प्रथम मण्डल

सूक्त 80: स्वराज्य की अर्चना करते इन्द्र, वृत्र का वध

ऋषि: गोतमो राहूगणः · देवता: इन्द्रः, १६ इन्द्रः, (अथर्वा, मनुः दध्यङ् च) · छन्द: पंक्तिः

16 श्लोक · 80 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

स्वराज्य की अर्चना करते इन्द्र, वृत्र का वध

गोतम राहूगण के पंक्ति छन्द वाले इस सूक्त का हर मन्त्र अर्चन्ननु स्वराज्यम् पर समाप्त होता है: अपने स्वराज्य की अर्चना करते हुए। श्येन द्वारा लाए सोम ने इन्द्र को प्रसन्न किया है, और सौ पर्वों वाले वज्र से वे पृथ्वी और द्युलोक से वृत्र को मारकर जीवनदायी जल बहा देते हैं। वृत्र न काँपकर उन्हें डरा सका न गरजकर। उनके क्रोध से द्यावापृथिवी काँपते हैं; त्वष्टा भी थरथराते हैं। देवों ने सारा बल और संकल्प उन्हीं में रखा। अन्तिम मन्त्र उस प्राचीन स्तुति का स्मरण करता है जिसे अथर्वा, पिता मनु और दध्यङ् ने फैलाया, जिसमें सब गीत इन्द्र में मिलते हैं।

80.1

इ॒त्था हि सोम॒ इन्मदे॑ ब्र॒ह्मा च॒कार॒ वर्ध॑नम् ।
शवि॑ष्ठ वज्रि॒न्नोज॑सा पृथि॒व्या निः श॑शा॒ अहि॒मर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

itthā hi soma inmade brahmā cakāra vardhanam |
śaviṣṭha vajrinnojasā pṛthivyā niḥ śaśā ahimarcannanu svarājyam

80.2

स त्वा॑मद॒द्वृषा॒ मद॒ः सोम॑ः श्ये॒नाभृ॑तः सु॒तः ।
येना॑ वृ॒त्रं निर॒द्भ्यो ज॒घन्थ॑ वज्रि॒न्नोज॒सार्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

sa tvāmadadvṛṣā madaḥ somaḥ śyenābhṛtaḥ sutaḥ |
yenā vṛtraṃ niradbhyo jaghantha vajrinnojasārcannanu svarājyam

80.3

प्रेह्य॒भी॑हि धृष्णु॒हि न ते॒ वज्रो॒ नि यं॑सते ।
इन्द्र॑ नृ॒म्णं हि ते॒ शवो॒ हनो॑ वृ॒त्रं जया॑ अ॒पोऽर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

prehyabhīhi dhṛṣṇuhi na te vajro ni yaṃsate |
indra nṛmṇaṃ hi te śavo hano vṛtraṃ jayā apo'rcannanu svarājyam

80.4

निरि॑न्द्र॒ भूम्या॒ अधि॑ वृ॒त्रं ज॑घन्थ॒ निर्दि॒वः ।
सृ॒जा म॒रुत्व॑ती॒रव॑ जी॒वध॑न्या इ॒मा अ॒पोऽर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

nirindra bhūmyā adhi vṛtraṃ jaghantha nirdivaḥ |
sṛjā marutvatīrava jīvadhanyā imā apo'rcannanu svarājyam

80.5

इन्द्रो॑ वृ॒त्रस्य॒ दोध॑त॒ः सानुं॒ वज्रे॑ण हीळि॒तः ।
अ॒भि॒क्रम्याव॑ जिघ्नते॒ऽपः सर्मा॑य चो॒दय॒न्नर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

indro vṛtrasya dodhataḥ sānuṃ vajreṇa hīḻitaḥ |
abhikramyāva jighnate'paḥ sarmāya codayannarcannanu svarājyam

80.6

अधि॒ सानौ॒ नि जि॑घ्नते॒ वज्रे॑ण श॒तप॑र्वणा ।
म॒न्दा॒न इन्द्रो॒ अन्ध॑स॒ः सखि॑भ्यो गा॒तुमि॑च्छ॒त्यर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

adhi sānau ni jighnate vajreṇa śataparvaṇā |
mandāna indro andhasaḥ sakhibhyo gātumicchatyarcannanu svarājyam

80.7

इन्द्र॒ तुभ्य॒मिद॑द्रि॒वोऽनु॑त्तं वज्रिन्वी॒र्य॑म् ।
यद्ध॒ त्यं मा॒यिनं॑ मृ॒गं तमु॒ त्वं मा॒यया॑वधी॒रर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

indra tubhyamidadrivo'nuttaṃ vajrinvīryam |
yaddha tyaṃ māyinaṃ mṛgaṃ tamu tvaṃ māyayāvadhīrarcannanu svarājyam

80.8

वि ते॒ वज्रा॑सो अस्थिरन्नव॒तिं ना॒व्या॒३॒॑ अनु॑ ।
म॒हत्त॑ इन्द्र वी॒र्यं॑ बा॒ह्वोस्ते॒ बलं॑ हि॒तमर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

vi te vajrāso asthirannavatiṃ nāvyā anu |
mahatta indra vīryaṃ bāhvoste balaṃ hitamarcannanu svarājyam

80.9

स॒हस्रं॑ सा॒कम॑र्चत॒ परि॑ ष्टोभत विंश॒तिः ।
श॒तैन॒मन्व॑नोनवु॒रिन्द्रा॑य॒ ब्रह्मोद्य॑त॒मर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

sahasraṃ sākamarcata pari ṣṭobhata viṃśatiḥ |
śatainamanvanonavurindrāya brahmodyatamarcannanu svarājyam

80.10

इन्द्रो॑ वृ॒त्रस्य॒ तवि॑षीं॒ निर॑ह॒न्सह॑सा॒ सह॑ः ।
म॒हत्तद॑स्य॒ पौंस्यं॑ वृ॒त्रं ज॑घ॒न्वाँ अ॑सृज॒दर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

indro vṛtrasya taviṣīṃ nirahansahasā sahaḥ |
mahattadasya pauṃsyaṃ vṛtraṃ jaghanvām̐ asṛjadarcannanu svarājyam

80.11

इ॒मे चि॒त्तव॑ म॒न्यवे॒ वेपे॑ते भि॒यसा॑ म॒ही ।
यदि॑न्द्र वज्रि॒न्नोज॑सा वृ॒त्रं म॒रुत्वाँ॒ अव॑धी॒रर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

ime cittava manyave vepete bhiyasā mahī |
yadindra vajrinnojasā vṛtraṃ marutvām̐ avadhīrarcannanu svarājyam

80.12

न वेप॑सा॒ न त॑न्य॒तेन्द्रं॑ वृ॒त्रो वि बी॑भयत् ।
अ॒भ्ये॑नं॒ वज्र॑ आय॒सः स॒हस्र॑भृष्टिराय॒तार्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

na vepasā na tanyatendraṃ vṛtro vi bībhayat |
abhyenaṃ vajra āyasaḥ sahasrabhṛṣṭirāyatārcannanu svarājyam

80.13

यद्वृ॒त्रं तव॑ चा॒शनिं॒ वज्रे॑ण स॒मयो॑धयः ।
अहि॑मिन्द्र॒ जिघां॑सतो दि॒वि ते॑ बद्बधे॒ शवोऽर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

yadvṛtraṃ tava cāśaniṃ vajreṇa samayodhayaḥ |
ahimindra jighāṃsato divi te badbadhe śavo'rcannanu svarājyam

80.14

अ॒भि॒ष्ट॒ने ते॑ अद्रिवो॒ यत्स्था जग॑च्च रेजते ।
त्वष्टा॑ चि॒त्तव॑ म॒न्यव॒ इन्द्र॑ वेवि॒ज्यते॑ भि॒यार्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

abhiṣṭane te adrivo yatsthā jagacca rejate |
tvaṣṭā cittava manyava indra vevijyate bhiyārcannanu svarājyam

80.15

न॒हि नु याद॑धी॒मसीन्द्रं॒ को वी॒र्या॑ प॒रः ।
तस्मि॑न्नृ॒म्णमु॒त क्रतुं॑ दे॒वा ओजां॑सि॒ सं द॑धु॒रर्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

nahi nu yādadhīmasīndraṃ ko vīryā paraḥ |
tasminnṛmṇamuta kratuṃ devā ojāṃsi saṃ dadhurarcannanu svarājyam

80.16

यामथ॑र्वा॒ मनु॑ष्पि॒ता द॒ध्यङ्धिय॒मत्न॑त ।
तस्मि॒न्ब्रह्मा॑णि पू॒र्वथेन्द्र॑ उ॒क्था सम॑ग्म॒तार्च॒न्ननु॑ स्व॒राज्य॑म्

yāmatharvā manuṣpitā dadhyaṅdhiyamatnata |
tasminbrahmāṇi pūrvathendra ukthā samagmatārcannanu svarājyam

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)