सप्तम मण्डल

सूक्त 66: मित्र, वरुण, आदित्य और सूर्य

ऋषि: मैत्रावरुणिर्वसिष्ठः · देवता: मित्रावरुणौ, ४-१३ आदित्याः, १४-१६ सूर्यः · छन्द: गायत्री, १०-१५ प्रगाथः - (विषमा बृहती, समा सतोबृहती), १६ पुर उष्णिक्

19 श्लोक · 66 में से 104

इस अध्याय में क्या होता है

मित्र, वरुण, आदित्य और सूर्य

महर्षि वसिष्ठ महान् सामर्थ्य से जन्मे मित्र और वरुण को अपना स्तोत्र भेजते हैं। चौथे मन्त्र से आदित्यों की स्तुति है: सूर्योदय पर मित्र, अर्यमा, सविता और भग हमें निष्पाप घोषित करें। इन्हीं ने वर्ष, मास, दिन, यज्ञ और रात्रि को स्थिर किया। चौदहवें से सोलहवें मन्त्र तक सूर्य की वन्दना है, जिन्हें सात बहन-घोड़ियाँ ले चलती हैं, जो चर और अचर के स्वामी हैं। सोलहवाँ मन्त्र प्रसिद्ध प्रार्थना है: देवों द्वारा स्थापित वह उज्ज्वल नेत्र उदय होता है, हम सौ शरद् देखें, सौ शरद् जियें। अन्त में मित्र और वरुण को सोम पीने बुलाया गया है।

66.1

प्र मि॒त्रयो॒र्वरु॑णयो॒ः स्तोमो॑ न एतु शू॒ष्य॑ः ।
नम॑स्वान्तुविजा॒तयो॑ः

pra mitrayorvaruṇayoḥ stomo na etu śūṣyaḥ |
namasvāntuvijātayoḥ

66.2

या धा॒रय॑न्त दे॒वाः सु॒दक्षा॒ दक्ष॑पितरा ।
अ॒सु॒र्या॑य॒ प्रम॑हसा

yā dhārayanta devāḥ sudakṣā dakṣapitarā |
asuryāya pramahasā

66.3

ता न॑ः स्ति॒पा त॑नू॒पा वरु॑ण जरितॄ॒णाम् ।
मित्र॑ सा॒धय॑तं॒ धिय॑ः

tā naḥ stipā tanūpā varuṇa jaritṝṇām |
mitra sādhayataṃ dhiyaḥ

66.4

यद॒द्य सूर॒ उदि॒तेऽना॑गा मि॒त्रो अ॑र्य॒मा ।
सु॒वाति॑ सवि॒ता भग॑ः

yadadya sūra udite'nāgā mitro aryamā |
suvāti savitā bhagaḥ

66.5

सु॒प्रा॒वीर॑स्तु॒ स क्षय॒ः प्र नु याम॑न्सुदानवः ।
ये नो॒ अंहो॑ऽति॒पिप्र॑ति

suprāvīrastu sa kṣayaḥ pra nu yāmansudānavaḥ |
ye no aṃho'tipiprati

66.6

उ॒त स्व॒राजो॒ अदि॑ति॒रद॑ब्धस्य व्र॒तस्य॒ ये ।
म॒हो राजा॑न ईशते

uta svarājo aditiradabdhasya vratasya ye |
maho rājāna īśate

66.7

प्रति॑ वां॒ सूर॒ उदि॑ते मि॒त्रं गृ॑णीषे॒ वरु॑णम् ।
अ॒र्य॒मणं॑ रि॒शाद॑सम्

prati vāṃ sūra udite mitraṃ gṛṇīṣe varuṇam |
aryamaṇaṃ riśādasam

66.8

रा॒या हि॑रण्य॒या म॒तिरि॒यम॑वृ॒काय॒ शव॑से ।
इ॒यं विप्रा॑ मे॒धसा॑तये

rāyā hiraṇyayā matiriyamavṛkāya śavase |
iyaṃ viprā medhasātaye

66.9

ते स्या॑म देव वरुण॒ ते मि॑त्र सू॒रिभि॑ः स॒ह ।
इषं॒ स्व॑श्च धीमहि

te syāma deva varuṇa te mitra sūribhiḥ saha |
iṣaṃ svaśca dhīmahi

66.10

ब॒हव॒ः सूर॑चक्षसोऽग्निजि॒ह्वा ऋ॑ता॒वृध॑ः ।
त्रीणि॒ ये ये॒मुर्वि॒दथा॑नि धी॒तिभि॒र्विश्वा॑नि॒ परि॑भूतिभिः

bahavaḥ sūracakṣaso'gnijihvā ṛtāvṛdhaḥ |
trīṇi ye yemurvidathāni dhītibhirviśvāni paribhūtibhiḥ

66.11

वि ये द॒धुः श॒रदं॒ मास॒मादह॑र्य॒ज्ञम॒क्तुं चादृच॑म् ।
अ॒ना॒प्यं वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा क्ष॒त्रं राजा॑न आशत

vi ye dadhuḥ śaradaṃ māsamādaharyajñamaktuṃ cādṛcam |
anāpyaṃ varuṇo mitro aryamā kṣatraṃ rājāna āśata

66.12

तद्वो॑ अ॒द्य म॑नामहे सू॒क्तैः सूर॒ उदि॑ते ।
यदोह॑ते॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा यू॒यमृ॒तस्य॑ रथ्यः

tadvo adya manāmahe sūktaiḥ sūra udite |
yadohate varuṇo mitro aryamā yūyamṛtasya rathyaḥ

66.13

ऋ॒तावा॑न ऋ॒तजा॑ता ऋता॒वृधो॑ घो॒रासो॑ अनृत॒द्विष॑ः ।
तेषां॑ वः सु॒म्ने सु॑च्छ॒र्दिष्ट॑मे नर॒ः स्याम॒ ये च॑ सू॒रय॑ः

ṛtāvāna ṛtajātā ṛtāvṛdho ghorāso anṛtadviṣaḥ |
teṣāṃ vaḥ sumne succhardiṣṭame naraḥ syāma ye ca sūrayaḥ

66.14

उदु॒ त्यद्द॑र्श॒तं वपु॑र्दि॒व ए॑ति प्रतिह्व॒रे ।
यदी॑मा॒शुर्वह॑ति दे॒व एत॑शो॒ विश्व॑स्मै॒ चक्ष॑से॒ अर॑म्

udu tyaddarśataṃ vapurdiva eti pratihvare |
yadīmāśurvahati deva etaśo viśvasmai cakṣase aram

66.15

शी॒र्ष्णःशी॑र्ष्णो॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पतिं॑ स॒मया॒ विश्व॒मा रज॑ः ।
स॒प्त स्वसा॑रः सुवि॒ताय॒ सूर्यं॒ वह॑न्ति ह॒रितो॒ रथे॑

śīrṣṇaḥśīrṣṇo jagatastasthuṣaspatiṃ samayā viśvamā rajaḥ |
sapta svasāraḥ suvitāya sūryaṃ vahanti harito rathe

66.16

तच्चक्षु॑र्दे॒वहि॑तं शु॒क्रमु॒च्चर॑त् ।
पश्ये॑म श॒रद॑ः श॒तं जीवे॑म श॒रद॑ः श॒तम्

taccakṣurdevahitaṃ śukramuccarat |
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam

66.17

काव्ये॑भिरदा॒भ्या या॑तं वरुण द्यु॒मत् ।
मि॒त्रश्च॒ सोम॑पीतये

kāvyebhiradābhyā yātaṃ varuṇa dyumat |
mitraśca somapītaye

66.18

दि॒वो धाम॑भिर्वरुण मि॒त्रश्चा या॑तम॒द्रुहा॑ ।
पिब॑तं॒ सोम॑मातु॒जी

divo dhāmabhirvaruṇa mitraścā yātamadruhā |
pibataṃ somamātujī

66.19

आ या॑तं मित्रावरुणा जुषा॒णावाहु॑तिं नरा ।
पा॒तं सोम॑मृतावृधा

ā yātaṃ mitrāvaruṇā juṣāṇāvāhutiṃ narā |
pātaṃ somamṛtāvṛdhā

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)