अध्याय 10: कुमार द्वारा तारकासुर का वध, लोकों में उत्सव

निवार्य वीरभद्रं तं कुमारः परवीरहा ।
समैच्छत्तारकवधं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजौ

nivārya vīrabhadraṃ taṃ kumāraḥ paravīrahā |
samaicchattārakavadhaṃ smṛtvā śivapadāmbujau

जगर्जाथ महातेजाः कार्तिकेयो महाबलः ।
सन्नद्धः सोऽभवत्क्रुद्ध सैन्येन महता वृतः

jagarjātha mahātejāḥ kārtikeyo mahābalaḥ |
sannaddhaḥ so'bhavatkruddha sainyena mahatā vṛtaḥ

तदा जयजयेत्युक्तं सर्वैर्देर्वेर्गणै स्तथा ।
संस्तुतो वाग्भिरिष्टाभिस्तदैव च सुरर्षिभिः

tadā jayajayetyuktaṃ sarvairdervergaṇai stathā |
saṃstuto vāgbhiriṣṭābhistadaiva ca surarṣibhiḥ

तारकस्य कुमारस्य संग्रामोऽतीव दुस्सहः ।
जातस्तदा महाघोरस्सर्वभूत भयंकरः

tārakasya kumārasya saṃgrāmo'tīva dussahaḥ |
jātastadā mahāghorassarvabhūta bhayaṃkaraḥ

शक्तिहस्तौ च तौ वीरौ युयुधाते परस्परम् ।
सर्वेषां पश्यतां तत्र महाश्चर्यवतां मुने

śaktihastau ca tau vīrau yuyudhāte parasparam |
sarveṣāṃ paśyatāṃ tatra mahāścaryavatāṃ mune

शक्तिनिर्भिन्नदेहौ तौ महासाधनसंयुतौ ।
परस्परं वंचयंतौ सिंहाविव महाबलौ

śaktinirbhinnadehau tau mahāsādhanasaṃyutau |
parasparaṃ vaṃcayaṃtau siṃhāviva mahābalau

वैतालिकं समाश्रित्य तथा खेचरकं मतम् ।
पापं तं च समाश्रित्य शक्त्या शक्तिं विजघ्नतुः

vaitālikaṃ samāśritya tathā khecarakaṃ matam |
pāpaṃ taṃ ca samāśritya śaktyā śaktiṃ vijaghnatuḥ

एभिर्मंत्रैर्महावीरौ चक्रतुर्युद्धमद्भुतम् ।
अन्योन्यं साधकौ भूत्वा महाबलपराक्रमौ

ebhirmaṃtrairmahāvīrau cakraturyuddhamadbhutam |
anyonyaṃ sādhakau bhūtvā mahābalaparākramau

महाबलं प्रकुर्वतौ परस्परवधैषिणौ ।
जघ्नतुश्शक्तिधाराभी रणे रणविशारदौ

mahābalaṃ prakurvatau parasparavadhaiṣiṇau |
jaghnatuśśaktidhārābhī raṇe raṇaviśāradau

मूर्ध्नि कंठे तथा चोर्वोर्जान्वोश्चैव कटीतटे ।
वक्षस्युरसि पृष्ठे च चिच्छिदुश्च परस्परम्

mūrdhni kaṃṭhe tathā corvorjānvoścaiva kaṭītaṭe |
vakṣasyurasi pṛṣṭhe ca cicchiduśca parasparam

तदा तौ युध्यमानौ च हन्तुकामौ महाबलौ ।
वल्गन्तौ वीरशब्दैश्च नानायुद्धविशारदौ

tadā tau yudhyamānau ca hantukāmau mahābalau |
valgantau vīraśabdaiśca nānāyuddhaviśāradau

अभवन्प्रेक्षकास्सर्वे देवा गंधर्वकिन्नराः ।
ऊचुः परस्परं तत्र कोस्मिन्युद्धे विजेष्यते

abhavanprekṣakāssarve devā gaṃdharvakinnarāḥ |
ūcuḥ parasparaṃ tatra kosminyuddhe vijeṣyate

तदा नभोगता वाणी जगौ देवांश्च सांत्वयन् ।
असुरं तारकं चात्र कुमारोऽयं हनिष्यति

tadā nabhogatā vāṇī jagau devāṃśca sāṃtvayan |
asuraṃ tārakaṃ cātra kumāro'yaṃ haniṣyati

मा शोच्यतां सुरैः सर्वै सुखेन स्थीयतामिति ।
युष्मदर्थं शंकरो हि पुत्ररूपेण संस्थितः

mā śocyatāṃ suraiḥ sarvai sukhena sthīyatāmiti |
yuṣmadarthaṃ śaṃkaro hi putrarūpeṇa saṃsthitaḥ

श्रुत्वा तदा तां गगने समीरितां वाचं शुभां सप्रमथेस्समावृतः ।
निहंतुकामः सुखितः कुमारको दैत्याधिपं तारकमाश्वभूत्तदा

śrutvā tadā tāṃ gagane samīritāṃ vācaṃ śubhāṃ sapramathessamāvṛtaḥ |
nihaṃtukāmaḥ sukhitaḥ kumārako daityādhipaṃ tārakamāśvabhūttadā

शक्त्या तया महाबाहुराजघानस्तनांतरे ।
कुमारः स्म रुषाविष्टस्तारकासुरमोजसा

śaktyā tayā mahābāhurājaghānastanāṃtare |
kumāraḥ sma ruṣāviṣṭastārakāsuramojasā

तं प्रहारमनादृत्य तारको दैत्यपुंगवः ।
कुमारं चापि संक्रुद्धस्स्वशक्त्या संजघान सः

taṃ prahāramanādṛtya tārako daityapuṃgavaḥ |
kumāraṃ cāpi saṃkruddhassvaśaktyā saṃjaghāna saḥ

तेन शक्तिप्रहारेण शांकरिर्मूच्छि तोऽभवत् ।
मुहूर्ताच्चेतनां प्राप स्तूयमानो महर्षिभिः

tena śaktiprahāreṇa śāṃkarirmūcchi to'bhavat |
muhūrtāccetanāṃ prāpa stūyamāno maharṣibhiḥ

यथा सिंहो मदोन्मत्तो हंतुकामस्तथासुरम् ।
कुमारस्तारकं शक्त्या स जघान प्रतापवान्

yathā siṃho madonmatto haṃtukāmastathāsuram |
kumārastārakaṃ śaktyā sa jaghāna pratāpavān

एवं परस्परं तौ हि कुमारश्चापि तारकः ।
युयुधातेऽतिसंरब्धौ शक्तियुद्धविशारदौ

evaṃ parasparaṃ tau hi kumāraścāpi tārakaḥ |
yuyudhāte'tisaṃrabdhau śaktiyuddhaviśāradau

अभ्यासपरमावास्तामन्योन्यं विजिगीषया ।
पदातिनौ युध्यमान्नौ चित्ररूपौ तरस्विनौ

abhyāsaparamāvāstāmanyonyaṃ vijigīṣayā |
padātinau yudhyamānnau citrarūpau tarasvinau

विविधैर्घातपुंजैस्तावन्योन्यं विनि जघ्नतुः ।
नानामार्गान्प्रकुर्वन्तौ गर्जंतौ सुपराक्रमौ

vividhairghātapuṃjaistāvanyonyaṃ vini jaghnatuḥ |
nānāmārgānprakurvantau garjaṃtau suparākramau

अवलोकपरास्सर्वे देवगंधर्वकिन्नराः ।
विस्मयं परमं जग्मुर्नोचुः किंचन तत्र ते

avalokaparāssarve devagaṃdharvakinnarāḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmurnocuḥ kiṃcana tatra te

न ववौ पवमानश्च निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः ।
चचाल वसुधा सर्वा सशैलवनकानना

na vavau pavamānaśca niṣprabho'bhūddivākaraḥ |
cacāla vasudhā sarvā saśailavanakānanā

एतस्मिन्नंतरे तत्र हिमालयमुखा धराः ।
स्नेहार्दितास्तदा जग्मुः कुमारं च परीप्सवः

etasminnaṃtare tatra himālayamukhā dharāḥ |
snehārditāstadā jagmuḥ kumāraṃ ca parīpsavaḥ

ततस्स दृष्ट्वा तान्सर्वान्भयभीतांश्च शांकरिः ।
पर्वतान्गिरिजापुत्रो बभाषे परिबोधयन्

tatassa dṛṣṭvā tānsarvānbhayabhītāṃśca śāṃkariḥ |
parvatāngirijāputro babhāṣe paribodhayan

मा खिद्यतां महाभागा मा चिंतां कुर्वतां नगाः ।
घातयाम्यद्य पापिष्ठं सर्वेषां वः प्रपश्य ताम्

mā khidyatāṃ mahābhāgā mā ciṃtāṃ kurvatāṃ nagāḥ |
ghātayāmyadya pāpiṣṭhaṃ sarveṣāṃ vaḥ prapaśya tām

एवं समाश्वास्य तदा पर्वतान्निर्जरान्गणान् ।
प्रणम्य गिरिजां शंभुमाददे शक्तिमुत्प्रभाम्

evaṃ samāśvāsya tadā parvatānnirjarāngaṇān |
praṇamya girijāṃ śaṃbhumādade śaktimutprabhām

तं तारकं हंतुमनाः करशक्तिर्महाप्रभुः ।
विरराज महावीरः कुमारश्शंभुबालकः

taṃ tārakaṃ haṃtumanāḥ karaśaktirmahāprabhuḥ |
virarāja mahāvīraḥ kumāraśśaṃbhubālakaḥ

शक्त्या तया जघानाथ कुमारस्तारकासुरम् ।
तेजसाढ्यश्शंकरस्य लोकक्लेशकरं च तम्

śaktyā tayā jaghānātha kumārastārakāsuram |
tejasāḍhyaśśaṃkarasya lokakleśakaraṃ ca tam

पपात सद्यस्सहसा विशीर्णांगोऽसुरः क्षितौ ।
तारकाख्यो महावीरस्सर्वासुरगणाधिपः

papāta sadyassahasā viśīrṇāṃgo'suraḥ kṣitau |
tārakākhyo mahāvīrassarvāsuragaṇādhipaḥ

कुमारेण हतस्सोतिवीरस्स खलु तारकः ।
लयं ययौ च तत्रैव सर्वेषां पश्यतां मुने

kumāreṇa hatassotivīrassa khalu tārakaḥ |
layaṃ yayau ca tatraiva sarveṣāṃ paśyatāṃ mune

तथा तं पतितं दृष्ट्वा तारकं बलवत्तरम् ।
न जघान पुनर्वीरस्स गत्वा व्यसुमाहवे

tathā taṃ patitaṃ dṛṣṭvā tārakaṃ balavattaram |
na jaghāna punarvīrassa gatvā vyasumāhave

हते तस्मिन्महादैत्ये तारकाख्ये महाबले ।
क्षयं प्रणीता बहवोऽसुरा देवगणैस्तदा

hate tasminmahādaitye tārakākhye mahābale |
kṣayaṃ praṇītā bahavo'surā devagaṇaistadā

केचिद्भीताः प्रांजलयो बभूवुस्तत्र चाहवे ।
छिन्नभिन्नांगकाः केचिन्मृता दैत्यास्सहस्रशः

kecidbhītāḥ prāṃjalayo babhūvustatra cāhave |
chinnabhinnāṃgakāḥ kecinmṛtā daityāssahasraśaḥ

केचिज्जाताः कुमारस्य शरणं शरणार्थिनः ।
वदन्तः पाहि पाहीति दैत्याः सांजलयस्तदा

kecijjātāḥ kumārasya śaraṇaṃ śaraṇārthinaḥ |
vadantaḥ pāhi pāhīti daityāḥ sāṃjalayastadā

कियंतश्च हतास्तत्र कियंतश्च पलायिताः ।
पलायमाना व्यथिता स्ताडिता निर्ज्जरैर्गणैः

kiyaṃtaśca hatāstatra kiyaṃtaśca palāyitāḥ |
palāyamānā vyathitā stāḍitā nirjjarairgaṇaiḥ

सहस्रशः प्रविष्टास्ते पाताले च जिजीषवः ।
पलायमानास्ते सर्वे भग्नाशा दैन्यमागताः

sahasraśaḥ praviṣṭāste pātāle ca jijīṣavaḥ |
palāyamānāste sarve bhagnāśā dainyamāgatāḥ

एवं सर्वं दैत्यसैन्यं भ्रष्टं जातं मुनीश्वर ।
न केचित्तत्र संतस्थुर्गणदेवभयात्तदा

evaṃ sarvaṃ daityasainyaṃ bhraṣṭaṃ jātaṃ munīśvara |
na kecittatra saṃtasthurgaṇadevabhayāttadā

आसीन्निष्कंटकं सर्वं हते तस्मिन्दुरात्मनि ।
ते देवाः सुखमापन्नास्सर्वे शक्रादयस्तदा

āsīnniṣkaṃṭakaṃ sarvaṃ hate tasmindurātmani |
te devāḥ sukhamāpannāssarve śakrādayastadā

एवं विजयमापन्नं कुमारं निखिलास्सुराः ।
बभूवुर्युगपद्धृष्टास्त्रिलोकाश्च महासुखा

evaṃ vijayamāpannaṃ kumāraṃ nikhilāssurāḥ |
babhūvuryugapaddhṛṣṭāstrilokāśca mahāsukhā

तदा शिवोऽपि तं ज्ञात्वा विजयं कार्तिकस्य च ।
तत्राजगाम स मुदा सगणः प्रियया सह

tadā śivo'pi taṃ jñātvā vijayaṃ kārtikasya ca |
tatrājagāma sa mudā sagaṇaḥ priyayā saha

स्वात्मजं स्वांकमारोप्य कुमारं सूर्यवर्चसम् ।
लालयामास सुप्रीत्या शिवा च स्नेहसंकुला

svātmajaṃ svāṃkamāropya kumāraṃ sūryavarcasam |
lālayāmāsa suprītyā śivā ca snehasaṃkulā

हिमालयस्तदागत्य स्वपुत्रैः परिवारितः ।
सबंधुस्सानुगश्शंभुं तुष्टाव च शिवां गुहम्

himālayastadāgatya svaputraiḥ parivāritaḥ |
sabaṃdhussānugaśśaṃbhuṃ tuṣṭāva ca śivāṃ guham

ततो देवगणास्सर्वे मुनयस्सिद्धचारणाः ।
तुष्टुवुश्शांकरिं शंभुं गिरिजां तुषितां भृशम्

tato devagaṇāssarve munayassiddhacāraṇāḥ |
tuṣṭuvuśśāṃkariṃ śaṃbhuṃ girijāṃ tuṣitāṃ bhṛśam

पुष्पवृष्टिं सुमहतीं चक्रुश्चोपसुरास्तदा ।
जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

puṣpavṛṣṭiṃ sumahatīṃ cakruścopasurāstadā |
jagurgaṃdharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

वादित्राणि तथा नेदुस्तदानीं च विशेषतः ।
जयशब्दो नमः शब्दो बभूवोच्चैर्मुहुर्मुहुः

vāditrāṇi tathā nedustadānīṃ ca viśeṣataḥ |
jayaśabdo namaḥ śabdo babhūvoccairmuhurmuhuḥ

ततो मयाच्युतश्चापि संतुष्टोभूद्विशेषतः ।
शिवं शिवां कुमारं च संतुष्टाव समादरात्

tato mayācyutaścāpi saṃtuṣṭobhūdviśeṣataḥ |
śivaṃ śivāṃ kumāraṃ ca saṃtuṣṭāva samādarāt

कुमारमग्रतः कृत्वा हरिकेन्द्रमुखास्सुराः ।
चक्रुर्नीराजनं प्रीत्या मुनयश्चापरे तथा

kumāramagrataḥ kṛtvā harikendramukhāssurāḥ |
cakrurnīrājanaṃ prītyā munayaścāpare tathā

गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा ।
तदोत्सवो महानासीत्कीर्तनं च विशेषतः

gītavāditraghoṣeṇa brahmaghoṣeṇa bhūyasā |
tadotsavo mahānāsītkīrtanaṃ ca viśeṣataḥ

गीतवाद्यैस्सुप्रसन्नैस्तथा साञ्जलिभिर्मुने ।
स्तूयमानो जगन्नाथस्सर्वैर्दैवैर्गणैरभूत

gītavādyaissuprasannaistathā sāñjalibhirmune |
stūyamāno jagannāthassarvairdaivairgaṇairabhūta

ततस्स भगवान्रुद्रो भवान्या जगदंबया ।
सर्वैः स्तुतो जगामाथ स्वगिरिं स्वगणैर्वृतः

tatassa bhagavānrudro bhavānyā jagadaṃbayā |
sarvaiḥ stuto jagāmātha svagiriṃ svagaṇairvṛtaḥ