तृतीय मण्डल

सूक्त 38: कवियों के दर्शन की खोज

ऋषि: प्रजापतिर्वैश्वामित्रः, प्रजापतिर्वाच्यो वा, तावुभावपि वा गाथिनो विश्वामित्रो वा · देवता: इन्द्रः · छन्द: त्रिष्टुप्

10 श्लोक · 38 में से 62

इस अध्याय में क्या होता है

कवियों के दर्शन की खोज

इन्द्र के प्रति रहस्यमय दर्शन का त्रिष्टुप् सूक्त, जिसके ऋषि प्रजापति वैश्वामित्र, प्रजापति वाच्य या विश्वामित्र माने गए हैं। बढ़ई की भाँति कवि अपना विचार गढ़ता है और बलवान घोड़े की भाँति आगे बढ़ता है, ऋषियों के दर्शन की इच्छा से। वह उन कवियों के जन्म के विषय में पूछता है जिन्होंने दृढ़ मन से द्युलोक रचा। वह उस वृषभ, असुर का वर्णन करता है जो शोभा पहने सब रूपों में अमरों के बीच खड़ा है। द्युलोक के दो पुत्र, दो राजा, यज्ञ में शासन धारण करते हैं। कवि ने मन से वायु के केशों वाले गन्धर्व देखे। सविता की स्वर्णिम आभा की भी स्तुति है।

38.1

अ॒भि तष्टे॑व दीधया मनी॒षामत्यो॒ न वा॒जी सु॒धुरो॒ जिहा॑नः ।
अ॒भि प्रि॒याणि॒ मर्मृ॑श॒त्परा॑णि क॒वीँरि॑च्छामि सं॒दृशे॑ सुमे॒धाः

abhi taṣṭeva dīdhayā manīṣāmatyo na vājī sudhuro jihānaḥ |
abhi priyāṇi marmṛśatparāṇi kavīm̐ricchāmi saṃdṛśe sumedhāḥ

38.2

इ॒नोत पृ॑च्छ॒ जनि॑मा कवी॒नां म॑नो॒धृत॑ः सु॒कृत॑स्तक्षत॒ द्याम् ।
इ॒मा उ॑ ते प्र॒ण्यो॒३॒॑ वर्ध॑माना॒ मनो॑वाता॒ अध॒ नु धर्म॑णि ग्मन्

inota pṛccha janimā kavīnāṃ manodhṛtaḥ sukṛtastakṣata dyām |
imā u te praṇyo vardhamānā manovātā adha nu dharmaṇi gman

38.3

नि षी॒मिदत्र॒ गुह्या॒ दधा॑ना उ॒त क्ष॒त्राय॒ रोद॑सी॒ सम॑ञ्जन् ।
सं मात्रा॑भिर्ममि॒रे ये॒मुरु॒र्वी अ॒न्तर्म॒ही समृ॑ते॒ धाय॑से धुः

ni ṣīmidatra guhyā dadhānā uta kṣatrāya rodasī samañjan |
saṃ mātrābhirmamire yemururvī antarmahī samṛte dhāyase dhuḥ

38.4

आ॒तिष्ठ॑न्तं॒ परि॒ विश्वे॑ अभूष॒ञ्छ्रियो॒ वसा॑नश्चरति॒ स्वरो॑चिः ।
म॒हत्तद्वृष्णो॒ असु॑रस्य॒ नामा वि॒श्वरू॑पो अ॒मृता॑नि तस्थौ

ātiṣṭhantaṃ pari viśve abhūṣañchriyo vasānaścarati svarociḥ |
mahattadvṛṣṇo asurasya nāmā viśvarūpo amṛtāni tasthau

38.5

असू॑त॒ पूर्वो॑ वृष॒भो ज्याया॑नि॒मा अ॑स्य शु॒रुध॑ः सन्ति पू॒र्वीः ।
दिवो॑ नपाता वि॒दथ॑स्य धी॒भिः क्ष॒त्रं रा॑जाना प्र॒दिवो॑ दधाथे

asūta pūrvo vṛṣabho jyāyānimā asya śurudhaḥ santi pūrvīḥ |
divo napātā vidathasya dhībhiḥ kṣatraṃ rājānā pradivo dadhāthe

38.6

त्रीणि॑ राजाना वि॒दथे॑ पु॒रूणि॒ परि॒ विश्वा॑नि भूषथ॒ः सदां॑सि ।
अप॑श्य॒मत्र॒ मन॑सा जग॒न्वान्व्र॒ते ग॑न्ध॒र्वाँ अपि॑ वा॒युके॑शान्

trīṇi rājānā vidathe purūṇi pari viśvāni bhūṣathaḥ sadāṃsi |
apaśyamatra manasā jaganvānvrate gandharvām̐ api vāyukeśān

38.7

तदिन्न्व॑स्य वृष॒भस्य॑ धे॒नोरा नाम॑भिर्ममिरे॒ सक्म्यं॒ गोः ।
अ॒न्यद॑न्यदसु॒र्यं१॒॑ वसा॑ना॒ नि मा॒यिनो॑ ममिरे रू॒पम॑स्मिन्

tadinnvasya vṛṣabhasya dhenorā nāmabhirmamire sakmyaṃ goḥ |
anyadanyadasuryaṃ vasānā ni māyino mamire rūpamasmin

38.8

तदिन्न्व॑स्य सवि॒तुर्नकि॑र्मे हिर॒ण्ययी॑म॒मतिं॒ यामशि॑श्रेत् ।
आ सु॑ष्टु॒ती रोद॑सी विश्वमि॒न्वे अपी॑व॒ योषा॒ जनि॑मानि वव्रे

tadinnvasya saviturnakirme hiraṇyayīmamatiṃ yāmaśiśret |
ā suṣṭutī rodasī viśvaminve apīva yoṣā janimāni vavre

38.9

यु॒वं प्र॒त्नस्य॑ साधथो म॒हो यद्दैवी॑ स्व॒स्तिः परि॑ णः स्यातम् ।
गो॒पाजि॑ह्वस्य त॒स्थुषो॒ विरू॑पा॒ विश्वे॑ पश्यन्ति मा॒यिन॑ः कृ॒तानि॑

yuvaṃ pratnasya sādhatho maho yaddaivī svastiḥ pari ṇaḥ syātam |
gopājihvasya tasthuṣo virūpā viśve paśyanti māyinaḥ kṛtāni

38.10

शु॒नं हु॑वेम म॒घवा॑न॒मिन्द्र॑म॒स्मिन्भरे॒ नृत॑मं॒ वाज॑सातौ ।
शृ॒ण्वन्त॑मु॒ग्रमू॒तये॑ स॒मत्सु॒ घ्नन्तं॑ वृ॒त्राणि॑ सं॒जितं॒ धना॑नाम्

śunaṃ huvema maghavānamindramasminbhare nṛtamaṃ vājasātau |
śṛṇvantamugramūtaye samatsu ghnantaṃ vṛtrāṇi saṃjitaṃ dhanānām

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)