षष्ठ मण्डल

सूक्त 7: द्युलोक के शिखर, ऋत में जन्मे वैश्वानर

ऋषि: बार्हस्पत्यो भरद्वाजः · देवता: वैश्वानरोऽग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्, ६-७ जगती

7 श्लोक · 7 में से 75

इस अध्याय में क्या होता है

द्युलोक के शिखर, ऋत में जन्मे वैश्वानर

बार्हस्पत्य भरद्वाज त्रिष्टुप् में, अन्त के दो जगती मन्त्रों सहित, सब मनुष्यों के अग्नि वैश्वानर की स्तुति करते हैं। देवों ने ऋत में जन्मे अग्नि को द्युलोक का शिखर और पृथ्वी का दूत बनाकर प्रकट किया, जो कवि, सम्राट और लोगों के अतिथि हैं। वे यज्ञों की नाभि और धनों का धाम हैं। सब देव जन्म लेते ही उन्हें शिशु की तरह नमन करते हैं, और उनकी शक्ति से उन्होंने अमरत्व पाया। उनके व्रतों को कोई नहीं तोड़ सकता। उनके शीर्ष पर सारे भुवन सात शाखाओं की तरह उगते हैं; उन्होंने लोकों को नापा और वे अमृत के अजेय रक्षक हैं।

7.1

मू॒र्धानं॑ दि॒वो अ॑र॒तिं पृ॑थि॒व्या वै॑श्वान॒रमृ॒त आ जा॒तम॒ग्निम् ।
क॒विं स॒म्राज॒मति॑थिं॒ जना॑नामा॒सन्ना पात्रं॑ जनयन्त दे॒वाः

mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā vaiśvānaramṛta ā jātamagnim |
kaviṃ samrājamatithiṃ janānāmāsannā pātraṃ janayanta devāḥ

7.2

नाभिं॑ य॒ज्ञानां॒ सद॑नं रयी॒णां म॒हामा॑हा॒वम॒भि सं न॑वन्त ।
वै॒श्वा॒न॒रं र॒थ्य॑मध्व॒राणां॑ य॒ज्ञस्य॑ के॒तुं ज॑नयन्त दे॒वाः

nābhiṃ yajñānāṃ sadanaṃ rayīṇāṃ mahāmāhāvamabhi saṃ navanta |
vaiśvānaraṃ rathyamadhvarāṇāṃ yajñasya ketuṃ janayanta devāḥ

7.3

त्वद्विप्रो॑ जायते वा॒ज्य॑ग्ने॒ त्वद्वी॒रासो॑ अभिमाति॒षाह॑ः ।
वैश्वा॑नर॒ त्वम॒स्मासु॑ धेहि॒ वसू॑नि राजन्स्पृह॒याय्या॑णि

tvadvipro jāyate vājyagne tvadvīrāso abhimātiṣāhaḥ |
vaiśvānara tvamasmāsu dhehi vasūni rājanspṛhayāyyāṇi

7.4

त्वां विश्वे॑ अमृत॒ जाय॑मानं॒ शिशुं॒ न दे॒वा अ॒भि सं न॑वन्ते ।
तव॒ क्रतु॑भिरमृत॒त्वमा॑य॒न्वैश्वा॑नर॒ यत्पि॒त्रोरदी॑देः

tvāṃ viśve amṛta jāyamānaṃ śiśuṃ na devā abhi saṃ navante |
tava kratubhiramṛtatvamāyanvaiśvānara yatpitroradīdeḥ

7.5

वैश्वा॑नर॒ तव॒ तानि॑ व्र॒तानि॑ म॒हान्य॑ग्ने॒ नकि॒रा द॑धर्ष ।
यज्जाय॑मानः पि॒त्रोरु॒पस्थेऽवि॑न्दः के॒तुं व॒युने॒ष्वह्ना॑म्

vaiśvānara tava tāni vratāni mahānyagne nakirā dadharṣa |
yajjāyamānaḥ pitrorupasthe'vindaḥ ketuṃ vayuneṣvahnām

7.6

वै॒श्वा॒न॒रस्य॒ विमि॑तानि॒ चक्ष॑सा॒ सानू॑नि दि॒वो अ॒मृत॑स्य के॒तुना॑ ।
तस्येदु॒ विश्वा॒ भुव॒नाधि॑ मू॒र्धनि॑ व॒या इ॑व रुरुहुः स॒प्त वि॒स्रुह॑ः

vaiśvānarasya vimitāni cakṣasā sānūni divo amṛtasya ketunā |
tasyedu viśvā bhuvanādhi mūrdhani vayā iva ruruhuḥ sapta visruhaḥ

7.7

वि यो रजां॒स्यमि॑मीत सु॒क्रतु॑र्वैश्वान॒रो वि दि॒वो रो॑च॒ना क॒विः ।
परि॒ यो विश्वा॒ भुव॑नानि पप्र॒थेऽद॑ब्धो गो॒पा अ॒मृत॑स्य रक्षि॒ता

vi yo rajāṃsyamimīta sukraturvaiśvānaro vi divo rocanā kaviḥ |
pari yo viśvā bhuvanāni paprathe'dabdho gopā amṛtasya rakṣitā

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)