दशम मण्डल

सूक्त 17: सरण्यू, पूषा, सरस्वती और जल

ऋषि: देवश्रवा यामायनः · देवता: १-२ सरण्यूः, ३-६ पूषा, ७-९ सरस्वती, १०-१४ आपः, ११-१३ सोमो वा · छन्द: त्रिष्टुप्, १३-१४ अनुष्टुप्, १३ पुरस्ताद्बृहती वा

14 श्लोक · 17 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

सरण्यू, पूषा, सरस्वती और जल

देवश्रवा यामायन का यह सूक्त कई देवताओं तक जाता है। पहले कथा: त्वष्टा ने पुत्री का विवाह रचाया और सारा जगत् आया। यम की माता, विवस्वान की पत्नी, अदृश्य हो गईं; अमर रूप को मनुष्यों से छिपाकर उसी जैसी एक विवस्वान को दी गई, और सरण्यू दो जोड़े छोड़ गईं, जिनमें अश्विनीकुमार हैं। जिनका कोई पशु नहीं खोता, उन पूषा से विनती है कि दिवंगत को सबसे निर्भय मार्ग से पितरों तक ले जाएँ। पितरों के साथ रथ पर चलने वाली सरस्वती को बर्हि पर बुलाया जाता है। जलों से घृत द्वारा शुद्ध करने की प्रार्थना है, और गिरते सोम-बिन्दु को मन से आहुति दी जाती है।

17.1

त्वष्टा॑ दुहि॒त्रे व॑ह॒तुं कृ॑णो॒तीती॒दं विश्वं॒ भुव॑नं॒ समे॑ति ।
य॒मस्य॑ मा॒ता प॑र्यु॒ह्यमा॑ना म॒हो जा॒या विव॑स्वतो ननाश

tvaṣṭā duhitre vahatuṃ kṛṇotītīdaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ sameti |
yamasya mātā paryuhyamānā maho jāyā vivasvato nanāśa

17.2

अपा॑गूहन्न॒मृतां॒ मर्त्ये॑भ्यः कृ॒त्वी सव॑र्णामददु॒र्विव॑स्वते ।
उ॒ताश्विना॑वभर॒द्यत्तदासी॒दज॑हादु॒ द्वा मि॑थु॒ना स॑र॒ण्यूः

apāgūhannamṛtāṃ martyebhyaḥ kṛtvī savarṇāmadadurvivasvate |
utāśvināvabharadyattadāsīdajahādu dvā mithunā saraṇyūḥ

17.3

पू॒षा त्वे॒तश्च्या॑वयतु॒ प्र वि॒द्वानन॑ष्टपशु॒र्भुव॑नस्य गो॒पाः ।
स त्वै॒तेभ्य॒ः परि॑ ददत्पि॒तृभ्यो॒ऽग्निर्दे॒वेभ्य॑ः सुविद॒त्रिये॑भ्यः

pūṣā tvetaścyāvayatu pra vidvānanaṣṭapaśurbhuvanasya gopāḥ |
sa tvaitebhyaḥ pari dadatpitṛbhyo'gnirdevebhyaḥ suvidatriyebhyaḥ

17.4

आयु॑र्वि॒श्वायु॒ः परि॑ पासति त्वा पू॒षा त्वा॑ पातु॒ प्रप॑थे पु॒रस्ता॑त् ।
यत्रास॑ते सु॒कृतो॒ यत्र॒ ते य॒युस्तत्र॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धातु

āyurviśvāyuḥ pari pāsati tvā pūṣā tvā pātu prapathe purastāt |
yatrāsate sukṛto yatra te yayustatra tvā devaḥ savitā dadhātu

17.5

पू॒षेमा आशा॒ अनु॑ वेद॒ सर्वा॒ः सो अ॒स्माँ अभ॑यतमेन नेषत् ।
स्व॒स्ति॒दा आघृ॑णि॒ः सर्व॑वी॒रोऽप्र॑युच्छन्पु॒र ए॑तु प्रजा॒नन्

pūṣemā āśā anu veda sarvāḥ so asmām̐ abhayatamena neṣat |
svastidā āghṛṇiḥ sarvavīro'prayucchanpura etu prajānan

17.6

प्रप॑थे प॒थाम॑जनिष्ट पू॒षा प्रप॑थे दि॒वः प्रप॑थे पृथि॒व्याः ।
उ॒भे अ॒भि प्रि॒यत॑मे स॒धस्थे॒ आ च॒ परा॑ च चरति प्रजा॒नन्

prapathe pathāmajaniṣṭa pūṣā prapathe divaḥ prapathe pṛthivyāḥ |
ubhe abhi priyatame sadhasthe ā ca parā ca carati prajānan

17.7

सर॑स्वतीं देव॒यन्तो॑ हवन्ते॒ सर॑स्वतीमध्व॒रे ता॒यमा॑ने ।
सर॑स्वतीं सु॒कृतो॑ अह्वयन्त॒ सर॑स्वती दा॒शुषे॒ वार्यं॑ दात्

sarasvatīṃ devayanto havante sarasvatīmadhvare tāyamāne |
sarasvatīṃ sukṛto ahvayanta sarasvatī dāśuṣe vāryaṃ dāt

17.8

सर॑स्वति॒ या स॒रथं॑ य॒याथ॑ स्व॒धाभि॑र्देवि पि॒तृभि॒र्मद॑न्ती ।
आ॒सद्या॒स्मिन्ब॒र्हिषि॑ मादयस्वानमी॒वा इष॒ आ धे॑ह्य॒स्मे

sarasvati yā sarathaṃ yayātha svadhābhirdevi pitṛbhirmadantī |
āsadyāsminbarhiṣi mādayasvānamīvā iṣa ā dhehyasme

17.9

सर॑स्वतीं॒ यां पि॒तरो॒ हव॑न्ते दक्षि॒णा य॒ज्ञम॑भि॒नक्ष॑माणाः ।
स॒ह॒स्रा॒र्घमि॒ळो अत्र॑ भा॒गं रा॒यस्पोषं॒ यज॑मानेषु धेहि

sarasvatīṃ yāṃ pitaro havante dakṣiṇā yajñamabhinakṣamāṇāḥ |
sahasrārghamiḻo atra bhāgaṃ rāyaspoṣaṃ yajamāneṣu dhehi

17.10

आपो॑ अ॒स्मान्मा॒तर॑ः शुन्धयन्तु घृ॒तेन॑ नो घृत॒प्व॑ः पुनन्तु ।
विश्वं॒ हि रि॒प्रं प्र॒वह॑न्ति दे॒वीरुदिदा॑भ्य॒ः शुचि॒रा पू॒त ए॑मि

āpo asmānmātaraḥ śundhayantu ghṛtena no ghṛtapvaḥ punantu |
viśvaṃ hi ripraṃ pravahanti devīrudidābhyaḥ śucirā pūta emi

17.11

द्र॒प्सश्च॑स्कन्द प्रथ॒माँ अनु॒ द्यूनि॒मं च॒ योनि॒मनु॒ यश्च॒ पूर्व॑ः ।
स॒मा॒नं योनि॒मनु॑ सं॒चर॑न्तं द्र॒प्सं जु॑हो॒म्यनु॑ स॒प्त होत्रा॑ः

drapsaścaskanda prathamām̐ anu dyūnimaṃ ca yonimanu yaśca pūrvaḥ |
samānaṃ yonimanu saṃcarantaṃ drapsaṃ juhomyanu sapta hotrāḥ

17.12

यस्ते॑ द्र॒प्सः स्कन्द॑ति॒ यस्ते॑ अं॒शुर्बा॒हुच्यु॑तो धि॒षणा॑या उ॒पस्था॑त् ।
अ॒ध्व॒र्योर्वा॒ परि॑ वा॒ यः प॒वित्रा॒त्तं ते॑ जुहोमि॒ मन॑सा॒ वष॑ट्कृतम्

yaste drapsaḥ skandati yaste aṃśurbāhucyuto dhiṣaṇāyā upasthāt |
adhvaryorvā pari vā yaḥ pavitrāttaṃ te juhomi manasā vaṣaṭkṛtam

17.13

यस्ते॑ द्र॒प्सः स्क॒न्नो यस्ते॑ अं॒शुर॒वश्च॒ यः प॒रः स्रु॒चा ।
अ॒यं दे॒वो बृह॒स्पति॒ः सं तं सि॑ञ्चतु॒ राध॑से

yaste drapsaḥ skanno yaste aṃśuravaśca yaḥ paraḥ srucā |
ayaṃ devo bṛhaspatiḥ saṃ taṃ siñcatu rādhase

17.14

पय॑स्वती॒रोष॑धय॒ः पय॑स्वन्माम॒कं वच॑ः ।
अ॒पां पय॑स्व॒दित्पय॒स्तेन॑ मा स॒ह शु॑न्धत

payasvatīroṣadhayaḥ payasvanmāmakaṃ vacaḥ |
apāṃ payasvaditpayastena mā saha śundhata

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)