तृतीय मण्डल

सूक्त 55: देवों का महान असुरत्व एक है

ऋषि: प्रजापतिर्वैश्वामित्रः, प्रजापतिर्वाच्यो वा · देवता: विश्वे देवाः · छन्द: त्रिष्टुप्

22 श्लोक · 55 में से 62

इस अध्याय में क्या होता है

देवों का महान असुरत्व एक है

विश्वेदेवों के प्रति त्रिष्टुप् सूक्त, जिसके ऋषि प्रजापति वैश्वामित्र या प्रजापति वाच्य हैं। इसके बाईसों मन्त्र इस टेक पर समाप्त होते हैं: महद्देवानामसुरत्वमेकम्, अर्थात देवों की महान दिव्य शक्ति एक है। जब पहली उषाएँ चमकीं, तब गौ के पद में अक्षर का जन्म हुआ। फिर पहेलियों जैसे चित्र आते हैं: एक राजा अनेक स्थानों में धारण किया गया; दो माताओं वाला बछड़ा जो बिना बन्धन विचरता है; दो बहनें, एक काली एक उज्ज्वल; माता और पुत्री दो दुधारू गौओं जैसी। विष्णु परम धाम की रक्षा करते हैं, अग्नि सब भुवन जानता है, त्वष्टा सविता सब प्रजाओं का पोषण करते हैं, और इन्द्र पृथ्वी का धन धारण करता है।

55.1

उ॒षस॒ः पूर्वा॒ अध॒ यद्व्यू॒षुर्म॒हद्वि ज॑ज्ञे अ॒क्षरं॑ प॒दे गोः ।
व्र॒ता दे॒वाना॒मुप॒ नु प्र॒भूष॑न्म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

uṣasaḥ pūrvā adha yadvyūṣurmahadvi jajñe akṣaraṃ pade goḥ |
vratā devānāmupa nu prabhūṣanmahaddevānāmasuratvamekam

55.2

मो षू णो॒ अत्र॑ जुहुरन्त दे॒वा मा पूर्वे॑ अग्ने पि॒तर॑ः पद॒ज्ञाः ।
पु॒रा॒ण्योः सद्म॑नोः के॒तुर॒न्तर्म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

mo ṣū ṇo atra juhuranta devā mā pūrve agne pitaraḥ padajñāḥ |
purāṇyoḥ sadmanoḥ keturantarmahaddevānāmasuratvamekam

55.3

वि मे॑ पुरु॒त्रा प॑तयन्ति॒ कामा॒ः शम्यच्छा॑ दीद्ये पू॒र्व्याणि॑ ।
समि॑द्धे अ॒ग्नावृ॒तमिद्व॑देम म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

vi me purutrā patayanti kāmāḥ śamyacchā dīdye pūrvyāṇi |
samiddhe agnāvṛtamidvadema mahaddevānāmasuratvamekam

55.4

स॒मा॒नो राजा॒ विभृ॑तः पुरु॒त्रा शये॑ श॒यासु॒ प्रयु॑तो॒ वनानु॑ ।
अ॒न्या व॒त्सं भर॑ति॒ क्षेति॑ मा॒ता म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

samāno rājā vibhṛtaḥ purutrā śaye śayāsu prayuto vanānu |
anyā vatsaṃ bharati kṣeti mātā mahaddevānāmasuratvamekam

55.5

आ॒क्षित्पूर्वा॒स्वप॑रा अनू॒रुत्स॒द्यो जा॒तासु॒ तरु॑णीष्व॒न्तः ।
अ॒न्तर्व॑तीः सुवते॒ अप्र॑वीता म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

ākṣitpūrvāsvaparā anūrutsadyo jātāsu taruṇīṣvantaḥ |
antarvatīḥ suvate apravītā mahaddevānāmasuratvamekam

55.6

श॒युः प॒रस्ता॒दध॒ नु द्वि॑मा॒ताब॑न्ध॒नश्च॑रति व॒त्स एक॑ः ।
मि॒त्रस्य॒ ता वरु॑णस्य व्र॒तानि॑ म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

śayuḥ parastādadha nu dvimātābandhanaścarati vatsa ekaḥ |
mitrasya tā varuṇasya vratāni mahaddevānāmasuratvamekam

55.7

द्वि॒मा॒ता होता॑ वि॒दथे॑षु स॒म्राळन्वग्रं॒ चर॑ति॒ क्षेति॑ बु॒ध्नः ।
प्र रण्या॑नि रण्य॒वाचो॑ भरन्ते म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

dvimātā hotā vidatheṣu samrāḻanvagraṃ carati kṣeti budhnaḥ |
pra raṇyāni raṇyavāco bharante mahaddevānāmasuratvamekam

55.8

शूर॑स्येव॒ युध्य॑तो अन्त॒मस्य॑ प्रती॒चीनं॑ ददृशे॒ विश्व॑मा॒यत् ।
अ॒न्तर्म॒तिश्च॑रति नि॒ष्षिधं॒ गोर्म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

śūrasyeva yudhyato antamasya pratīcīnaṃ dadṛśe viśvamāyat |
antarmatiścarati niṣṣidhaṃ gormahaddevānāmasuratvamekam

55.9

नि वे॑वेति पलि॒तो दू॒त आ॑स्व॒न्तर्म॒हाँश्च॑रति रोच॒नेन॑ ।
वपूं॑षि॒ बिभ्र॑द॒भि नो॒ वि च॑ष्टे म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

ni veveti palito dūta āsvantarmahām̐ścarati rocanena |
vapūṃṣi bibhradabhi no vi caṣṭe mahaddevānāmasuratvamekam

55.10

विष्णु॑र्गो॒पाः प॑र॒मं पा॑ति॒ पाथ॑ः प्रि॒या धामा॑न्य॒मृता॒ दधा॑नः ।
अ॒ग्निष्टा विश्वा॒ भुव॑नानि वेद म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

viṣṇurgopāḥ paramaṃ pāti pāthaḥ priyā dhāmānyamṛtā dadhānaḥ |
agniṣṭā viśvā bhuvanāni veda mahaddevānāmasuratvamekam

55.11

नाना॑ चक्राते य॒म्या॒३॒॑ वपूं॑षि॒ तयो॑र॒न्यद्रोच॑ते कृ॒ष्णम॒न्यत् ।
श्यावी॑ च॒ यदरु॑षी च॒ स्वसा॑रौ म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

nānā cakrāte yamyā vapūṃṣi tayoranyadrocate kṛṣṇamanyat |
śyāvī ca yadaruṣī ca svasārau mahaddevānāmasuratvamekam

55.12

मा॒ता च॒ यत्र॑ दुहि॒ता च॑ धे॒नू स॑ब॒र्दुघे॑ धा॒पये॑ते समी॒ची ।
ऋ॒तस्य॒ ते सद॑सीळे अ॒न्तर्म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

mātā ca yatra duhitā ca dhenū sabardughe dhāpayete samīcī |
ṛtasya te sadasīḻe antarmahaddevānāmasuratvamekam

55.13

अ॒न्यस्या॑ व॒त्सं रि॑ह॒ती मि॑माय॒ कया॑ भु॒वा नि द॑धे धे॒नुरूध॑ः ।
ऋ॒तस्य॒ सा पय॑सापिन्व॒तेळा॑ म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

anyasyā vatsaṃ rihatī mimāya kayā bhuvā ni dadhe dhenurūdhaḥ |
ṛtasya sā payasāpinvateḻā mahaddevānāmasuratvamekam

55.14

पद्या॑ वस्ते पुरु॒रूपा॒ वपूं॑ष्यू॒र्ध्वा त॑स्थौ॒ त्र्यविं॒ रेरि॑हाणा ।
ऋ॒तस्य॒ सद्म॒ वि च॑रामि वि॒द्वान्म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

padyā vaste pururūpā vapūṃṣyūrdhvā tasthau tryaviṃ rerihāṇā |
ṛtasya sadma vi carāmi vidvānmahaddevānāmasuratvamekam

55.15

प॒दे इ॑व॒ निहि॑ते द॒स्मे अ॒न्तस्तयो॑र॒न्यद्गुह्य॑मा॒विर॒न्यत् ।
स॒ध्री॒ची॒ना प॒थ्या॒३॒॑ सा विषू॑ची म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

pade iva nihite dasme antastayoranyadguhyamāviranyat |
sadhrīcīnā pathyā sā viṣūcī mahaddevānāmasuratvamekam

55.16

आ धे॒नवो॑ धुनयन्ता॒मशि॑श्वीः सब॒र्दुघा॑ः शश॒या अप्र॑दुग्धाः ।
नव्या॑नव्या युव॒तयो॒ भव॑न्तीर्म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

ā dhenavo dhunayantāmaśiśvīḥ sabardughāḥ śaśayā apradugdhāḥ |
navyānavyā yuvatayo bhavantīrmahaddevānāmasuratvamekam

55.17

यद॒न्यासु॑ वृष॒भो रोर॑वीति॒ सो अ॒न्यस्मि॑न्यू॒थे नि द॑धाति॒ रेत॑ः ।
स हि क्षपा॑वा॒न्स भग॒ः स राजा॑ म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

yadanyāsu vṛṣabho roravīti so anyasminyūthe ni dadhāti retaḥ |
sa hi kṣapāvānsa bhagaḥ sa rājā mahaddevānāmasuratvamekam

55.18

वी॒रस्य॒ नु स्वश्व्यं॑ जनास॒ः प्र नु वो॑चाम वि॒दुर॑स्य दे॒वाः ।
षो॒ळ्हा यु॒क्ताः पञ्च॑प॒ञ्चा व॑हन्ति म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

vīrasya nu svaśvyaṃ janāsaḥ pra nu vocāma vidurasya devāḥ |
ṣoḻhā yuktāḥ pañcapañcā vahanti mahaddevānāmasuratvamekam

55.19

दे॒वस्त्वष्टा॑ सवि॒ता वि॒श्वरू॑पः पु॒पोष॑ प्र॒जाः पु॑रु॒धा ज॑जान ।
इ॒मा च॒ विश्वा॒ भुव॑नान्यस्य म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

devastvaṣṭā savitā viśvarūpaḥ pupoṣa prajāḥ purudhā jajāna |
imā ca viśvā bhuvanānyasya mahaddevānāmasuratvamekam

55.20

म॒ही समै॑रच्च॒म्वा॑ समी॒ची उ॒भे ते अ॑स्य॒ वसु॑ना॒ न्यृ॑ष्टे ।
शृ॒ण्वे वी॒रो वि॒न्दमा॑नो॒ वसू॑नि म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

mahī samairaccamvā samīcī ubhe te asya vasunā nyṛṣṭe |
śṛṇve vīro vindamāno vasūni mahaddevānāmasuratvamekam

55.21

इ॒मां च॑ नः पृथि॒वीं वि॒श्वधा॑या॒ उप॑ क्षेति हि॒तमि॑त्रो॒ न राजा॑ ।
पु॒र॒ःसद॑ः शर्म॒सदो॒ न वी॒रा म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

imāṃ ca naḥ pṛthivīṃ viśvadhāyā upa kṣeti hitamitro na rājā |
puraḥsadaḥ śarmasado na vīrā mahaddevānāmasuratvamekam

55.22

नि॒ष्षिध्व॑रीस्त॒ ओष॑धीरु॒तापो॑ र॒यिं त॑ इन्द्र पृथि॒वी बि॑भर्ति ।
सखा॑यस्ते वाम॒भाज॑ः स्याम म॒हद्दे॒वाना॑मसुर॒त्वमेक॑म्

niṣṣidhvarīsta oṣadhīrutāpo rayiṃ ta indra pṛthivī bibharti |
sakhāyaste vāmabhājaḥ syāma mahaddevānāmasuratvamekam

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)