तृतीय मण्डल

सूक्त 27: वृषभ अग्नि का प्रज्वलन

ऋषि: गाथिनो विश्वामित्रः · देवता: अग्निः, १ ऋतवो वा · छन्द: गायत्री

15 श्लोक · 27 में से 62

इस अध्याय में क्या होता है

वृषभ अग्नि का प्रज्वलन

अग्नि के प्रति विश्वामित्र के पन्द्रह गायत्री मन्त्र, पहला सम्भवतः ऋतुओं के प्रति, जो अग्नि प्रज्वलन के समय बोले जाते हैं। घी से भरी स्रुवा देवों की ओर जाती है। ऋषि यज्ञ को सिद्ध करने वाले ज्ञानी अग्नि की स्तुति करते हैं और इस वेगवान देव की लगाम थामकर द्वेषों के पार जाने की आशा करते हैं। यज्ञ में प्रज्वलित, ज्वाला केशों वाला, विशाल तेज वाला, अमर अग्नि हवि ले जाता है। वह अपनी अद्भुत शक्ति से आगे चलता है और यज्ञों को प्रेरित करता है। उसने प्राणियों का गर्भ धारण किया। अन्त वृषन् शब्द पर है: हम वृषभ तुझ वृषभ को प्रज्वलित करते हैं।

27.1

प्र वो॒ वाजा॑ अ॒भिद्य॑वो ह॒विष्म॑न्तो घृ॒ताच्या॑ ।
दे॒वाञ्जि॑गाति सुम्न॒युः

pra vo vājā abhidyavo haviṣmanto ghṛtācyā |
devāñjigāti sumnayuḥ

27.2

ईळे॑ अ॒ग्निं वि॑प॒श्चितं॑ गि॒रा य॒ज्ञस्य॒ साध॑नम् ।
श्रु॒ष्टी॒वानं॑ धि॒तावा॑नम्

īḻe agniṃ vipaścitaṃ girā yajñasya sādhanam |
śruṣṭīvānaṃ dhitāvānam

27.3

अग्ने॑ श॒केम॑ ते व॒यं यमं॑ दे॒वस्य॑ वा॒जिन॑ः ।
अति॒ द्वेषां॑सि तरेम

agne śakema te vayaṃ yamaṃ devasya vājinaḥ |
ati dveṣāṃsi tarema

27.4

स॒मि॒ध्यमा॑नो अध्व॒रे॒३॒॑ऽग्निः पा॑व॒क ईड्य॑ः ।
शो॒चिष्के॑श॒स्तमी॑महे

samidhyamāno adhvare'gniḥ pāvaka īḍyaḥ |
śociṣkeśastamīmahe

27.5

पृ॒थु॒पाजा॒ अम॑र्त्यो घृ॒तनि॑र्णि॒क्स्वा॑हुतः ।
अ॒ग्निर्य॒ज्ञस्य॑ हव्य॒वाट्

pṛthupājā amartyo ghṛtanirṇiksvāhutaḥ |
agniryajñasya havyavāṭ

27.6

तं स॒बाधो॑ य॒तस्रु॑च इ॒त्था धि॒या य॒ज्ञव॑न्तः ।
आ च॑क्रुर॒ग्निमू॒तये॑

taṃ sabādho yatasruca itthā dhiyā yajñavantaḥ |
ā cakruragnimūtaye

27.7

होता॑ दे॒वो अम॑र्त्यः पु॒रस्ता॑देति मा॒यया॑ ।
वि॒दथा॑नि प्रचो॒दय॑न्

hotā devo amartyaḥ purastādeti māyayā |
vidathāni pracodayan

27.8

वा॒जी वाजे॑षु धीयतेऽध्व॒रेषु॒ प्र णी॑यते ।
विप्रो॑ य॒ज्ञस्य॒ साध॑नः

vājī vājeṣu dhīyate'dhvareṣu pra ṇīyate |
vipro yajñasya sādhanaḥ

27.9

धि॒या च॑क्रे॒ वरे॑ण्यो भू॒तानां॒ गर्भ॒मा द॑धे ।
दक्ष॑स्य पि॒तरं॒ तना॑

dhiyā cakre vareṇyo bhūtānāṃ garbhamā dadhe |
dakṣasya pitaraṃ tanā

27.10

नि त्वा॑ दधे॒ वरे॑ण्यं॒ दक्ष॑स्ये॒ळा स॑हस्कृत ।
अग्ने॑ सुदी॒तिमु॒शिज॑म्

ni tvā dadhe vareṇyaṃ dakṣasyeḻā sahaskṛta |
agne sudītimuśijam

27.11

अ॒ग्निं य॒न्तुर॑म॒प्तुर॑मृ॒तस्य॒ योगे॑ व॒नुष॑ः ।
विप्रा॒ वाजै॒ः समि॑न्धते

agniṃ yanturamapturamṛtasya yoge vanuṣaḥ |
viprā vājaiḥ samindhate

27.12

ऊ॒र्जो नपा॑तमध्व॒रे दी॑दि॒वांस॒मुप॒ द्यवि॑ ।
अ॒ग्निमी॑ळे क॒विक्र॑तुम्

ūrjo napātamadhvare dīdivāṃsamupa dyavi |
agnimīḻe kavikratum

27.13

ई॒ळेन्यो॑ नम॒स्य॑स्ति॒रस्तमां॑सि दर्श॒तः ।
सम॒ग्निरि॑ध्यते॒ वृषा॑

īḻenyo namasyastirastamāṃsi darśataḥ |
samagniridhyate vṛṣā

27.14

वृषो॑ अ॒ग्निः समि॑ध्य॒तेऽश्वो॒ न दे॑व॒वाह॑नः ।
तं ह॒विष्म॑न्त ईळते

vṛṣo agniḥ samidhyate'śvo na devavāhanaḥ |
taṃ haviṣmanta īḻate

27.15

वृष॑णं त्वा व॒यं वृ॑ष॒न्वृष॑ण॒ः समि॑धीमहि ।
अग्ने॒ दीद्य॑तं बृ॒हत्

vṛṣaṇaṃ tvā vayaṃ vṛṣanvṛṣaṇaḥ samidhīmahi |
agne dīdyataṃ bṛhat

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)