दशम मण्डल

सूक्त 39: घोषा अश्विनों के उपचार गिनाती हैं

ऋषि: काक्षीवती घोषा · देवता: अश्विनौ · छन्द: जगती, १४ त्रिष्टुप्

14 श्लोक · 39 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

घोषा अश्विनों के उपचार गिनाती हैं

ऋषिका घोषा काक्षीवती चौदह मन्त्रों में अश्विनीकुमारों की स्तुति करती हैं। अश्विनो, हम तुम्हारे रथ को वैसे पुकारते हैं जैसे पिता का नाम। वे मधुर वचन और यश माँगती हैं। वे घर में बूढ़ी होती स्त्री के सहायक हैं, और अन्धे, दुर्बल और टूटे हुए के वैद्य। ऋषिका उनके कर्म गिनाती हैं: बूढ़े च्यवन को सुधारे रथ की तरह फिर युवा किया, भुज्यु को जल से निकाला, विमद को पत्नी दी, वध्रिमती को पुत्र दिया, कलि को फिर यौवन दिया, वन्दन और रेभ को उबारा, विश्पला को चलने के लिए पैर दिया। वे वही सहायता माँगती हैं: जैसे माता-पिता पुत्र को सिखाते हैं वैसे मुझे दो।

39.1

यो वां॒ परि॑ज्मा सु॒वृद॑श्विना॒ रथो॑ दो॒षामु॒षासो॒ हव्यो॑ ह॒विष्म॑ता ।
श॒श्व॒त्त॒मास॒स्तमु॑ वामि॒दं व॒यं पि॒तुर्न नाम॑ सु॒हवं॑ हवामहे

yo vāṃ parijmā suvṛdaśvinā ratho doṣāmuṣāso havyo haviṣmatā |
śaśvattamāsastamu vāmidaṃ vayaṃ piturna nāma suhavaṃ havāmahe

39.2

चो॒दय॑तं सू॒नृता॒ः पिन्व॑तं॒ धिय॒ उत्पुरं॑धीरीरयतं॒ तदु॑श्मसि ।
य॒शसं॑ भा॒गं कृ॑णुतं नो अश्विना॒ सोमं॒ न चारुं॑ म॒घव॑त्सु नस्कृतम्

codayataṃ sūnṛtāḥ pinvataṃ dhiya utpuraṃdhīrīrayataṃ taduśmasi |
yaśasaṃ bhāgaṃ kṛṇutaṃ no aśvinā somaṃ na cāruṃ maghavatsu naskṛtam

39.3

अ॒मा॒जुर॑श्चिद्भवथो यु॒वं भगो॑ऽना॒शोश्चि॑दवि॒तारा॑प॒मस्य॑ चित् ।
अ॒न्धस्य॑ चिन्नासत्या कृ॒शस्य॑ चिद्यु॒वामिदा॑हुर्भि॒षजा॑ रु॒तस्य॑ चित्

amājuraścidbhavatho yuvaṃ bhago'nāśościdavitārāpamasya cit |
andhasya cinnāsatyā kṛśasya cidyuvāmidāhurbhiṣajā rutasya cit

39.4

यु॒वं च्यवा॑नं स॒नयं॒ यथा॒ रथं॒ पुन॒र्युवा॑नं च॒रथा॑य तक्षथुः ।
निष्टौ॒ग्र्यमू॑हथुर॒द्भ्यस्परि॒ विश्वेत्ता वां॒ सव॑नेषु प्र॒वाच्या॑

yuvaṃ cyavānaṃ sanayaṃ yathā rathaṃ punaryuvānaṃ carathāya takṣathuḥ |
niṣṭaugryamūhathuradbhyaspari viśvettā vāṃ savaneṣu pravācyā

39.5

पु॒रा॒णा वां॑ वी॒र्या॒३॒॑ प्र ब्र॑वा॒ जनेऽथो॑ हासथुर्भि॒षजा॑ मयो॒भुवा॑ ।
ता वां॒ नु नव्या॒वव॑से करामहे॒ऽयं ना॑सत्या॒ श्रद॒रिर्यथा॒ दध॑त्

purāṇā vāṃ vīryā pra bravā jane'tho hāsathurbhiṣajā mayobhuvā |
tā vāṃ nu navyāvavase karāmahe'yaṃ nāsatyā śradariryathā dadhat

39.6

इ॒यं वा॑मह्वे शृणु॒तं मे॑ अश्विना पु॒त्राये॑व पि॒तरा॒ मह्यं॑ शिक्षतम् ।
अना॑पि॒रज्ञा॑ असजा॒त्याम॑तिः पु॒रा तस्या॑ अ॒भिश॑स्ते॒रव॑ स्पृतम्

iyaṃ vāmahve śṛṇutaṃ me aśvinā putrāyeva pitarā mahyaṃ śikṣatam |
anāpirajñā asajātyāmatiḥ purā tasyā abhiśasterava spṛtam

39.7

यु॒वं रथे॑न विम॒दाय॑ शु॒न्ध्युवं॒ न्यू॑हथुः पुरुमि॒त्रस्य॒ योष॑णाम् ।
यु॒वं हवं॑ वध्रिम॒त्या अ॑गच्छतं यु॒वं सुषु॑तिं चक्रथु॒ः पुरं॑धये

yuvaṃ rathena vimadāya śundhyuvaṃ nyūhathuḥ purumitrasya yoṣaṇām |
yuvaṃ havaṃ vadhrimatyā agacchataṃ yuvaṃ suṣutiṃ cakrathuḥ puraṃdhaye

39.8

यु॒वं विप्र॑स्य जर॒णामु॑पे॒युष॒ः पुन॑ः क॒लेर॑कृणुतं॒ युव॒द्वय॑ः ।
यु॒वं वन्द॑नमृश्य॒दादुदू॑पथुर्यु॒वं स॒द्यो वि॒श्पला॒मेत॑वे कृथः

yuvaṃ viprasya jaraṇāmupeyuṣaḥ punaḥ kalerakṛṇutaṃ yuvadvayaḥ |
yuvaṃ vandanamṛśyadādudūpathuryuvaṃ sadyo viśpalāmetave kṛthaḥ

39.9

यु॒वं ह॑ रे॒भं वृ॑षणा॒ गुहा॑ हि॒तमुदै॑रयतं ममृ॒वांस॑मश्विना ।
यु॒वमृ॒बीस॑मु॒त त॒प्तमत्र॑य॒ ओम॑न्वन्तं चक्रथुः स॒प्तव॑ध्रये

yuvaṃ ha rebhaṃ vṛṣaṇā guhā hitamudairayataṃ mamṛvāṃsamaśvinā |
yuvamṛbīsamuta taptamatraya omanvantaṃ cakrathuḥ saptavadhraye

39.10

यु॒वं श्वे॒तं पे॒दवे॑ऽश्वि॒नाश्वं॑ न॒वभि॒र्वाजै॑र्नव॒ती च॑ वा॒जिन॑म् ।
च॒र्कृत्यं॑ ददथुर्द्राव॒यत्स॑खं॒ भगं॒ न नृभ्यो॒ हव्यं॑ मयो॒भुव॑म्

yuvaṃ śvetaṃ pedave'śvināśvaṃ navabhirvājairnavatī ca vājinam |
carkṛtyaṃ dadathurdrāvayatsakhaṃ bhagaṃ na nṛbhyo havyaṃ mayobhuvam

39.11

न तं रा॑जानावदिते॒ कुत॑श्च॒न नांहो॑ अश्नोति दुरि॒तं नकि॑र्भ॒यम् ।
यम॑श्विना सुहवा रुद्रवर्तनी पुरोर॒थं कृ॑णु॒थः पत्न्या॑ स॒ह

na taṃ rājānāvadite kutaścana nāṃho aśnoti duritaṃ nakirbhayam |
yamaśvinā suhavā rudravartanī purorathaṃ kṛṇuthaḥ patnyā saha

39.12

आ तेन॑ यातं॒ मन॑सो॒ जवी॑यसा॒ रथं॒ यं वा॑मृ॒भव॑श्च॒क्रुर॑श्विना ।
यस्य॒ योगे॑ दुहि॒ता जाय॑ते दि॒व उ॒भे अह॑नी सु॒दिने॑ वि॒वस्व॑तः

ā tena yātaṃ manaso javīyasā rathaṃ yaṃ vāmṛbhavaścakruraśvinā |
yasya yoge duhitā jāyate diva ubhe ahanī sudine vivasvataḥ

39.13

ता व॒र्तिर्या॑तं ज॒युषा॒ वि पर्व॑त॒मपि॑न्वतं श॒यवे॑ धे॒नुम॑श्विना ।
वृक॑स्य चि॒द्वर्ति॑काम॒न्तरा॒स्या॑द्यु॒वं शची॑भिर्ग्रसि॒ताम॑मुञ्चतम्

tā vartiryātaṃ jayuṣā vi parvatamapinvataṃ śayave dhenumaśvinā |
vṛkasya cidvartikāmantarāsyādyuvaṃ śacībhirgrasitāmamuñcatam

39.14

ए॒तं वां॒ स्तोम॑मश्विनावक॒र्मात॑क्षाम॒ भृग॑वो॒ न रथ॑म् ।
न्य॑मृक्षाम॒ योष॑णां॒ न मर्ये॒ नित्यं॒ न सू॒नुं तन॑यं॒ दधा॑नाः

etaṃ vāṃ stomamaśvināvakarmātakṣāma bhṛgavo na ratham |
nyamṛkṣāma yoṣaṇāṃ na marye nityaṃ na sūnuṃ tanayaṃ dadhānāḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)