षष्ठ मण्डल

सूक्त 4: उषाकाल में जागने वाले अमर अतिथि

ऋषि: बार्हस्पत्यो भरद्वाजः · देवता: अग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्

8 श्लोक · 4 में से 75

इस अध्याय में क्या होता है

उषाकाल में जागने वाले अमर अतिथि

बार्हस्पत्य भरद्वाज त्रिष्टुप् में अग्नि से प्रार्थना करते हैं कि बल के पुत्र अग्नि आज भी देवों का यजन वैसे ही करें जैसे मनु के यज्ञ में किया था। अग्नि उषा के समय जागते हैं, मनुष्यों में अमर अतिथि हैं, सब जन्मे हुओं को जानने वाले जातवेदा हैं। वे सूर्य की तरह प्रकाश ओढ़ते हैं और जन्म से ही वनों को अपना अन्न बना लेते हैं। वायु की भाँति वे रातों को पार करते हैं उपासक उन्हें सबसे आनन्ददायी मानते हैं। अन्तिम मन्त्र में भेड़ियों से रहित मार्गों से संकट के पार ले जाने और वीर पुत्रों सहित सौ हेमन्त जीने की याचना है।

4.1

यथा॑ होत॒र्मनु॑षो दे॒वता॑ता य॒ज्ञेभि॑ः सूनो सहसो॒ यजा॑सि ।
ए॒वा नो॑ अ॒द्य स॑म॒ना स॑मा॒नानु॒शन्न॑ग्न उश॒तो य॑क्षि दे॒वान्

yathā hotarmanuṣo devatātā yajñebhiḥ sūno sahaso yajāsi |
evā no adya samanā samānānuśannagna uśato yakṣi devān

4.2

स नो॑ वि॒भावा॑ च॒क्षणि॒र्न वस्तो॑र॒ग्निर्व॒न्दारु॒ वेद्य॒श्चनो॑ धात् ।
वि॒श्वायु॒र्यो अ॒मृतो॒ मर्त्ये॑षूष॒र्भुद्भूदति॑थिर्जा॒तवे॑दाः

sa no vibhāvā cakṣaṇirna vastoragnirvandāru vedyaścano dhāt |
viśvāyuryo amṛto martyeṣūṣarbhudbhūdatithirjātavedāḥ

4.3

द्यावो॒ न यस्य॑ प॒नय॒न्त्यभ्वं॒ भासां॑सि वस्ते॒ सूर्यो॒ न शु॒क्रः ।
वि य इ॒नोत्य॒जर॑ः पाव॒कोऽश्न॑स्य चिच्छिश्नथत्पू॒र्व्याणि॑

dyāvo na yasya panayantyabhvaṃ bhāsāṃsi vaste sūryo na śukraḥ |
vi ya inotyajaraḥ pāvako'śnasya cicchiśnathatpūrvyāṇi

4.4

व॒द्मा हि सू॑नो॒ अस्य॑द्म॒सद्वा॑ च॒क्रे अ॒ग्निर्ज॒नुषाज्मान्न॑म् ।
स त्वं न॑ ऊर्जसन॒ ऊर्जं॑ धा॒ राजे॑व जेरवृ॒के क्षे॑ष्य॒न्तः

vadmā hi sūno asyadmasadvā cakre agnirjanuṣājmānnam |
sa tvaṃ na ūrjasana ūrjaṃ dhā rājeva jeravṛke kṣeṣyantaḥ

4.5

निति॑क्ति॒ यो वा॑र॒णमन्न॒मत्ति॑ वा॒युर्न राष्ट्र्यत्ये॑त्य॒क्तून् ।
तु॒र्याम॒ यस्त॑ आ॒दिशा॒मरा॑ती॒रत्यो॒ न ह्रुत॒ः पत॑तः परि॒ह्रुत्

nitikti yo vāraṇamannamatti vāyurna rāṣṭryatyetyaktūn |
turyāma yasta ādiśāmarātīratyo na hrutaḥ patataḥ parihrut

4.6

आ सूर्यो॒ न भा॑नु॒मद्भि॑र॒र्कैरग्ने॑ त॒तन्थ॒ रोद॑सी॒ वि भा॒सा ।
चि॒त्रो न॑य॒त्परि॒ तमां॑स्य॒क्तः शो॒चिषा॒ पत्म॑न्नौशि॒जो न दीय॑न्

ā sūryo na bhānumadbhirarkairagne tatantha rodasī vi bhāsā |
citro nayatpari tamāṃsyaktaḥ śociṣā patmannauśijo na dīyan

4.7

त्वां हि म॒न्द्रत॑ममर्कशो॒कैर्व॑वृ॒महे॒ महि॑ न॒ः श्रोष्य॑ग्ने ।
इन्द्रं॒ न त्वा॒ शव॑सा दे॒वता॑ वा॒युं पृ॑णन्ति॒ राध॑सा॒ नृत॑माः

tvāṃ hi mandratamamarkaśokairvavṛmahe mahi naḥ śroṣyagne |
indraṃ na tvā śavasā devatā vāyuṃ pṛṇanti rādhasā nṛtamāḥ

4.8

नू नो॑ अग्नेऽवृ॒केभि॑ः स्व॒स्ति वेषि॑ रा॒यः प॒थिभि॒ः पर्ष्यंह॑ः ।
ता सू॒रिभ्यो॑ गृण॒ते रा॑सि सु॒म्नं मदे॑म श॒तहि॑माः सु॒वीरा॑ः

nū no agne'vṛkebhiḥ svasti veṣi rāyaḥ pathibhiḥ parṣyaṃhaḥ |
tā sūribhyo gṛṇate rāsi sumnaṃ madema śatahimāḥ suvīrāḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)