दशम मण्डल

सूक्त 12: ऋत से सुनने वाले द्यावापृथिवी

ऋषि: आङ्गिर्हविर्धानः · देवता: अग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्

9 श्लोक · 12 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

ऋत से सुनने वाले द्यावापृथिवी

हविर्धान आङ्गि नौ त्रिष्टुप् मन्त्रों में अग्नि से बात करते हैं। जब देव होता बनकर मनुष्यों से यज्ञ कराने बैठते हैं, तब द्यावापृथिवी ऋत से सत्य बोलने वाले श्रोता बनते हैं। धूमकेतु, आनन्दमय, नित्य अग्नि सबसे पहले हवि ले जाते हैं। ऋषि घृत टपकाने वाले द्यावापृथिवी को माता-पिता कहकर पुकारते हैं कि हमें मधु से तेज करो। फिर पूछते हैं: राजा ने हमारा क्या पकड़ा है, हमने कौन सा व्रत तोड़ा, कौन जानता है? यम का शुभ चिन्तन करने वाले की रक्षा की प्रार्थना है। देवों ने सूर्य में ज्योति और चन्द्र में रातें रखीं। मित्र, अदिति और सविता वरुण से कहें कि हम निष्पाप हैं।

12.1

द्यावा॑ ह॒ क्षामा॑ प्रथ॒मे ऋ॒तेना॑भिश्रा॒वे भ॑वतः सत्य॒वाचा॑ ।
दे॒वो यन्मर्ता॑न्य॒जथा॑य कृ॒ण्वन्सीद॒द्धोता॑ प्र॒त्यङ्स्वमसुं॒ यन्

dyāvā ha kṣāmā prathame ṛtenābhiśrāve bhavataḥ satyavācā |
devo yanmartānyajathāya kṛṇvansīdaddhotā pratyaṅsvamasuṃ yan

12.2

दे॒वो दे॒वान्प॑रि॒भूरृ॒तेन॒ वहा॑ नो ह॒व्यं प्र॑थ॒मश्चि॑कि॒त्वान् ।
धू॒मके॑तुः स॒मिधा॒ भाऋ॑जीको म॒न्द्रो होता॒ नित्यो॑ वा॒चा यजी॑यान्

devo devānparibhūrṛtena vahā no havyaṃ prathamaścikitvān |
dhūmaketuḥ samidhā bhāṛjīko mandro hotā nityo vācā yajīyān

12.3

स्वावृ॑ग्दे॒वस्या॒मृतं॒ यदी॒ गोरतो॑ जा॒तासो॑ धारयन्त उ॒र्वी ।
विश्वे॑ दे॒वा अनु॒ तत्ते॒ यजु॑र्गुर्दु॒हे यदेनी॑ दि॒व्यं घृ॒तं वाः

svāvṛgdevasyāmṛtaṃ yadī gorato jātāso dhārayanta urvī |
viśve devā anu tatte yajurgurduhe yadenī divyaṃ ghṛtaṃ vāḥ

12.4

अर्चा॑मि वां॒ वर्धा॒यापो॑ घृतस्नू॒ द्यावा॑भूमी शृणु॒तं रो॑दसी मे ।
अहा॒ यद्द्यावोऽसु॑नीति॒मय॒न्मध्वा॑ नो॒ अत्र॑ पि॒तरा॑ शिशीताम्

arcāmi vāṃ vardhāyāpo ghṛtasnū dyāvābhūmī śṛṇutaṃ rodasī me |
ahā yaddyāvo'sunītimayanmadhvā no atra pitarā śiśītām

12.5

किं स्वि॑न्नो॒ राजा॑ जगृहे॒ कद॒स्याति॑ व्र॒तं च॑कृमा॒ को वि वे॑द ।
मि॒त्रश्चि॒द्धि ष्मा॑ जुहुरा॒णो दे॒वाञ्छ्लोको॒ न या॒तामपि॒ वाजो॒ अस्ति॑

kiṃ svinno rājā jagṛhe kadasyāti vrataṃ cakṛmā ko vi veda |
mitraściddhi ṣmā juhurāṇo devāñchloko na yātāmapi vājo asti

12.6

दु॒र्मन्त्वत्रा॒मृत॑स्य॒ नाम॒ सल॑क्ष्मा॒ यद्विषु॑रूपा॒ भवा॑ति ।
य॒मस्य॒ यो म॒नव॑ते सु॒मन्त्वग्ने॒ तमृ॑ष्व पा॒ह्यप्र॑युच्छन्

durmantvatrāmṛtasya nāma salakṣmā yadviṣurūpā bhavāti |
yamasya yo manavate sumantvagne tamṛṣva pāhyaprayucchan

12.7

यस्मि॑न्दे॒वा वि॒दथे॑ मा॒दय॑न्ते वि॒वस्व॑त॒ः सद॑ने धा॒रय॑न्ते ।
सूर्ये॒ ज्योति॒रद॑धुर्मा॒स्य१॒॑क्तून्परि॑ द्योत॒निं च॑रतो॒ अज॑स्रा

yasmindevā vidathe mādayante vivasvataḥ sadane dhārayante |
sūrye jyotiradadhurmāsyaktūnpari dyotaniṃ carato ajasrā

12.8

यस्मि॑न्दे॒वा मन्म॑नि सं॒चर॑न्त्यपी॒च्ये॒३॒॑ न व॒यम॑स्य विद्म ।
मि॒त्रो नो॒ अत्रादि॑ति॒रना॑गान्सवि॒ता दे॒वो वरु॑णाय वोचत्

yasmindevā manmani saṃcarantyapīcye na vayamasya vidma |
mitro no atrāditiranāgānsavitā devo varuṇāya vocat

12.9

श्रु॒धी नो॑ अग्ने॒ सद॑ने स॒धस्थे॑ यु॒क्ष्वा रथ॑म॒मृत॑स्य द्रवि॒त्नुम् ।
आ नो॑ वह॒ रोद॑सी दे॒वपु॑त्रे॒ माकि॑र्दे॒वाना॒मप॑ भूरि॒ह स्या॑ः

śrudhī no agne sadane sadhasthe yukṣvā rathamamṛtasya dravitnum |
ā no vaha rodasī devaputre mākirdevānāmapa bhūriha syāḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)