षष्ठ मण्डल

सूक्त 18: अकेले इन्द्र, सबको जीतने वाले योद्धा

ऋषि: बार्हस्पत्यो भरद्वाजः · देवता: इन्द्रः · छन्द: त्रिष्टुप्

15 श्लोक · 18 में से 75

इस अध्याय में क्या होता है

अकेले इन्द्र, सबको जीतने वाले योद्धा

बार्हस्पत्य भरद्वाज त्रिष्टुप् में इन्द्र की स्तुति का आह्वान करते हैं, जिनका ओज सबको दबा देता है, जो युद्ध में बड़ी धूल उठाते हैं और अकेले प्रजाओं पर शासन करते हैं। ऋषि स्पष्ट कहते हैं: तुमने अकेले दस्युओं को दबाया और प्रजाओं को आर्य के लिए जीता। अङ्गिरसों के साथ इन्द्र ने वल के द्वार तोड़े। उन्होंने चुमुरि, धुनि, पिप्रु, शम्बर और शुष्ण को कुचला और उनके दुर्ग गिराए। सूखे वन को जलाती आग की तरह उनका अस्त्र राक्षस को भस्म करता है। न कोई उनका शत्रु टिकता है, न कोई उनकी बराबरी है। ऋषि माँगते हैं कि वे अनकिए कर्म करें और यज्ञों से नई स्तुति जगाएँ।

18.1

तमु॑ ष्टुहि॒ यो अ॒भिभू॑त्योजा व॒न्वन्नवा॑तः पुरुहू॒त इन्द्र॑ः ।
अषा॑ळ्हमु॒ग्रं सह॑मानमा॒भिर्गी॒र्भिर्व॑र्ध वृष॒भं च॑र्षणी॒नाम्

tamu ṣṭuhi yo abhibhūtyojā vanvannavātaḥ puruhūta indraḥ |
aṣāḻhamugraṃ sahamānamābhirgīrbhirvardha vṛṣabhaṃ carṣaṇīnām

18.2

स यु॒ध्मः सत्वा॑ खज॒कृत्स॒मद्वा॑ तुविम्र॒क्षो न॑दनु॒माँ ऋ॑जी॒षी ।
बृ॒हद्रे॑णु॒श्च्यव॑नो॒ मानु॑षीणा॒मेक॑ः कृष्टी॒नाम॑भवत्स॒हावा॑

sa yudhmaḥ satvā khajakṛtsamadvā tuvimrakṣo nadanumām̐ ṛjīṣī |
bṛhadreṇuścyavano mānuṣīṇāmekaḥ kṛṣṭīnāmabhavatsahāvā

18.3

त्वं ह॒ नु त्यद॑दमायो॒ दस्यूँ॒रेक॑ः कृ॒ष्टीर॑वनो॒रार्या॑य ।
अस्ति॑ स्वि॒न्नु वी॒र्यं१॒॑ तत्त॑ इन्द्र॒ न स्वि॑दस्ति॒ तदृ॑तु॒था वि वो॑चः

tvaṃ ha nu tyadadamāyo dasyūm̐rekaḥ kṛṣṭīravanorāryāya |
asti svinnu vīryaṃ tatta indra na svidasti tadṛtuthā vi vocaḥ

18.4

सदिद्धि ते॑ तुविजा॒तस्य॒ मन्ये॒ सह॑ः सहिष्ठ तुर॒तस्तु॒रस्य॑ ।
उ॒ग्रमु॒ग्रस्य॑ त॒वस॒स्तवी॒योऽर॑ध्रस्य रध्र॒तुरो॑ बभूव

sadiddhi te tuvijātasya manye sahaḥ sahiṣṭha turatasturasya |
ugramugrasya tavasastavīyo'radhrasya radhraturo babhūva

18.5

तन्न॑ः प्र॒त्नं स॒ख्यम॑स्तु यु॒ष्मे इ॒त्था वद॑द्भिर्व॒लमङ्गि॑रोभिः ।
हन्न॑च्युतच्युद्दस्मे॒षय॑न्तमृ॒णोः पुरो॒ वि दुरो॑ अस्य॒ विश्वा॑ः

tannaḥ pratnaṃ sakhyamastu yuṣme itthā vadadbhirvalamaṅgirobhiḥ |
hannacyutacyuddasmeṣayantamṛṇoḥ puro vi duro asya viśvāḥ

18.6

स हि धी॒भिर्हव्यो॒ अस्त्यु॒ग्र ई॑शान॒कृन्म॑ह॒ति वृ॑त्र॒तूर्ये॑ ।
स तो॒कसा॑ता॒ तन॑ये॒ स व॒ज्री वि॑तन्त॒साय्यो॑ अभवत्स॒मत्सु॑

sa hi dhībhirhavyo astyugra īśānakṛnmahati vṛtratūrye |
sa tokasātā tanaye sa vajrī vitantasāyyo abhavatsamatsu

18.7

स म॒ज्मना॒ जनि॑म॒ मानु॑षाणा॒मम॑र्त्येन॒ नाम्नाति॒ प्र स॑र्स्रे ।
स द्यु॒म्नेन॒ स शव॑सो॒त रा॒या स वी॒र्ये॑ण॒ नृत॑म॒ः समो॑काः

sa majmanā janima mānuṣāṇāmamartyena nāmnāti pra sarsre |
sa dyumnena sa śavasota rāyā sa vīryeṇa nṛtamaḥ samokāḥ

18.8

स यो न मु॒हे न मिथू॒ जनो॒ भूत्सु॒मन्तु॑नामा॒ चुमु॑रिं॒ धुनिं॑ च ।
वृ॒णक्पिप्रुं॒ शम्ब॑रं॒ शुष्ण॒मिन्द्र॑ः पु॒रां च्यौ॒त्नाय॑ श॒यथा॑य॒ नू चि॑त्

sa yo na muhe na mithū jano bhūtsumantunāmā cumuriṃ dhuniṃ ca |
vṛṇakpipruṃ śambaraṃ śuṣṇamindraḥ purāṃ cyautnāya śayathāya nū cit

18.9

उ॒दाव॑ता॒ त्वक्ष॑सा॒ पन्य॑सा च वृत्र॒हत्या॑य॒ रथ॑मिन्द्र तिष्ठ ।
धि॒ष्व वज्रं॒ हस्त॒ आ द॑क्षिण॒त्राभि प्र म॑न्द पुरुदत्र मा॒याः

udāvatā tvakṣasā panyasā ca vṛtrahatyāya rathamindra tiṣṭha |
dhiṣva vajraṃ hasta ā dakṣiṇatrābhi pra manda purudatra māyāḥ

18.10

अ॒ग्निर्न शुष्कं॒ वन॑मिन्द्र हे॒ती रक्षो॒ नि ध॑क्ष्य॒शनि॒र्न भी॒मा ।
ग॒म्भी॒रय॑ ऋ॒ष्वया॒ यो रु॒रोजाध्वा॑नयद्दुरि॒ता द॒म्भय॑च्च

agnirna śuṣkaṃ vanamindra hetī rakṣo ni dhakṣyaśanirna bhīmā |
gambhīraya ṛṣvayā yo rurojādhvānayadduritā dambhayacca

18.11

आ स॒हस्रं॑ प॒थिभि॑रिन्द्र रा॒या तुवि॑द्युम्न तुवि॒वाजे॑भिर॒र्वाक् ।
या॒हि सू॑नो सहसो॒ यस्य॒ नू चि॒ददे॑व॒ ईशे॑ पुरुहूत॒ योतो॑ः

ā sahasraṃ pathibhirindra rāyā tuvidyumna tuvivājebhirarvāk |
yāhi sūno sahaso yasya nū cidadeva īśe puruhūta yotoḥ

18.12

प्र तु॑विद्यु॒म्नस्य॒ स्थवि॑रस्य॒ घृष्वे॑र्दि॒वो र॑रप्शे महि॒मा पृ॑थि॒व्याः ।
नास्य॒ शत्रु॒र्न प्र॑ति॒मान॑मस्ति॒ न प्र॑ति॒ष्ठिः पु॑रुमा॒यस्य॒ सह्यो॑ः

pra tuvidyumnasya sthavirasya ghṛṣverdivo rarapśe mahimā pṛthivyāḥ |
nāsya śatrurna pratimānamasti na pratiṣṭhiḥ purumāyasya sahyoḥ

18.13

प्र तत्ते॑ अ॒द्या कर॑णं कृ॒तं भू॒त्कुत्सं॒ यदा॒युम॑तिथि॒ग्वम॑स्मै ।
पु॒रू स॒हस्रा॒ नि शि॑शा अ॒भि क्षामुत्तूर्व॑याणं धृष॒ता नि॑नेथ

pra tatte adyā karaṇaṃ kṛtaṃ bhūtkutsaṃ yadāyumatithigvamasmai |
purū sahasrā ni śiśā abhi kṣāmuttūrvayāṇaṃ dhṛṣatā ninetha

18.14

अनु॒ त्वाहि॑घ्ने॒ अध॑ देव दे॒वा मद॒न्विश्वे॑ क॒वित॑मं कवी॒नाम् ।
करो॒ यत्र॒ वरि॑वो बाधि॒ताय॑ दि॒वे जना॑य त॒न्वे॑ गृणा॒नः

anu tvāhighne adha deva devā madanviśve kavitamaṃ kavīnām |
karo yatra varivo bādhitāya dive janāya tanve gṛṇānaḥ

18.15

अनु॒ द्यावा॑पृथि॒वी तत्त॒ ओजोऽम॑र्त्या जिहत इन्द्र दे॒वाः ।
कृ॒ष्वा कृ॑त्नो॒ अकृ॑तं॒ यत्ते॒ अस्त्यु॒क्थं नवी॑यो जनयस्व य॒ज्ञैः

anu dyāvāpṛthivī tatta ojo'martyā jihata indra devāḥ |
kṛṣvā kṛtno akṛtaṃ yatte astyukthaṃ navīyo janayasva yajñaiḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)