द्वितीय मण्डल

सूक्त 11: पुकार सुनो इन्द्र, वृत्रहन्ता

ऋषि: गृत्समद (आङ्गिरसः शौनहोत्रः पश्चाद्) भार्गवः शौनकः · देवता: इन्द्रः · छन्द: विराट्स्थाना, २१ त्रिष्टुप्

21 श्लोक · 11 में से 43

इस अध्याय में क्या होता है

पुकार सुनो इन्द्र, वृत्रहन्ता

गृत्समद "श्रुधी हवम् इन्द्र", हमारी पुकार सुनो, से आरम्भ करते हैं। स्तुतियाँ बहती नदियों की तरह इन्द्र को बढ़ाती हैं। उन्होंने अहि द्वारा घेरे गए महान जलों को मुक्त किया और जलधारा पर लेटे मायावी वृत्र को मारा; उनके वज्र की गर्जना से द्युलोक और पृथ्वी काँप उठे। ऋषि इन्द्र के पुराने और नए कर्मों का, घृत टपकाते उनके दो हरि घोड़ों का गान करते हैं और बार बार उन्हें सोम पीने को कहते हैं। इन्द्र ने दनु के पुत्र और्णवाभ को मारा, आर्य के लिए ज्योति खोली, दस्यु को हटाया, त्वष्टा के पुत्र विश्वरूप को त्रित के हाथ सौंपा और अंगिरसों के साथ वल को तोड़ा।

11.1

श्रु॒धी हव॑मिन्द्र॒ मा रि॑षण्य॒ः स्याम॑ ते दा॒वने॒ वसू॑नाम् ।
इ॒मा हि त्वामूर्जो॑ व॒र्धय॑न्ति वसू॒यव॒ः सिन्ध॑वो॒ न क्षर॑न्तः

śrudhī havamindra mā riṣaṇyaḥ syāma te dāvane vasūnām |
imā hi tvāmūrjo vardhayanti vasūyavaḥ sindhavo na kṣarantaḥ

11.2

सृ॒जो म॒हीरि॑न्द्र॒ या अपि॑न्व॒ः परि॑ष्ठिता॒ अहि॑ना शूर पू॒र्वीः ।
अम॑र्त्यं चिद्दा॒सं मन्य॑मान॒मवा॑भिनदु॒क्थैर्वा॑वृधा॒नः

sṛjo mahīrindra yā apinvaḥ pariṣṭhitā ahinā śūra pūrvīḥ |
amartyaṃ ciddāsaṃ manyamānamavābhinadukthairvāvṛdhānaḥ

11.3

उ॒क्थेष्विन्नु शू॑र॒ येषु॑ चा॒कन्स्तोमे॑ष्विन्द्र रु॒द्रिये॑षु च ।
तुभ्येदे॒ता यासु॑ मन्दसा॒नः प्र वा॒यवे॑ सिस्रते॒ न शु॒भ्राः

uktheṣvinnu śūra yeṣu cākanstomeṣvindra rudriyeṣu ca |
tubhyedetā yāsu mandasānaḥ pra vāyave sisrate na śubhrāḥ

11.4

शु॒भ्रं नु ते॒ शुष्मं॑ व॒र्धय॑न्तः शु॒भ्रं वज्रं॑ बा॒ह्वोर्दधा॑नाः ।
शु॒भ्रस्त्वमि॑न्द्र वावृधा॒नो अ॒स्मे दासी॒र्विश॒ः सूर्ये॑ण सह्याः

śubhraṃ nu te śuṣmaṃ vardhayantaḥ śubhraṃ vajraṃ bāhvordadhānāḥ |
śubhrastvamindra vāvṛdhāno asme dāsīrviśaḥ sūryeṇa sahyāḥ

11.5

गुहा॑ हि॒तं गुह्यं॑ गू॒ळ्हम॒प्स्वपी॑वृतं मा॒यिनं॑ क्षि॒यन्त॑म् ।
उ॒तो अ॒पो द्यां त॑स्त॒भ्वांस॒मह॒न्नहिं॑ शूर वी॒र्ये॑ण

guhā hitaṃ guhyaṃ gūḻhamapsvapīvṛtaṃ māyinaṃ kṣiyantam |
uto apo dyāṃ tastabhvāṃsamahannahiṃ śūra vīryeṇa

11.6

स्तवा॒ नु त॑ इन्द्र पू॒र्व्या म॒हान्यु॒त स्त॑वाम॒ नूत॑ना कृ॒तानि॑ ।
स्तवा॒ वज्रं॑ बा॒ह्वोरु॒शन्तं॒ स्तवा॒ हरी॒ सूर्य॑स्य के॒तू

stavā nu ta indra pūrvyā mahānyuta stavāma nūtanā kṛtāni |
stavā vajraṃ bāhvoruśantaṃ stavā harī sūryasya ketū

11.7

हरी॒ नु त॑ इन्द्र वा॒जय॑न्ता घृत॒श्चुतं॑ स्वा॒रम॑स्वार्ष्टाम् ।
वि स॑म॒ना भूमि॑रप्रथि॒ष्टारं॑स्त॒ पर्व॑तश्चित्सरि॒ष्यन्

harī nu ta indra vājayantā ghṛtaścutaṃ svāramasvārṣṭām |
vi samanā bhūmiraprathiṣṭāraṃsta parvataścitsariṣyan

11.8

नि पर्व॑तः सा॒द्यप्र॑युच्छ॒न्सं मा॒तृभि॑र्वावशा॒नो अ॑क्रान् ।
दू॒रे पा॒रे वाणीं॑ व॒र्धय॑न्त॒ इन्द्रे॑षितां ध॒मनिं॑ पप्रथ॒न्नि

ni parvataḥ sādyaprayucchansaṃ mātṛbhirvāvaśāno akrān |
dūre pāre vāṇīṃ vardhayanta indreṣitāṃ dhamaniṃ paprathanni

11.9

इन्द्रो॑ म॒हां सिन्धु॑मा॒शया॑नं माया॒विनं॑ वृ॒त्रम॑स्फुर॒न्निः ।
अरे॑जेतां॒ रोद॑सी भिया॒ने कनि॑क्रदतो॒ वृष्णो॑ अस्य॒ वज्रा॑त्

indro mahāṃ sindhumāśayānaṃ māyāvinaṃ vṛtramasphuranniḥ |
arejetāṃ rodasī bhiyāne kanikradato vṛṣṇo asya vajrāt

11.10

अरो॑रवी॒द्वृष्णो॑ अस्य॒ वज्रोऽमा॑नुषं॒ यन्मानु॑षो नि॒जूर्वा॑त् ।
नि मा॒यिनो॑ दान॒वस्य॑ मा॒या अपा॑दयत्पपि॒वान्सु॒तस्य॑

aroravīdvṛṣṇo asya vajro'mānuṣaṃ yanmānuṣo nijūrvāt |
ni māyino dānavasya māyā apādayatpapivānsutasya

11.11

पिबा॑पि॒बेदि॑न्द्र शूर॒ सोमं॒ मन्द॑न्तु त्वा म॒न्दिन॑ः सु॒तास॑ः ।
पृ॒णन्त॑स्ते कु॒क्षी व॑र्धयन्त्वि॒त्था सु॒तः पौ॒र इन्द्र॑माव

pibāpibedindra śūra somaṃ mandantu tvā mandinaḥ sutāsaḥ |
pṛṇantaste kukṣī vardhayantvitthā sutaḥ paura indramāva

11.12

त्वे इ॒न्द्राप्य॑भूम॒ विप्रा॒ धियं॑ वनेम ऋत॒या सप॑न्तः ।
अ॒व॒स्यवो॑ धीमहि॒ प्रश॑स्तिं स॒द्यस्ते॑ रा॒यो दा॒वने॑ स्याम

tve indrāpyabhūma viprā dhiyaṃ vanema ṛtayā sapantaḥ |
avasyavo dhīmahi praśastiṃ sadyaste rāyo dāvane syāma

11.13

स्याम॒ ते त॑ इन्द्र॒ ये त॑ ऊ॒ती अ॑व॒स्यव॒ ऊर्जं॑ व॒र्धय॑न्तः ।
शु॒ष्मिन्त॑मं॒ यं चा॒कना॑म देवा॒स्मे र॒यिं रा॑सि वी॒रव॑न्तम्

syāma te ta indra ye ta ūtī avasyava ūrjaṃ vardhayantaḥ |
śuṣmintamaṃ yaṃ cākanāma devāsme rayiṃ rāsi vīravantam

11.14

रासि॒ क्षयं॒ रासि॑ मि॒त्रम॒स्मे रासि॒ शर्ध॑ इन्द्र॒ मारु॑तं नः ।
स॒जोष॑सो॒ ये च॑ मन्दसा॒नाः प्र वा॒यव॑ः पा॒न्त्यग्र॑णीतिम्

rāsi kṣayaṃ rāsi mitramasme rāsi śardha indra mārutaṃ naḥ |
sajoṣaso ye ca mandasānāḥ pra vāyavaḥ pāntyagraṇītim

11.15

व्यन्त्विन्नु येषु॑ मन्दसा॒नस्तृ॒पत्सोमं॑ पाहि द्र॒ह्यदि॑न्द्र ।
अ॒स्मान्सु पृ॒त्स्वा त॑रु॒त्राव॑र्धयो॒ द्यां बृ॒हद्भि॑र॒र्कैः

vyantvinnu yeṣu mandasānastṛpatsomaṃ pāhi drahyadindra |
asmānsu pṛtsvā tarutrāvardhayo dyāṃ bṛhadbhirarkaiḥ

11.16

बृ॒हन्त॒ इन्नु ये ते॑ तरुत्रो॒क्थेभि॑र्वा सु॒म्नमा॒विवा॑सान् ।
स्तृ॒णा॒नासो॑ ब॒र्हिः प॒स्त्या॑व॒त्त्वोता॒ इदि॑न्द्र॒ वाज॑मग्मन्

bṛhanta innu ye te tarutrokthebhirvā sumnamāvivāsān |
stṛṇānāso barhiḥ pastyāvattvotā idindra vājamagman

11.17

उ॒ग्रेष्विन्नु शू॑र मन्दसा॒नस्त्रिक॑द्रुकेषु पाहि॒ सोम॑मिन्द्र ।
प्र॒दोधु॑व॒च्छ्मश्रु॑षु प्रीणा॒नो या॒हि हरि॑भ्यां सु॒तस्य॑ पी॒तिम्

ugreṣvinnu śūra mandasānastrikadrukeṣu pāhi somamindra |
pradodhuvacchmaśruṣu prīṇāno yāhi haribhyāṃ sutasya pītim

11.18

धि॒ष्वा शव॑ः शूर॒ येन॑ वृ॒त्रम॒वाभि॑न॒द्दानु॑मौर्णवा॒भम् ।
अपा॑वृणो॒र्ज्योति॒रार्या॑य॒ नि स॑व्य॒तः सा॑दि॒ दस्यु॑रिन्द्र

dhiṣvā śavaḥ śūra yena vṛtramavābhinaddānumaurṇavābham |
apāvṛṇorjyotirāryāya ni savyataḥ sādi dasyurindra

11.19

सने॑म॒ ये त॑ ऊ॒तिभि॒स्तर॑न्तो॒ विश्वा॒ः स्पृध॒ आर्ये॑ण॒ दस्यू॑न् ।
अ॒स्मभ्यं॒ तत्त्वा॒ष्ट्रं वि॒श्वरू॑प॒मर॑न्धयः सा॒ख्यस्य॑ त्रि॒ताय॑

sanema ye ta ūtibhistaranto viśvāḥ spṛdha āryeṇa dasyūn |
asmabhyaṃ tattvāṣṭraṃ viśvarūpamarandhayaḥ sākhyasya tritāya

11.20

अ॒स्य सु॑वा॒नस्य॑ म॒न्दिन॑स्त्रि॒तस्य॒ न्यर्बु॑दं वावृधा॒नो अ॑स्तः ।
अव॑र्तय॒त्सूर्यो॒ न च॒क्रं भि॒नद्व॒लमिन्द्रो॒ अङ्गि॑रस्वान्

asya suvānasya mandinastritasya nyarbudaṃ vāvṛdhāno astaḥ |
avartayatsūryo na cakraṃ bhinadvalamindro aṅgirasvān

11.21

नू॒नं सा ते॒ प्रति॒ वरं॑ जरि॒त्रे दु॑ही॒यदि॑न्द्र॒ दक्षि॑णा म॒घोनी॑ ।
शिक्षा॑ स्तो॒तृभ्यो॒ माति॑ ध॒ग्भगो॑ नो बृ॒हद्व॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीरा॑ः

nūnaṃ sā te prati varaṃ jaritre duhīyadindra dakṣiṇā maghonī |
śikṣā stotṛbhyo māti dhagbhago no bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)