दशम मण्डल

सूक्त 45: अग्नि के तीन जन्म, हम जानते हैं

ऋषि: वत्सप्रिर्भालन्दनः · देवता: अग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्

12 श्लोक · 45 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

अग्नि के तीन जन्म, हम जानते हैं

वत्सप्रि भालन्दन त्रिष्टुप् में अग्नि का गान करते हैं। अग्नि पहले द्युलोक से जन्मे, दूसरी बार हमसे जातवेदा होकर, तीसरी बार जल में। ऋषि कहते हैं, हम तीन स्थानों में तुम्हारे तीन रूप जानते हैं, तुम्हारा गुहा में छिपा परम नाम जानते हैं और वह स्रोत भी जहाँ से तुम आए। जन्मते ही अग्नि गरजते आकाश-से गूँजते हैं, धरती और ओषधियों को चाटते हैं और दोनों लोक प्रकाश से भर देते हैं। वे धन के स्वामी, सोम के रक्षक, विश्व की ध्वजा और गर्भ हैं; पाँच जनों ने उन्हें पूजा तो उन्होंने दृढ़ चट्टान तोड़ी। ऋषि माँगते हैं कि जो उन्हें घी का पूआ दे, वह और अधिक धन पाए।

45.1

दि॒वस्परि॑ प्रथ॒मं ज॑ज्ञे अ॒ग्निर॒स्मद्द्वि॒तीयं॒ परि॑ जा॒तवे॑दाः ।
तृ॒तीय॑म॒प्सु नृ॒मणा॒ अज॑स्र॒मिन्धा॑न एनं जरते स्वा॒धीः

divaspari prathamaṃ jajñe agnirasmaddvitīyaṃ pari jātavedāḥ |
tṛtīyamapsu nṛmaṇā ajasramindhāna enaṃ jarate svādhīḥ

45.2

वि॒द्मा ते॑ अग्ने त्रे॒धा त्र॒याणि॑ वि॒द्मा ते॒ धाम॒ विभृ॑ता पुरु॒त्रा ।
वि॒द्मा ते॒ नाम॑ पर॒मं गुहा॒ यद्वि॒द्मा तमुत्सं॒ यत॑ आज॒गन्थ॑

vidmā te agne tredhā trayāṇi vidmā te dhāma vibhṛtā purutrā |
vidmā te nāma paramaṃ guhā yadvidmā tamutsaṃ yata ājagantha

45.3

स॒मु॒द्रे त्वा॑ नृ॒मणा॑ अ॒प्स्व१॒॑न्तर्नृ॒चक्षा॑ ईधे दि॒वो अ॑ग्न॒ ऊध॑न् ।
तृ॒तीये॑ त्वा॒ रज॑सि तस्थि॒वांस॑म॒पामु॒पस्थे॑ महि॒षा अ॑वर्धन्

samudre tvā nṛmaṇā apsvantarnṛcakṣā īdhe divo agna ūdhan |
tṛtīye tvā rajasi tasthivāṃsamapāmupasthe mahiṣā avardhan

45.4

अक्र॑न्दद॒ग्निः स्त॒नय॑न्निव॒ द्यौः क्षामा॒ रेरि॑हद्वी॒रुध॑ः सम॒ञ्जन् ।
स॒द्यो ज॑ज्ञा॒नो वि हीमि॒द्धो अख्य॒दा रोद॑सी भा॒नुना॑ भात्य॒न्तः

akrandadagniḥ stanayanniva dyauḥ kṣāmā rerihadvīrudhaḥ samañjan |
sadyo jajñāno vi hīmiddho akhyadā rodasī bhānunā bhātyantaḥ

45.5

श्री॒णामु॑दा॒रो ध॒रुणो॑ रयी॒णां म॑नी॒षाणां॒ प्रार्प॑ण॒ः सोम॑गोपाः ।
वसु॑ः सू॒नुः सह॑सो अ॒प्सु राजा॒ वि भा॒त्यग्र॑ उ॒षसा॑मिधा॒नः

śrīṇāmudāro dharuṇo rayīṇāṃ manīṣāṇāṃ prārpaṇaḥ somagopāḥ |
vasuḥ sūnuḥ sahaso apsu rājā vi bhātyagra uṣasāmidhānaḥ

45.6

विश्व॑स्य के॒तुर्भुव॑नस्य॒ गर्भ॒ आ रोद॑सी अपृणा॒ज्जाय॑मानः ।
वी॒ळुं चि॒दद्रि॑मभिनत्परा॒यञ्जना॒ यद॒ग्निमय॑जन्त॒ पञ्च॑

viśvasya keturbhuvanasya garbha ā rodasī apṛṇājjāyamānaḥ |
vīḻuṃ cidadrimabhinatparāyañjanā yadagnimayajanta pañca

45.7

उ॒शिक्पा॑व॒को अ॑र॒तिः सु॑मे॒धा मर्ते॑ष्व॒ग्निर॒मृतो॒ नि धा॑यि ।
इय॑र्ति धू॒मम॑रु॒षं भरि॑भ्र॒दुच्छु॒क्रेण॑ शो॒चिषा॒ द्यामिन॑क्षन्

uśikpāvako aratiḥ sumedhā marteṣvagniramṛto ni dhāyi |
iyarti dhūmamaruṣaṃ bharibhraducchukreṇa śociṣā dyāminakṣan

45.8

दृ॒शा॒नो रु॒क्म उ॑र्वि॒या व्य॑द्यौद्दु॒र्मर्ष॒मायु॑ः श्रि॒ये रु॑चा॒नः ।
अ॒ग्निर॒मृतो॑ अभव॒द्वयो॑भि॒र्यदे॑नं॒ द्यौर्ज॒नय॑त्सु॒रेता॑ः

dṛśāno rukma urviyā vyadyauddurmarṣamāyuḥ śriye rucānaḥ |
agniramṛto abhavadvayobhiryadenaṃ dyaurjanayatsuretāḥ

45.9

यस्ते॑ अ॒द्य कृ॒णव॑द्भद्रशोचेऽपू॒पं दे॑व घृ॒तव॑न्तमग्ने ।
प्र तं न॑य प्रत॒रं वस्यो॒ अच्छा॒भि सु॒म्नं दे॒वभ॑क्तं यविष्ठ

yaste adya kṛṇavadbhadraśoce'pūpaṃ deva ghṛtavantamagne |
pra taṃ naya prataraṃ vasyo acchābhi sumnaṃ devabhaktaṃ yaviṣṭha

45.10

आ तं भ॑ज सौश्रव॒सेष्व॑ग्न उ॒क्थौ॑क्थ॒ आ भ॑ज श॒स्यमा॑ने ।
प्रि॒यः सूर्ये॑ प्रि॒यो अ॒ग्ना भ॑वा॒त्युज्जा॒तेन॑ भि॒नद॒दुज्जनि॑त्वैः

ā taṃ bhaja sauśravaseṣvagna ukthauktha ā bhaja śasyamāne |
priyaḥ sūrye priyo agnā bhavātyujjātena bhinadadujjanitvaiḥ

45.11

त्वाम॑ग्ने॒ यज॑माना॒ अनु॒ द्यून्विश्वा॒ वसु॑ दधिरे॒ वार्या॑णि ।
त्वया॑ स॒ह द्रवि॑णमि॒च्छमा॑ना व्र॒जं गोम॑न्तमु॒शिजो॒ वि व॑व्रुः

tvāmagne yajamānā anu dyūnviśvā vasu dadhire vāryāṇi |
tvayā saha draviṇamicchamānā vrajaṃ gomantamuśijo vi vavruḥ

45.12

अस्ता॑व्य॒ग्निर्न॒रां सु॒शेवो॑ वैश्वान॒र ऋषि॑भि॒ः सोम॑गोपाः ।
अ॒द्वे॒षे द्यावा॑पृथि॒वी हु॑वेम॒ देवा॑ ध॒त्त र॒यिम॒स्मे सु॒वीर॑म्

astāvyagnirnarāṃ suśevo vaiśvānara ṛṣibhiḥ somagopāḥ |
adveṣe dyāvāpṛthivī huvema devā dhatta rayimasme suvīram

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)