दशम मण्डल

सूक्त 18: मृत्यु विदा, जीवितों की रक्षा

ऋषि: संकुसुको यामायनः@ · देवता: १-.४ मृत्युः, ५ धाता, ६ त्वष्टा, ७-१४ पितृमेधः, १४ प्रजापतिर्वा · छन्द: त्रिष्टुप्, ११ प्रस्तारपङ्क्तिः, १३ जगती, १४ अनुष्टुप्

14 श्लोक · 18 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

मृत्यु विदा, जीवितों की रक्षा

संकुसुक यामायन का यह अन्त्येष्टि सूक्त मृत्यु, धाता, त्वष्टा और पितृमेध को है। मृत्यु से कहा जाता है कि देवयान से अलग अपने पथ पर जाओ और हमारी सन्तान को हानि न दो। जीवित मृतकों से लौट आए हैं; वे नृत्य और हास्य की ओर बढ़ें। सौ शरद जीने के लिए पत्थर की सीमा रखी जाती है। घर की स्त्रियाँ अञ्जन लगाकर, बिना आँसू आती हैं। विधवा से कहा जाता है: उठो नारी, जीवलोक की ओर चलो, तुम प्राणहीन के पास लेटी हो। मृत के हाथ से धनुष लिया जाता है। माता भूमि से विनती है कि उसे वैसे ढकें जैसे माता पुत्र को आँचल से ढकती है।

18.1

परं॑ मृत्यो॒ अनु॒ परे॑हि॒ पन्थां॒ यस्ते॒ स्व इत॑रो देव॒याना॑त् ।
चक्षु॑ष्मते शृण्व॒ते ते॑ ब्रवीमि॒ मा न॑ः प्र॒जां री॑रिषो॒ मोत वी॒रान्

paraṃ mṛtyo anu parehi panthāṃ yaste sva itaro devayānāt |
cakṣuṣmate śṛṇvate te bravīmi mā naḥ prajāṃ rīriṣo mota vīrān

18.2

मृ॒त्योः प॒दं यो॒पय॑न्तो॒ यदैत॒ द्राघी॑य॒ आयु॑ः प्रत॒रं दधा॑नाः ।
आ॒प्याय॑मानाः प्र॒जया॒ धने॑न शु॒द्धाः पू॒ता भ॑वत यज्ञियासः

mṛtyoḥ padaṃ yopayanto yadaita drāghīya āyuḥ prataraṃ dadhānāḥ |
āpyāyamānāḥ prajayā dhanena śuddhāḥ pūtā bhavata yajñiyāsaḥ

18.3

इ॒मे जी॒वा वि मृ॒तैराव॑वृत्र॒न्नभू॑द्भ॒द्रा दे॒वहू॑तिर्नो अ॒द्य ।
प्राञ्चो॑ अगाम नृ॒तये॒ हसा॑य॒ द्राघी॑य॒ आयु॑ः प्रत॒रं दधा॑नाः

ime jīvā vi mṛtairāvavṛtrannabhūdbhadrā devahūtirno adya |
prāñco agāma nṛtaye hasāya drāghīya āyuḥ prataraṃ dadhānāḥ

18.4

इ॒मं जी॒वेभ्य॑ः परि॒धिं द॑धामि॒ मैषां॒ नु गा॒दप॑रो॒ अर्थ॑मे॒तम् ।
श॒तं जी॑वन्तु श॒रद॑ः पुरू॒चीर॒न्तर्मृ॒त्युं द॑धतां॒ पर्व॑तेन

imaṃ jīvebhyaḥ paridhiṃ dadhāmi maiṣāṃ nu gādaparo arthametam |
śataṃ jīvantu śaradaḥ purūcīrantarmṛtyuṃ dadhatāṃ parvatena

18.5

यथाहा॑न्यनुपू॒र्वं भव॑न्ति॒ यथ॑ ऋ॒तव॑ ऋ॒तुभि॒र्यन्ति॑ सा॒धु ।
यथा॒ न पूर्व॒मप॑रो॒ जहा॑त्ये॒वा धा॑त॒रायूं॑षि कल्पयैषाम्

yathāhānyanupūrvaṃ bhavanti yatha ṛtava ṛtubhiryanti sādhu |
yathā na pūrvamaparo jahātyevā dhātarāyūṃṣi kalpayaiṣām

18.6

आ रो॑ह॒तायु॑र्ज॒रसं॑ वृणा॒ना अ॑नुपू॒र्वं यत॑माना॒ यति॒ ष्ठ ।
इ॒ह त्वष्टा॑ सु॒जनि॑मा स॒जोषा॑ दी॒र्घमायु॑ः करति जी॒वसे॑ वः

ā rohatāyurjarasaṃ vṛṇānā anupūrvaṃ yatamānā yati ṣṭha |
iha tvaṣṭā sujanimā sajoṣā dīrghamāyuḥ karati jīvase vaḥ

18.7

इ॒मा नारी॑रविध॒वाः सु॒पत्नी॒राञ्ज॑नेन स॒र्पिषा॒ सं वि॑शन्तु ।
अ॒न॒श्रवो॑ऽनमी॒वाः सु॒रत्ना॒ आ रो॑हन्तु॒ जन॑यो॒ योनि॒मग्रे॑

imā nārīravidhavāḥ supatnīrāñjanena sarpiṣā saṃ viśantu |
anaśravo'namīvāḥ suratnā ā rohantu janayo yonimagre

18.8

उदी॑र्ष्व नार्य॒भि जी॑वलो॒कं ग॒तासु॑मे॒तमुप॑ शेष॒ एहि॑ ।
ह॒स्त॒ग्रा॒भस्य॑ दिधि॒षोस्तवे॒दं पत्यु॑र्जनि॒त्वम॒भि सं ब॑भूथ

udīrṣva nāryabhi jīvalokaṃ gatāsumetamupa śeṣa ehi |
hastagrābhasya didhiṣostavedaṃ patyurjanitvamabhi saṃ babhūtha

18.9

धनु॒र्हस्ता॑दा॒ददा॑नो मृ॒तस्या॒स्मे क्ष॒त्राय॒ वर्च॑से॒ बला॑य ।
अत्रै॒व त्वमि॒ह व॒यं सु॒वीरा॒ विश्वा॒ः स्पृधो॑ अ॒भिमा॑तीर्जयेम

dhanurhastādādadāno mṛtasyāsme kṣatrāya varcase balāya |
atraiva tvamiha vayaṃ suvīrā viśvāḥ spṛdho abhimātīrjayema

18.10

उप॑ सर्प मा॒तरं॒ भूमि॑मे॒तामु॑रु॒व्यच॑सं पृथि॒वीं सु॒शेवा॑म् ।
ऊर्ण॑म्रदा युव॒तिर्दक्षि॑णावत ए॒षा त्वा॑ पातु॒ निरृ॑तेरु॒पस्था॑त्

upa sarpa mātaraṃ bhūmimetāmuruvyacasaṃ pṛthivīṃ suśevām |
ūrṇamradā yuvatirdakṣiṇāvata eṣā tvā pātu nirṛterupasthāt

18.11

उच्छ्व॑ञ्चस्व पृथिवि॒ मा नि बा॑धथाः सूपाय॒नास्मै॑ भव सूपवञ्च॒ना ।
मा॒ता पु॒त्रं यथा॑ सि॒चाभ्ये॑नं भूम ऊर्णुहि

ucchvañcasva pṛthivi mā ni bādhathāḥ sūpāyanāsmai bhava sūpavañcanā |
mātā putraṃ yathā sicābhyenaṃ bhūma ūrṇuhi

18.12

उ॒च्छ्वञ्च॑माना पृथि॒वी सु ति॑ष्ठतु स॒हस्रं॒ मित॒ उप॒ हि श्रय॑न्ताम् ।
ते गृ॒हासो॑ घृत॒श्चुतो॑ भवन्तु वि॒श्वाहा॑स्मै शर॒णाः स॒न्त्वत्र॑

ucchvañcamānā pṛthivī su tiṣṭhatu sahasraṃ mita upa hi śrayantām |
te gṛhāso ghṛtaścuto bhavantu viśvāhāsmai śaraṇāḥ santvatra

18.13

उत्ते॑ स्तभ्नामि पृथि॒वीं त्वत्परी॒मं लो॒गं नि॒दध॒न्मो अ॒हं रि॑षम् ।
ए॒तां स्थूणां॑ पि॒तरो॑ धारयन्तु॒ तेऽत्रा॑ य॒मः साद॑ना ते मिनोतु

utte stabhnāmi pṛthivīṃ tvatparīmaṃ logaṃ nidadhanmo ahaṃ riṣam |
etāṃ sthūṇāṃ pitaro dhārayantu te'trā yamaḥ sādanā te minotu

18.14

प्र॒ती॒चीने॒ मामह॒नीष्वा॑ः प॒र्णमि॒वा द॑धुः ।
प्र॒तीचीं॑ जग्रभा॒ वाच॒मश्वं॑ रश॒नया॑ यथा

pratīcīne māmahanīṣvāḥ parṇamivā dadhuḥ |
pratīcīṃ jagrabhā vācamaśvaṃ raśanayā yathā

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)