चतुर्थ मण्डल

सूक्त 5: वैश्वानर गूढ़ पद प्रकट करते हैं

ऋषि: वामदेवो गौतमः · देवता: वैश्वानरोऽग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्

15 श्लोक · 5 में से 58

इस अध्याय में क्या होता है

वैश्वानर गूढ़ पद प्रकट करते हैं

वामदेव गौतम त्रिष्टुप् छन्द में अग्नि वैश्वानर की स्तुति करते हैं और पूछते हैं कि इतने महान देव की सेवा कैसे करें। वे कहते हैं, इस दान की निन्दा मत करो: अमर वैश्वानर ने ही यह मनीषा दी, जैसे गाय का छिपा पदचिह्न खोज लिया हो। अग्नि उन्हें जलाएँगे जो वरुण और मित्र के नियम तोड़ते हैं, जो असत्य और पापी हैं। सूक्त एक गूढ़ और गहरे पद की बात करता है, माता का वह परम स्थान जहाँ गायों का प्रकाश रखा है। ऋषि जातवेदा अग्नि से पूछते हैं कि आगे कौन सा धन है, कौन सी मर्यादा है, और उषाएँ कब फैलेंगी।

5.1

वै॒श्वा॒न॒राय॑ मी॒ळ्हुषे॑ स॒जोषा॑ः क॒था दा॑शेमा॒ग्नये॑ बृ॒हद्भाः ।
अनू॑नेन बृह॒ता व॒क्षथे॒नोप॑ स्तभायदुप॒मिन्न रोध॑ः

vaiśvānarāya mīḻhuṣe sajoṣāḥ kathā dāśemāgnaye bṛhadbhāḥ |
anūnena bṛhatā vakṣathenopa stabhāyadupaminna rodhaḥ

5.2

मा नि॑न्दत॒ य इ॒मां मह्यं॑ रा॒तिं दे॒वो द॒दौ मर्त्या॑य स्व॒धावा॑न् ।
पाका॑य॒ गृत्सो॑ अ॒मृतो॒ विचे॑ता वैश्वान॒रो नृत॑मो य॒ह्वो अ॒ग्निः

mā nindata ya imāṃ mahyaṃ rātiṃ devo dadau martyāya svadhāvān |
pākāya gṛtso amṛto vicetā vaiśvānaro nṛtamo yahvo agniḥ

5.3

साम॑ द्वि॒बर्हा॒ महि॑ ति॒ग्मभृ॑ष्टिः स॒हस्र॑रेता वृष॒भस्तुवि॑ष्मान् ।
प॒दं न गोरप॑गूळ्हं विवि॒द्वान॒ग्निर्मह्यं॒ प्रेदु॑ वोचन्मनी॒षाम्

sāma dvibarhā mahi tigmabhṛṣṭiḥ sahasraretā vṛṣabhastuviṣmān |
padaṃ na gorapagūḻhaṃ vividvānagnirmahyaṃ predu vocanmanīṣām

5.4

प्र ताँ अ॒ग्निर्ब॑भसत्ति॒ग्मज॑म्भ॒स्तपि॑ष्ठेन शो॒चिषा॒ यः सु॒राधा॑ः ।
प्र ये मि॒नन्ति॒ वरु॑णस्य॒ धाम॑ प्रि॒या मि॒त्रस्य॒ चेत॑तो ध्रु॒वाणि॑

pra tām̐ agnirbabhasattigmajambhastapiṣṭhena śociṣā yaḥ surādhāḥ |
pra ye minanti varuṇasya dhāma priyā mitrasya cetato dhruvāṇi

5.5

अ॒भ्रा॒तरो॒ न योष॑णो॒ व्यन्त॑ः पति॒रिपो॒ न जन॑यो दु॒रेवा॑ः ।
पा॒पास॒ः सन्तो॑ अनृ॒ता अ॑स॒त्या इ॒दं प॒दम॑जनता गभी॒रम्

abhrātaro na yoṣaṇo vyantaḥ patiripo na janayo durevāḥ |
pāpāsaḥ santo anṛtā asatyā idaṃ padamajanatā gabhīram

5.6

इ॒दं मे॑ अग्ने॒ किय॑ते पाव॒कामि॑नते गु॒रुं भा॒रं न मन्म॑ ।
बृ॒हद्द॑धाथ धृष॒ता ग॑भी॒रं य॒ह्वं पृ॒ष्ठं प्रय॑सा स॒प्तधा॑तु

idaṃ me agne kiyate pāvakāminate guruṃ bhāraṃ na manma |
bṛhaddadhātha dhṛṣatā gabhīraṃ yahvaṃ pṛṣṭhaṃ prayasā saptadhātu

5.7

तमिन्न्वे॒३॒॑व स॑म॒ना स॑मा॒नम॒भि क्रत्वा॑ पुन॒ती धी॒तिर॑श्याः ।
स॒सस्य॒ चर्म॒न्नधि॒ चारु॒ पृश्ने॒रग्रे॑ रु॒प आरु॑पितं॒ जबा॑रु

taminnveva samanā samānamabhi kratvā punatī dhītiraśyāḥ |
sasasya carmannadhi cāru pṛśneragre rupa ārupitaṃ jabāru

5.8

प्र॒वाच्यं॒ वच॑स॒ः किं मे॑ अ॒स्य गुहा॑ हि॒तमुप॑ नि॒णिग्व॑दन्ति ।
यदु॒स्रिया॑णा॒मप॒ वारि॑व॒ व्रन्पाति॑ प्रि॒यं रु॒पो अग्रं॑ प॒दं वेः

pravācyaṃ vacasaḥ kiṃ me asya guhā hitamupa niṇigvadanti |
yadusriyāṇāmapa vāriva vranpāti priyaṃ rupo agraṃ padaṃ veḥ

5.9

इ॒दमु॒ त्यन्महि॑ म॒हामनी॑कं॒ यदु॒स्रिया॒ सच॑त पू॒र्व्यं गौः ।
ऋ॒तस्य॑ प॒दे अधि॒ दीद्या॑नं॒ गुहा॑ रघु॒ष्यद्र॑घु॒यद्वि॑वेद

idamu tyanmahi mahāmanīkaṃ yadusriyā sacata pūrvyaṃ gauḥ |
ṛtasya pade adhi dīdyānaṃ guhā raghuṣyadraghuyadviveda

5.10

अध॑ द्युता॒नः पि॒त्रोः सचा॒साम॑नुत॒ गुह्यं॒ चारु॒ पृश्ने॑ः ।
मा॒तुष्प॒दे प॑र॒मे अन्ति॒ षद्गोर्वृष्ण॑ः शो॒चिष॒ः प्रय॑तस्य जि॒ह्वा

adha dyutānaḥ pitroḥ sacāsāmanuta guhyaṃ cāru pṛśneḥ |
mātuṣpade parame anti ṣadgorvṛṣṇaḥ śociṣaḥ prayatasya jihvā

5.11

ऋ॒तं वो॑चे॒ नम॑सा पृ॒च्छ्यमा॑न॒स्तवा॒शसा॑ जातवेदो॒ यदी॒दम् ।
त्वम॒स्य क्ष॑यसि॒ यद्ध॒ विश्वं॑ दि॒वि यदु॒ द्रवि॑णं॒ यत्पृ॑थि॒व्याम्

ṛtaṃ voce namasā pṛcchyamānastavāśasā jātavedo yadīdam |
tvamasya kṣayasi yaddha viśvaṃ divi yadu draviṇaṃ yatpṛthivyām

5.12

किं नो॑ अ॒स्य द्रवि॑णं॒ कद्ध॒ रत्नं॒ वि नो॑ वोचो जातवेदश्चिकि॒त्वान् ।
गुहाध्व॑नः पर॒मं यन्नो॑ अ॒स्य रेकु॑ प॒दं न नि॑दा॒ना अग॑न्म

kiṃ no asya draviṇaṃ kaddha ratnaṃ vi no voco jātavedaścikitvān |
guhādhvanaḥ paramaṃ yanno asya reku padaṃ na nidānā aganma

5.13

का म॒र्यादा॑ व॒युना॒ कद्ध॑ वा॒ममच्छा॑ गमेम र॒घवो॒ न वाज॑म् ।
क॒दा नो॑ दे॒वीर॒मृत॑स्य॒ पत्नी॒ः सूरो॒ वर्णे॑न ततनन्नु॒षास॑ः

kā maryādā vayunā kaddha vāmamacchā gamema raghavo na vājam |
kadā no devīramṛtasya patnīḥ sūro varṇena tatanannuṣāsaḥ

5.14

अ॒नि॒रेण॒ वच॑सा फ॒ल्ग्वे॑न प्र॒तीत्ये॑न कृ॒धुना॑तृ॒पास॑ः ।
अधा॒ ते अ॑ग्ने॒ किमि॒हा व॑दन्त्यनायु॒धास॒ आस॑ता सचन्ताम्

anireṇa vacasā phalgvena pratītyena kṛdhunātṛpāsaḥ |
adhā te agne kimihā vadantyanāyudhāsa āsatā sacantām

5.15

अ॒स्य श्रि॒ये स॑मिधा॒नस्य॒ वृष्णो॒ वसो॒रनी॑कं॒ दम॒ आ रु॑रोच ।
रुश॒द्वसा॑नः सु॒दृशी॑करूपः क्षि॒तिर्न रा॒या पु॑रु॒वारो॑ अद्यौत्

asya śriye samidhānasya vṛṣṇo vasoranīkaṃ dama ā ruroca |
ruśadvasānaḥ sudṛśīkarūpaḥ kṣitirna rāyā puruvāro adyaut

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)