चतुर्थ मण्डल

सूक्त 4: राक्षसों का संहार करने वाले अग्नि

ऋषि: वामदेवो गौतमः · देवता: रक्षोहाऽग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्

15 श्लोक · 4 में से 58

इस अध्याय में क्या होता है

राक्षसों का संहार करने वाले अग्नि

वामदेव गौतम त्रिष्टुप् छन्द में राक्षसों का नाश करने वाले अग्नि को सम्बोधित करते हैं। वे कहते हैं, अपना तेज जाल की तरह फैलाओ, अपनी सबसे तीखी ज्वालाओं से राक्षसों को बेधो। अग्नि की घूमती चिनगारियाँ उड़ती हैं; उनसे गुप्तचर भेजने, ऊँचे खड़े होने और पास या दूर के हर शत्रु को सूखी झाड़ी की तरह जलाने की प्रार्थना है। फिर आशीर्वाद है: जो हवि और स्तोत्र से नित्य अग्नि की सेवा करे, उसके दिन शुभ हों। ऋषि अपने पिता गोतम का और उस बात का स्मरण करते हैं कि अग्नि के रक्षकों ने अन्धे मामतेय को बचाया।

4.1

कृ॒णु॒ष्व पाज॒ः प्रसि॑तिं॒ न पृ॒थ्वीं या॒हि राजे॒वाम॑वाँ॒ इभे॑न ।
तृ॒ष्वीमनु॒ प्रसि॑तिं द्रूणा॒नोऽस्ता॑सि॒ विध्य॑ र॒क्षस॒स्तपि॑ष्ठैः

kṛṇuṣva pājaḥ prasitiṃ na pṛthvīṃ yāhi rājevāmavām̐ ibhena |
tṛṣvīmanu prasitiṃ drūṇāno'stāsi vidhya rakṣasastapiṣṭhaiḥ

4.2

तव॑ भ्र॒मास॑ आशु॒या प॑त॒न्त्यनु॑ स्पृश धृष॒ता शोशु॑चानः ।
तपूं॑ष्यग्ने जु॒ह्वा॑ पतं॒गानसं॑दितो॒ वि सृ॑ज॒ विष्व॑गु॒ल्काः

tava bhramāsa āśuyā patantyanu spṛśa dhṛṣatā śośucānaḥ |
tapūṃṣyagne juhvā pataṃgānasaṃdito vi sṛja viṣvagulkāḥ

4.3

प्रति॒ स्पशो॒ वि सृ॑ज॒ तूर्णि॑तमो॒ भवा॑ पा॒युर्वि॒शो अ॒स्या अद॑ब्धः ।
यो नो॑ दू॒रे अ॒घशं॑सो॒ यो अन्त्यग्ने॒ माकि॑ष्टे॒ व्यथि॒रा द॑धर्षीत्

prati spaśo vi sṛja tūrṇitamo bhavā pāyurviśo asyā adabdhaḥ |
yo no dūre aghaśaṃso yo antyagne mākiṣṭe vyathirā dadharṣīt

4.4

उद॑ग्ने तिष्ठ॒ प्रत्या त॑नुष्व॒ न्य१॒॑मित्राँ॑ ओषतात्तिग्महेते ।
यो नो॒ अरा॑तिं समिधान च॒क्रे नी॒चा तं ध॑क्ष्यत॒सं न शुष्क॑म्

udagne tiṣṭha pratyā tanuṣva nyamitrām̐ oṣatāttigmahete |
yo no arātiṃ samidhāna cakre nīcā taṃ dhakṣyatasaṃ na śuṣkam

4.5

ऊ॒र्ध्वो भ॑व॒ प्रति॑ वि॒ध्याध्य॒स्मदा॒विष्कृ॑णुष्व॒ दैव्या॑न्यग्ने ।
अव॑ स्थि॒रा त॑नुहि यातु॒जूनां॑ जा॒मिमजा॑मिं॒ प्र मृ॑णीहि॒ शत्रू॑न्

ūrdhvo bhava prati vidhyādhyasmadāviṣkṛṇuṣva daivyānyagne |
ava sthirā tanuhi yātujūnāṃ jāmimajāmiṃ pra mṛṇīhi śatrūn

4.6

स ते॑ जानाति सुम॒तिं य॑विष्ठ॒ य ईव॑ते॒ ब्रह्म॑णे गा॒तुमैर॑त् ।
विश्वा॑न्यस्मै सु॒दिना॑नि रा॒यो द्यु॒म्नान्य॒र्यो वि दुरो॑ अ॒भि द्यौ॑त्

sa te jānāti sumatiṃ yaviṣṭha ya īvate brahmaṇe gātumairat |
viśvānyasmai sudināni rāyo dyumnānyaryo vi duro abhi dyaut

4.7

सेद॑ग्ने अस्तु सु॒भग॑ः सु॒दानु॒र्यस्त्वा॒ नित्ये॑न ह॒विषा॒ य उ॒क्थैः ।
पिप्री॑षति॒ स्व आयु॑षि दुरो॒णे विश्वेद॑स्मै सु॒दिना॒ सास॑दि॒ष्टिः

sedagne astu subhagaḥ sudānuryastvā nityena haviṣā ya ukthaiḥ |
piprīṣati sva āyuṣi duroṇe viśvedasmai sudinā sāsadiṣṭiḥ

4.8

अर्चा॑मि ते सुम॒तिं घोष्य॒र्वाक्सं ते॑ वा॒वाता॑ जरतामि॒यं गीः ।
स्वश्वा॑स्त्वा सु॒रथा॑ मर्जयेमा॒स्मे क्ष॒त्राणि॑ धारये॒रनु॒ द्यून्

arcāmi te sumatiṃ ghoṣyarvāksaṃ te vāvātā jaratāmiyaṃ gīḥ |
svaśvāstvā surathā marjayemāsme kṣatrāṇi dhārayeranu dyūn

4.9

इ॒ह त्वा॒ भूर्या च॑रे॒दुप॒ त्मन्दोषा॑वस्तर्दीदि॒वांस॒मनु॒ द्यून् ।
क्रीळ॑न्तस्त्वा सु॒मन॑सः सपेमा॒भि द्यु॒म्ना त॑स्थि॒वांसो॒ जना॑नाम्

iha tvā bhūryā caredupa tmandoṣāvastardīdivāṃsamanu dyūn |
krīḻantastvā sumanasaḥ sapemābhi dyumnā tasthivāṃso janānām

4.10

यस्त्वा॒ स्वश्व॑ः सुहिर॒ण्यो अ॑ग्न उप॒याति॒ वसु॑मता॒ रथे॑न ।
तस्य॑ त्रा॒ता भ॑वसि॒ तस्य॒ सखा॒ यस्त॑ आति॒थ्यमा॑नु॒षग्जुजो॑षत्

yastvā svaśvaḥ suhiraṇyo agna upayāti vasumatā rathena |
tasya trātā bhavasi tasya sakhā yasta ātithyamānuṣagjujoṣat

4.11

म॒हो रु॑जामि ब॒न्धुता॒ वचो॑भि॒स्तन्मा॑ पि॒तुर्गोत॑मा॒दन्वि॑याय ।
त्वं नो॑ अ॒स्य वच॑सश्चिकिद्धि॒ होत॑र्यविष्ठ सुक्रतो॒ दमू॑नाः

maho rujāmi bandhutā vacobhistanmā piturgotamādanviyāya |
tvaṃ no asya vacasaścikiddhi hotaryaviṣṭha sukrato damūnāḥ

4.12

अस्व॑प्नजस्त॒रण॑यः सु॒शेवा॒ अत॑न्द्रासोऽवृ॒का अश्र॑मिष्ठाः ।
ते पा॒यव॑ः स॒ध्र्य॑ञ्चो नि॒षद्याग्ने॒ तव॑ नः पान्त्वमूर

asvapnajastaraṇayaḥ suśevā atandrāso'vṛkā aśramiṣṭhāḥ |
te pāyavaḥ sadhryañco niṣadyāgne tava naḥ pāntvamūra

4.13

ये पा॒यवो॑ मामते॒यं ते॑ अग्ने॒ पश्य॑न्तो अ॒न्धं दु॑रि॒तादर॑क्षन् ।
र॒रक्ष॒ तान्सु॒कृतो॑ वि॒श्ववे॑दा॒ दिप्स॑न्त॒ इद्रि॒पवो॒ नाह॑ देभुः

ye pāyavo māmateyaṃ te agne paśyanto andhaṃ duritādarakṣan |
rarakṣa tānsukṛto viśvavedā dipsanta idripavo nāha debhuḥ

4.14

त्वया॑ व॒यं स॑ध॒न्य१॒॑स्त्वोता॒स्तव॒ प्रणी॑त्यश्याम॒ वाजा॑न् ।
उ॒भा शंसा॑ सूदय सत्यतातेऽनुष्ठु॒या कृ॑णुह्यह्रयाण

tvayā vayaṃ sadhanyastvotāstava praṇītyaśyāma vājān |
ubhā śaṃsā sūdaya satyatāte'nuṣṭhuyā kṛṇuhyahrayāṇa

4.15

अ॒या ते॑ अग्ने स॒मिधा॑ विधेम॒ प्रति॒ स्तोमं॑ श॒स्यमा॑नं गृभाय ।
दहा॒शसो॑ र॒क्षस॑ः पा॒ह्य१॒॑स्मान्द्रु॒हो नि॒दो मि॑त्रमहो अव॒द्यात्

ayā te agne samidhā vidhema prati stomaṃ śasyamānaṃ gṛbhāya |
dahāśaso rakṣasaḥ pāhyasmāndruho nido mitramaho avadyāt

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)