इस अध्याय में क्या होता है अग्नि, जो वरुण का क्रोध शान्त करते हैं ऋषि वामदेव गौतम अपने मण्डल का आरम्भ अग्नि की स्तुति से करते हैं, छन्द त्रिष्टुप् और उससे बड़े छन्द। देवों ने अमर अग्नि को मनुष्यों के बीच स्थापित किया। मन्त्र दो से पाँच में प्रार्थना है कि अग्नि अपने भाई वरुण की ओर मुड़ें, उनका क्रोध शान्त करें और इस उषा में हमें हर द्वेष से छुड़ाएँ। अग्नि के तीन परम जन्म हैं; वे ऋत की योनि में बिना पैर और बिना सिर के जन्मे। फिर कथा आती है कि हमारे पितर अङ्गिरसों ने वाणी से पर्वत तोड़ा, छिपी गायें और उषा पाईं, और सूर्य उदित होकर सत्य और असत्य को देखने लगे।
1.1 त्वां ह्य॑ग्ने॒ सद॒मित्स॑म॒न्यवो॑ दे॒वासो॑ दे॒वम॑र॒तिं न्ये॑रि॒र इति॒ क्रत्वा॑ न्येरि॒रे । अम॑र्त्यं यजत॒ मर्त्ये॒ष्वा दे॒वमादे॑वं जनत॒ प्रचे॑तसं॒ विश्व॒मादे॑वं जनत॒ प्रचे॑तसम्
tvāṃ hyagne sadamitsamanyavo devāso devamaratiṃ nyerira iti kratvā nyerire | amartyaṃ yajata martyeṣvā devamādevaṃ janata pracetasaṃ viśvamādevaṃ janata pracetasam
1.2 स भ्रात॑रं॒ वरु॑णमग्न॒ आ व॑वृत्स्व दे॒वाँ अच्छा॑ सुम॒ती य॒ज्ञव॑नसं॒ ज्येष्ठं॑ य॒ज्ञव॑नसम् । ऋ॒तावा॑नमादि॒त्यं च॑र्षणी॒धृतं॒ राजा॑नं चर्षणी॒धृत॑म्
sa bhrātaraṃ varuṇamagna ā vavṛtsva devām̐ acchā sumatī yajñavanasaṃ jyeṣṭhaṃ yajñavanasam | ṛtāvānamādityaṃ carṣaṇīdhṛtaṃ rājānaṃ carṣaṇīdhṛtam
1.3 सखे॒ सखा॑यम॒भ्या व॑वृत्स्वा॒शुं न च॒क्रं रथ्ये॑व॒ रंह्या॒स्मभ्यं॑ दस्म॒ रंह्या॑ । अग्ने॑ मृळी॒कं वरु॑णे॒ सचा॑ विदो म॒रुत्सु॑ वि॒श्वभा॑नुषु । तो॒काय॑ तु॒जे शु॑शुचान॒ शं कृ॑ध्य॒स्मभ्यं॑ दस्म॒ शं कृ॑धि
sakhe sakhāyamabhyā vavṛtsvāśuṃ na cakraṃ rathyeva raṃhyāsmabhyaṃ dasma raṃhyā | agne mṛḻīkaṃ varuṇe sacā vido marutsu viśvabhānuṣu | tokāya tuje śuśucāna śaṃ kṛdhyasmabhyaṃ dasma śaṃ kṛdhi
1.4 त्वं नो॑ अग्ने॒ वरु॑णस्य वि॒द्वान्दे॒वस्य॒ हेळोऽव॑ यासिसीष्ठाः । यजि॑ष्ठो॒ वह्नि॑तम॒ः शोशु॑चानो॒ विश्वा॒ द्वेषां॑सि॒ प्र मु॑मुग्ध्य॒स्मत्
tvaṃ no agne varuṇasya vidvāndevasya heḻo'va yāsisīṣṭhāḥ | yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣāṃsi pra mumugdhyasmat
1.5 स त्वं नो॑ अग्नेऽव॒मो भ॑वो॒ती नेदि॑ष्ठो अ॒स्या उ॒षसो॒ व्यु॑ष्टौ । अव॑ यक्ष्व नो॒ वरु॑णं॒ ररा॑णो वी॒हि मृ॑ळी॒कं सु॒हवो॑ न एधि
sa tvaṃ no agne'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau | ava yakṣva no varuṇaṃ rarāṇo vīhi mṛḻīkaṃ suhavo na edhi
1.6 अ॒स्य श्रेष्ठा॑ सु॒भग॑स्य सं॒दृग्दे॒वस्य॑ चि॒त्रत॑मा॒ मर्त्ये॑षु । शुचि॑ घृ॒तं न त॒प्तमघ्न्या॑याः स्पा॒र्हा दे॒वस्य॑ मं॒हने॑व धे॒नोः
asya śreṣṭhā subhagasya saṃdṛgdevasya citratamā martyeṣu | śuci ghṛtaṃ na taptamaghnyāyāḥ spārhā devasya maṃhaneva dhenoḥ
1.7 त्रिर॑स्य॒ ता प॑र॒मा स॑न्ति स॒त्या स्पा॒र्हा दे॒वस्य॒ जनि॑मान्य॒ग्नेः । अ॒न॒न्ते अ॒न्तः परि॑वीत॒ आगा॒च्छुचि॑ः शु॒क्रो अ॒र्यो रोरु॑चानः
trirasya tā paramā santi satyā spārhā devasya janimānyagneḥ | anante antaḥ parivīta āgācchuciḥ śukro aryo rorucānaḥ
1.8 स दू॒तो विश्वेद॒भि व॑ष्टि॒ सद्मा॒ होता॒ हिर॑ण्यरथो॒ रंसु॑जिह्वः । रो॒हिद॑श्वो वपु॒ष्यो॑ वि॒भावा॒ सदा॑ र॒ण्वः पि॑तु॒मती॑व सं॒सत्
sa dūto viśvedabhi vaṣṭi sadmā hotā hiraṇyaratho raṃsujihvaḥ | rohidaśvo vapuṣyo vibhāvā sadā raṇvaḥ pitumatīva saṃsat
1.9 स चे॑तय॒न्मनु॑षो य॒ज्ञब॑न्धु॒ः प्र तं म॒ह्या र॑श॒नया॑ नयन्ति । स क्षे॑त्यस्य॒ दुर्या॑सु॒ साध॑न्दे॒वो मर्त॑स्य सधनि॒त्वमा॑प
sa cetayanmanuṣo yajñabandhuḥ pra taṃ mahyā raśanayā nayanti | sa kṣetyasya duryāsu sādhandevo martasya sadhanitvamāpa
1.10 स तू नो॑ अ॒ग्निर्न॑यतु प्रजा॒नन्नच्छा॒ रत्नं॑ दे॒वभ॑क्तं॒ यद॑स्य । धि॒या यद्विश्वे॑ अ॒मृता॒ अकृ॑ण्व॒न्द्यौष्पि॒ता ज॑नि॒ता स॒त्यमु॑क्षन्
sa tū no agnirnayatu prajānannacchā ratnaṃ devabhaktaṃ yadasya | dhiyā yadviśve amṛtā akṛṇvandyauṣpitā janitā satyamukṣan
1.11 स जा॑यत प्रथ॒मः प॒स्त्या॑सु म॒हो बु॒ध्ने रज॑सो अ॒स्य योनौ॑ । अ॒पाद॑शी॒र्षा गु॒हमा॑नो॒ अन्ता॒योयु॑वानो वृष॒भस्य॑ नी॒ळे
sa jāyata prathamaḥ pastyāsu maho budhne rajaso asya yonau | apādaśīrṣā guhamāno antāyoyuvāno vṛṣabhasya nīḻe
1.12 प्र शर्ध॑ आर्त प्रथ॒मं वि॑प॒न्याँ ऋ॒तस्य॒ योना॑ वृष॒भस्य॑ नी॒ळे । स्पा॒र्हो युवा॑ वपु॒ष्यो॑ वि॒भावा॑ स॒प्त प्रि॒यासो॑ऽजनयन्त॒ वृष्णे॑
pra śardha ārta prathamaṃ vipanyām̐ ṛtasya yonā vṛṣabhasya nīḻe | spārho yuvā vapuṣyo vibhāvā sapta priyāso'janayanta vṛṣṇe
1.13 अ॒स्माक॒मत्र॑ पि॒तरो॑ मनु॒ष्या॑ अ॒भि प्र से॑दुरृ॒तमा॑शुषा॒णाः । अश्म॑व्रजाः सु॒दुघा॑ व॒व्रे अ॒न्तरुदु॒स्रा आ॑जन्नु॒षसो॑ हुवा॒नाः
asmākamatra pitaro manuṣyā abhi pra sedurṛtamāśuṣāṇāḥ | aśmavrajāḥ sudughā vavre antarudusrā ājannuṣaso huvānāḥ
1.14 ते म॑र्मृजत ददृ॒वांसो॒ अद्रिं॒ तदे॑षाम॒न्ये अ॒भितो॒ वि वो॑चन् । प॒श्वय॑न्त्रासो अ॒भि का॒रम॑र्चन्वि॒दन्त॒ ज्योति॑श्चकृ॒पन्त॑ धी॒भिः
te marmṛjata dadṛvāṃso adriṃ tadeṣāmanye abhito vi vocan | paśvayantrāso abhi kāramarcanvidanta jyotiścakṛpanta dhībhiḥ
1.15 ते ग॑व्य॒ता मन॑सा दृ॒ध्रमु॒ब्धं गा ये॑मा॒नं परि॒ षन्त॒मद्रि॑म् । दृ॒ळ्हं नरो॒ वच॑सा॒ दैव्ये॑न व्र॒जं गोम॑न्तमु॒शिजो॒ वि व॑व्रुः
te gavyatā manasā dṛdhramubdhaṃ gā yemānaṃ pari ṣantamadrim | dṛḻhaṃ naro vacasā daivyena vrajaṃ gomantamuśijo vi vavruḥ
1.16 ते म॑न्वत प्रथ॒मं नाम॑ धे॒नोस्त्रिः स॒प्त मा॒तुः प॑र॒माणि॑ विन्दन् । तज्जा॑न॒तीर॒भ्य॑नूषत॒ व्रा आ॒विर्भु॑वदरु॒णीर्य॒शसा॒ गोः
te manvata prathamaṃ nāma dhenostriḥ sapta mātuḥ paramāṇi vindan | tajjānatīrabhyanūṣata vrā āvirbhuvadaruṇīryaśasā goḥ
1.17 नेश॒त्तमो॒ दुधि॑तं॒ रोच॑त॒ द्यौरुद्दे॒व्या उ॒षसो॑ भा॒नुर॑र्त । आ सूर्यो॑ बृह॒तस्ति॑ष्ठ॒दज्राँ॑ ऋ॒जु मर्ते॑षु वृजि॒ना च॒ पश्य॑न्
neśattamo dudhitaṃ rocata dyauruddevyā uṣaso bhānurarta | ā sūryo bṛhatastiṣṭhadajrām̐ ṛju marteṣu vṛjinā ca paśyan
1.18 आदित्प॒श्चा बु॑बुधा॒ना व्य॑ख्य॒न्नादिद्रत्नं॑ धारयन्त॒ द्युभ॑क्तम् । विश्वे॒ विश्वा॑सु॒ दुर्या॑सु दे॒वा मित्र॑ धि॒ये व॑रुण स॒त्यम॑स्तु
āditpaścā bubudhānā vyakhyannādidratnaṃ dhārayanta dyubhaktam | viśve viśvāsu duryāsu devā mitra dhiye varuṇa satyamastu
1.19 अच्छा॑ वोचेय शुशुचा॒नम॒ग्निं होता॑रं वि॒श्वभ॑रसं॒ यजि॑ष्ठम् । शुच्यूधो॑ अतृण॒न्न गवा॒मन्धो॒ न पू॒तं परि॑षिक्तमं॒शोः
acchā voceya śuśucānamagniṃ hotāraṃ viśvabharasaṃ yajiṣṭham | śucyūdho atṛṇanna gavāmandho na pūtaṃ pariṣiktamaṃśoḥ
1.20 विश्वे॑षा॒मदि॑तिर्य॒ज्ञिया॑नां॒ विश्वे॑षा॒मति॑थि॒र्मानु॑षाणाम् । अ॒ग्निर्दे॒वाना॒मव॑ आवृणा॒नः सु॑मृळी॒को भ॑वतु जा॒तवे॑दाः
viśveṣāmaditiryajñiyānāṃ viśveṣāmatithirmānuṣāṇām | agnirdevānāmava āvṛṇānaḥ sumṛḻīko bhavatu jātavedāḥ
पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)
← तृतीय मण्डल · सूक्त 62 सविता के प्रति गायत्री मन्त्र चतुर्थ मण्डल · सूक्त 2 → देवों और मनुष्यों के बीच दूत अग्नि