्वा वचस्तदीयं च स्वं स्वं धाम ययुर्मुने

tatastāṃ ca samāśvāsya rudrasya vacane sthitāḥ |
uktvā vacastadīyaṃ ca svaṃ svaṃ dhāma yayurmune

कामपत्नी समादिष्टं नगरं सा गता तदा ।
प्रतीक्षमाणा तं कालं रुद्रादिष्टं मुनीश्वर

kāmapatnī samādiṣṭaṃ nagaraṃ sā gatā tadā |
pratīkṣamāṇā taṃ kālaṃ rudrādiṣṭaṃ munīśvara