प्रथम मण्डल

सूक्त 71: मातरिश्वा द्वारा मथकर प्रकट अग्नि

ऋषि: पराशरः शाक्त्यः · देवता: अग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्

10 श्लोक · 71 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

मातरिश्वा द्वारा मथकर प्रकट अग्नि

एक ही नीड़ में रहने वाली बहनें उत्सुकता से अग्नि की ओर ऐसे जाती हैं जैसे पत्नियाँ पति की ओर। पराशर शाक्त्य अब त्रिष्टुप् छन्द में गाते हैं। पितरों, अंगिराओं ने गर्जना से चट्टान तोड़ी और दिन की ज्योति का मार्ग पाया। मातरिश्वा ने अग्नि को मथकर प्रकट किया और वे हर घर में उज्ज्वल हुए; भृगुओं ने उन्हें दूत बनाया। सब अन्न उनकी ओर ऐसे जाता है जैसे सात नदियाँ समुद्र की ओर। मित्र और वरुण गौओं में प्रिय अमृत की रक्षा करते हैं। अन्तिम मन्त्र विनती है: हे अग्नि, हमारी पैतृक मित्रता न भूलो; बुढ़ापा रूप को वैसे घिसता है जैसे बादल आकाश को।

71.1

उप॒ प्र जि॑न्वन्नुश॒तीरु॒शन्तं॒ पतिं॒ न नित्यं॒ जन॑य॒ः सनी॑ळाः ।
स्वसा॑र॒ः श्यावी॒मरु॑षीमजुष्रञ्चि॒त्रमु॒च्छन्ती॑मु॒षसं॒ न गाव॑ः

upa pra jinvannuśatīruśantaṃ patiṃ na nityaṃ janayaḥ sanīḻāḥ |
svasāraḥ śyāvīmaruṣīmajuṣrañcitramucchantīmuṣasaṃ na gāvaḥ

71.2

वी॒ळु चि॑द्दृ॒ळ्हा पि॒तरो॑ न उ॒क्थैरद्रिं॑ रुज॒न्नङ्गि॑रसो॒ रवे॑ण ।
च॒क्रुर्दि॒वो बृ॑ह॒तो गा॒तुम॒स्मे अह॒ः स्व॑र्विविदुः के॒तुमु॒स्राः

vīḻu ciddṛḻhā pitaro na ukthairadriṃ rujannaṅgiraso raveṇa |
cakrurdivo bṛhato gātumasme ahaḥ svarvividuḥ ketumusrāḥ

71.3

दध॑न्नृ॒तं ध॒नय॑न्नस्य धी॒तिमादिद॒र्यो दि॑धि॒ष्वो॒३॒॑ विभृ॑त्राः ।
अतृ॑ष्यन्तीर॒पसो॑ य॒न्त्यच्छा॑ दे॒वाञ्जन्म॒ प्रय॑सा व॒र्धय॑न्तीः

dadhannṛtaṃ dhanayannasya dhītimādidaryo didhiṣvo vibhṛtrāḥ |
atṛṣyantīrapaso yantyacchā devāñjanma prayasā vardhayantīḥ

71.4

मथी॒द्यदीं॒ विभृ॑तो मात॒रिश्वा॑ गृ॒हेगृ॑हे श्ये॒तो जेन्यो॒ भूत् ।
आदीं॒ राज्ञे॒ न सही॑यसे॒ सचा॒ सन्ना दू॒त्यं१॒॑ भृग॑वाणो विवाय

mathīdyadīṃ vibhṛto mātariśvā gṛhegṛhe śyeto jenyo bhūt |
ādīṃ rājñe na sahīyase sacā sannā dūtyaṃ bhṛgavāṇo vivāya

71.5

म॒हे यत्पि॒त्र ईं॒ रसं॑ दि॒वे करव॑ त्सरत्पृश॒न्य॑श्चिकि॒त्वान् ।
सृ॒जदस्ता॑ धृष॒ता दि॒द्युम॑स्मै॒ स्वायां॑ दे॒वो दु॑हि॒तरि॒ त्विषिं॑ धात्

mahe yatpitra īṃ rasaṃ dive karava tsaratpṛśanyaścikitvān |
sṛjadastā dhṛṣatā didyumasmai svāyāṃ devo duhitari tviṣiṃ dhāt

71.6

स्व आ यस्तुभ्यं॒ दम॒ आ वि॒भाति॒ नमो॑ वा॒ दाशा॑दुश॒तो अनु॒ द्यून् ।
वर्धो॑ अग्ने॒ वयो॑ अस्य द्वि॒बर्हा॒ यास॑द्रा॒या स॒रथं॒ यं जु॒नासि॑

sva ā yastubhyaṃ dama ā vibhāti namo vā dāśāduśato anu dyūn |
vardho agne vayo asya dvibarhā yāsadrāyā sarathaṃ yaṃ junāsi

71.7

अ॒ग्निं विश्वा॑ अ॒भि पृक्ष॑ः सचन्ते समु॒द्रं न स्र॒वत॑ः स॒प्त य॒ह्वीः ।
न जा॒मिभि॒र्वि चि॑किते॒ वयो॑ नो वि॒दा दे॒वेषु॒ प्रम॑तिं चिकि॒त्वान्

agniṃ viśvā abhi pṛkṣaḥ sacante samudraṃ na sravataḥ sapta yahvīḥ |
na jāmibhirvi cikite vayo no vidā deveṣu pramatiṃ cikitvān

71.8

आ यदि॒षे नृ॒पतिं॒ तेज॒ आन॒ट् छुचि॒ रेतो॒ निषि॑क्तं॒ द्यौर॒भीके॑ ।
अ॒ग्निः शर्ध॑मनव॒द्यं युवा॑नं स्वा॒ध्यं॑ जनयत्सू॒दय॑च्च

ā yadiṣe nṛpatiṃ teja ānaṭ chuci reto niṣiktaṃ dyaurabhīke |
agniḥ śardhamanavadyaṃ yuvānaṃ svādhyaṃ janayatsūdayacca

71.9

मनो॒ न योऽध्व॑नः स॒द्य एत्येक॑ः स॒त्रा सूरो॒ वस्व॑ ईशे ।
राजा॑ना मि॒त्रावरु॑णा सुपा॒णी गोषु॑ प्रि॒यम॒मृतं॒ रक्ष॑माणा

mano na yo'dhvanaḥ sadya etyekaḥ satrā sūro vasva īśe |
rājānā mitrāvaruṇā supāṇī goṣu priyamamṛtaṃ rakṣamāṇā

71.10

मा नो॑ अग्ने स॒ख्या पित्र्या॑णि॒ प्र म॑र्षिष्ठा अ॒भि वि॒दुष्क॒विः सन् ।
नभो॒ न रू॒पं ज॑रि॒मा मि॑नाति पु॒रा तस्या॑ अ॒भिश॑स्ते॒रधी॑हि

mā no agne sakhyā pitryāṇi pra marṣiṣṭhā abhi viduṣkaviḥ san |
nabho na rūpaṃ jarimā mināti purā tasyā abhiśasteradhīhi

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)