पञ्चम मण्डल

सूक्त 43: दूध और मधु लिए आती धेनुएँ

ऋषि: भौमोऽत्रिः · देवता: विश्वे देवाः · छन्द: त्रिष्टुप्, १६ एकपदा विराट्

17 श्लोक · 43 में से 87

इस अध्याय में क्या होता है

दूध और मधु लिए आती धेनुएँ

भूमि के पुत्र अत्रि त्रिष्टुप् में विश्वेदेवों को बुलाते हैं। दुधारू धेनुएँ दूध और मधु लेकर शीघ्र आएँ; गायक सात महान धाराओं को पुकारता है। मधुर वाणी वाले पिता-माता, द्युलोक और पृथ्वी, से हर संग्राम में सहायता की विनती है। वायु को पहले दीप्त सोम अर्पित होता है। दस उँगलियाँ पत्थर जोड़ती हैं, और अंशु अपना उज्ज्वल रस देता है। इन्द्र से अपने हरि घोड़े हमारी ओर मोड़ने को कहा जाता है। अग्नि देवयान मार्गों से देवी अरमति को लाएँ; अश्विन, पूषा, वायु, मरुत, पर्वत से सरस्वती और नीली पीठ वाले बृहस्पति आमन्त्रित हैं। अन्तिम पंक्तियाँ पिछले सूक्त की विस्तृत स्थान और अश्विनों की नई रक्षा वाली प्रार्थनाएँ दोहराती हैं।

43.1

आ धे॒नव॒ः पय॑सा॒ तूर्ण्य॑र्था॒ अम॑र्धन्ती॒रुप॑ नो यन्तु॒ मध्वा॑ ।
म॒हो रा॒ये बृ॑ह॒तीः स॒प्त विप्रो॑ मयो॒भुवो॑ जरि॒ता जो॑हवीति

ā dhenavaḥ payasā tūrṇyarthā amardhantīrupa no yantu madhvā |
maho rāye bṛhatīḥ sapta vipro mayobhuvo jaritā johavīti

43.2

आ सु॑ष्टु॒ती नम॑सा वर्त॒यध्यै॒ द्यावा॒ वाजा॑य पृथि॒वी अमृ॑ध्रे ।
पि॒ता मा॒ता मधु॑वचाः सु॒हस्ता॒ भरे॑भरे नो य॒शसा॑वविष्टाम्

ā suṣṭutī namasā vartayadhyai dyāvā vājāya pṛthivī amṛdhre |
pitā mātā madhuvacāḥ suhastā bharebhare no yaśasāvaviṣṭām

43.3

अध्व॑र्यवश्चकृ॒वांसो॒ मधू॑नि॒ प्र वा॒यवे॑ भरत॒ चारु॑ शु॒क्रम् ।
होते॑व नः प्रथ॒मः पा॑ह्य॒स्य देव॒ मध्वो॑ ररि॒मा ते॒ मदा॑य

adhvaryavaścakṛvāṃso madhūni pra vāyave bharata cāru śukram |
hoteva naḥ prathamaḥ pāhyasya deva madhvo rarimā te madāya

43.4

दश॒ क्षिपो॑ युञ्जते बा॒हू अद्रिं॒ सोम॑स्य॒ या श॑मि॒तारा॑ सु॒हस्ता॑ ।
मध्वो॒ रसं॑ सु॒गभ॑स्तिर्गिरि॒ष्ठां चनि॑श्चदद्दुदुहे शु॒क्रमं॒शुः

daśa kṣipo yuñjate bāhū adriṃ somasya yā śamitārā suhastā |
madhvo rasaṃ sugabhastirgiriṣṭhāṃ caniścadadduduhe śukramaṃśuḥ

43.5

असा॑वि ते जुजुषा॒णाय॒ सोम॒ः क्रत्वे॒ दक्षा॑य बृह॒ते मदा॑य ।
हरी॒ रथे॑ सु॒धुरा॒ योगे॑ अ॒र्वागिन्द्र॑ प्रि॒या कृ॑णुहि हू॒यमा॑नः

asāvi te jujuṣāṇāya somaḥ kratve dakṣāya bṛhate madāya |
harī rathe sudhurā yoge arvāgindra priyā kṛṇuhi hūyamānaḥ

43.6

आ नो॑ म॒हीम॒रम॑तिं स॒जोषा॒ ग्नां दे॒वीं नम॑सा रा॒तह॑व्याम् ।
मधो॒र्मदा॑य बृह॒तीमृ॑त॒ज्ञामाग्ने॑ वह प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑ः

ā no mahīmaramatiṃ sajoṣā gnāṃ devīṃ namasā rātahavyām |
madhormadāya bṛhatīmṛtajñāmāgne vaha pathibhirdevayānaiḥ

43.7

अ॒ञ्जन्ति॒ यं प्र॒थय॑न्तो॒ न विप्रा॑ व॒पाव॑न्तं॒ नाग्निना॒ तप॑न्तः ।
पि॒तुर्न पु॒त्र उ॒पसि॒ प्रेष्ठ॒ आ घ॒र्मो अ॒ग्निमृ॒तय॑न्नसादि

añjanti yaṃ prathayanto na viprā vapāvantaṃ nāgninā tapantaḥ |
piturna putra upasi preṣṭha ā gharmo agnimṛtayannasādi

43.8

अच्छा॑ म॒ही बृ॑ह॒ती शंत॑मा॒ गीर्दू॒तो न ग॑न्त्व॒श्विना॑ हु॒वध्यै॑ ।
म॒यो॒भुवा॑ स॒रथा या॑तम॒र्वाग्ग॒न्तं नि॒धिं धुर॑मा॒णिर्न नाभि॑म्

acchā mahī bṛhatī śaṃtamā gīrdūto na gantvaśvinā huvadhyai |
mayobhuvā sarathā yātamarvāggantaṃ nidhiṃ dhuramāṇirna nābhim

43.9

प्र तव्य॑सो॒ नम॑उक्तिं तु॒रस्या॒हं पू॒ष्ण उ॒त वा॒योर॑दिक्षि ।
या राध॑सा चोदि॒तारा॑ मती॒नां या वाज॑स्य द्रविणो॒दा उ॒त त्मन्

pra tavyaso namauktiṃ turasyāhaṃ pūṣṇa uta vāyoradikṣi |
yā rādhasā coditārā matīnāṃ yā vājasya draviṇodā uta tman

43.10

आ नाम॑भिर्म॒रुतो॑ वक्षि॒ विश्वा॒ना रू॒पेभि॑र्जातवेदो हुवा॒नः ।
य॒ज्ञं गिरो॑ जरि॒तुः सु॑ष्टु॒तिं च॒ विश्वे॑ गन्त मरुतो॒ विश्व॑ ऊ॒ती

ā nāmabhirmaruto vakṣi viśvānā rūpebhirjātavedo huvānaḥ |
yajñaṃ giro jarituḥ suṣṭutiṃ ca viśve ganta maruto viśva ūtī

43.11

आ नो॑ दि॒वो बृ॑ह॒तः पर्व॑ता॒दा सर॑स्वती यज॒ता ग॑न्तु य॒ज्ञम् ।
हवं॑ दे॒वी जु॑जुषा॒णा घृ॒ताची॑ श॒ग्मां नो॒ वाच॑मुश॒ती शृ॑णोतु

ā no divo bṛhataḥ parvatādā sarasvatī yajatā gantu yajñam |
havaṃ devī jujuṣāṇā ghṛtācī śagmāṃ no vācamuśatī śṛṇotu

43.12

आ वे॒धसं॒ नील॑पृष्ठं बृ॒हन्तं॒ बृह॒स्पतिं॒ सद॑ने सादयध्वम् ।
सा॒दद्यो॑निं॒ दम॒ आ दी॑दि॒वांसं॒ हिर॑ण्यवर्णमरु॒षं स॑पेम

ā vedhasaṃ nīlapṛṣṭhaṃ bṛhantaṃ bṛhaspatiṃ sadane sādayadhvam |
sādadyoniṃ dama ā dīdivāṃsaṃ hiraṇyavarṇamaruṣaṃ sapema

43.13

आ ध॑र्ण॒सिर्बृ॒हद्दि॑वो॒ ररा॑णो॒ विश्वे॑भिर्ग॒न्त्वोम॑भिर्हुवा॒नः ।
ग्ना वसा॑न॒ ओष॑धी॒रमृ॑ध्रस्त्रि॒धातु॑शृङ्गो वृष॒भो व॑यो॒धाः

ā dharṇasirbṛhaddivo rarāṇo viśvebhirgantvomabhirhuvānaḥ |
gnā vasāna oṣadhīramṛdhrastridhātuśṛṅgo vṛṣabho vayodhāḥ

43.14

मा॒तुष्प॒दे प॑र॒मे शु॒क्र आ॒योर्वि॑प॒न्यवो॑ रास्पि॒रासो॑ अग्मन् ।
सु॒शेव्यं॒ नम॑सा रा॒तह॑व्या॒ः शिशुं॑ मृजन्त्या॒यवो॒ न वा॒से

mātuṣpade parame śukra āyorvipanyavo rāspirāso agman |
suśevyaṃ namasā rātahavyāḥ śiśuṃ mṛjantyāyavo na vāse

43.15

बृ॒हद्वयो॑ बृह॒ते तुभ्य॑मग्ने धिया॒जुरो॑ मिथु॒नास॑ः सचन्त ।
दे॒वोदे॑वः सु॒हवो॑ भूतु॒ मह्यं॒ मा नो॑ मा॒ता पृ॑थि॒वी दु॑र्म॒तौ धा॑त्

bṛhadvayo bṛhate tubhyamagne dhiyājuro mithunāsaḥ sacanta |
devodevaḥ suhavo bhūtu mahyaṃ mā no mātā pṛthivī durmatau dhāt

43.16

उ॒रौ दे॑वा अनिबा॒धे स्या॑म

urau devā anibādhe syāma

43.17

सम॒श्विनो॒रव॑सा॒ नूत॑नेन मयो॒भुवा॑ सु॒प्रणी॑ती गमेम ।
आ नो॑ र॒यिं व॑हत॒मोत वी॒राना विश्वा॑न्यमृता॒ सौभ॑गानि

samaśvinoravasā nūtanena mayobhuvā supraṇītī gamema |
ā no rayiṃ vahatamota vīrānā viśvānyamṛtā saubhagāni

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)