प्रथम मण्डल

सूक्त 64: रुद्र के पुत्र मरुद्गण, आँधी बनकर

ऋषि: नोधा गौतमः · देवता: मरुतः · छन्द: जगती, १५ त्रिष्टुप्

15 श्लोक · 64 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

रुद्र के पुत्र मरुद्गण, आँधी बनकर

नोधा, मरुद्गण के लिए सुन्दर स्तुति लाओ, कवि स्वयं से कहते हैं; छन्द जगती है, अन्त का मन्त्र त्रिष्टुप्। नोधा गौतम द्युलोक से जन्मे रुद्र के पुत्रों को देखते हैं: युवा, अजर, सूर्यों जैसे पवित्र, भयंकर रूप वाले। उनकी छाती पर सोने के आभूषण चमकते हैं, कन्धों पर भाले। वे वायु और विद्युत रचते हैं, द्युलोक का थन दुहते हैं और पृथ्वी को जल से भिगोते हैं। वे सिंहों की तरह गरजते हैं, हाथियों की तरह वन रौंदते हैं, और सुनहरे पहियों से पर्वत चीरते हैं। उनके रथों पर बिजली खड़ी है। जिसकी वे रक्षा करें, वह सबसे आगे निकलता है। धन, पुत्र और सौ शरद ऋतुएँ माँगी गई हैं।

64.1

वृष्णे॒ शर्धा॑य॒ सुम॑खाय वे॒धसे॒ नोध॑ः सुवृ॒क्तिं प्र भ॑रा म॒रुद्भ्य॑ः ।
अ॒पो न धीरो॒ मन॑सा सु॒हस्त्यो॒ गिर॒ः सम॑ञ्जे वि॒दथे॑ष्वा॒भुव॑ः

vṛṣṇe śardhāya sumakhāya vedhase nodhaḥ suvṛktiṃ pra bharā marudbhyaḥ |
apo na dhīro manasā suhastyo giraḥ samañje vidatheṣvābhuvaḥ

64.2

ते ज॑ज्ञिरे दि॒व ऋ॒ष्वास॑ उ॒क्षणो॑ रु॒द्रस्य॒ मर्या॒ असु॑रा अरे॒पस॑ः ।
पा॒व॒कास॒ः शुच॑य॒ः सूर्या॑ इव॒ सत्वा॑नो॒ न द्र॒प्सिनो॑ घो॒रव॑र्पसः

te jajñire diva ṛṣvāsa ukṣaṇo rudrasya maryā asurā arepasaḥ |
pāvakāsaḥ śucayaḥ sūryā iva satvāno na drapsino ghoravarpasaḥ

64.3

युवा॑नो रु॒द्रा अ॒जरा॑ अभो॒ग्घनो॑ वव॒क्षुरध्रि॑गाव॒ः पर्व॑ता इव ।
दृ॒ळ्हा चि॒द्विश्वा॒ भुव॑नानि॒ पार्थि॑वा॒ प्र च्या॑वयन्ति दि॒व्यानि॑ म॒ज्मना॑

yuvāno rudrā ajarā abhogghano vavakṣuradhrigāvaḥ parvatā iva |
dṛḻhā cidviśvā bhuvanāni pārthivā pra cyāvayanti divyāni majmanā

64.4

चि॒त्रैर॒ञ्जिभि॒र्वपु॑षे॒ व्य॑ञ्जते॒ वक्ष॑स्सु रु॒क्माँ अधि॑ येतिरे शु॒भे ।
अंसे॑ष्वेषां॒ नि मि॑मृक्षुरृ॒ष्टय॑ः सा॒कं ज॑ज्ञिरे स्व॒धया॑ दि॒वो नर॑ः

citrairañjibhirvapuṣe vyañjate vakṣassu rukmām̐ adhi yetire śubhe |
aṃseṣveṣāṃ ni mimṛkṣurṛṣṭayaḥ sākaṃ jajñire svadhayā divo naraḥ

64.5

ई॒शा॒न॒कृतो॒ धुन॑यो रि॒शाद॑सो॒ वाता॑न्वि॒द्युत॒स्तवि॑षीभिरक्रत ।
दु॒हन्त्यूध॑र्दि॒व्यानि॒ धूत॑यो॒ भूमिं॑ पिन्वन्ति॒ पय॑सा॒ परि॑ज्रयः

īśānakṛto dhunayo riśādaso vātānvidyutastaviṣībhirakrata |
duhantyūdhardivyāni dhūtayo bhūmiṃ pinvanti payasā parijrayaḥ

64.6

पिन्व॑न्त्य॒पो म॒रुत॑ः सु॒दान॑व॒ः पयो॑ घृ॒तव॑द्वि॒दथे॑ष्वा॒भुव॑ः ।
अत्यं॒ न मि॒हे वि न॑यन्ति वा॒जिन॒मुत्सं॑ दुहन्ति स्त॒नय॑न्त॒मक्षि॑तम्

pinvantyapo marutaḥ sudānavaḥ payo ghṛtavadvidatheṣvābhuvaḥ |
atyaṃ na mihe vi nayanti vājinamutsaṃ duhanti stanayantamakṣitam

64.7

म॒हि॒षासो॑ मा॒यिन॑श्चि॒त्रभा॑नवो गि॒रयो॒ न स्वत॑वसो रघु॒ष्यद॑ः ।
मृ॒गा इ॑व ह॒स्तिन॑ः खादथा॒ वना॒ यदारु॑णीषु॒ तवि॑षी॒रयु॑ग्ध्वम्

mahiṣāso māyinaścitrabhānavo girayo na svatavaso raghuṣyadaḥ |
mṛgā iva hastinaḥ khādathā vanā yadāruṇīṣu taviṣīrayugdhvam

64.8

सिं॒हा इ॑व नानदति॒ प्रचे॑तसः पि॒शा इ॑व सु॒पिशो॑ वि॒श्ववे॑दसः ।
क्षपो॒ जिन्व॑न्त॒ः पृष॑तीभिरृ॒ष्टिभि॒ः समित्स॒बाध॒ः शव॒साहि॑मन्यवः

siṃhā iva nānadati pracetasaḥ piśā iva supiśo viśvavedasaḥ |
kṣapo jinvantaḥ pṛṣatībhirṛṣṭibhiḥ samitsabādhaḥ śavasāhimanyavaḥ

64.9

रोद॑सी॒ आ व॑दता गणश्रियो॒ नृषा॑चः शूरा॒ः शव॒साहि॑मन्यवः ।
आ व॒न्धुरे॑ष्व॒मति॒र्न द॑र्श॒ता वि॒द्युन्न त॑स्थौ मरुतो॒ रथे॑षु वः

rodasī ā vadatā gaṇaśriyo nṛṣācaḥ śūrāḥ śavasāhimanyavaḥ |
ā vandhureṣvamatirna darśatā vidyunna tasthau maruto ratheṣu vaḥ

64.10

वि॒श्ववे॑दसो र॒यिभि॒ः समो॑कस॒ः सम्मि॑श्लास॒स्तवि॑षीभिर्विर॒प्शिन॑ः ।
अस्ता॑र॒ इषुं॑ दधिरे॒ गभ॑स्त्योरन॒न्तशु॑ष्मा॒ वृष॑खादयो॒ नर॑ः

viśvavedaso rayibhiḥ samokasaḥ sammiślāsastaviṣībhirvirapśinaḥ |
astāra iṣuṃ dadhire gabhastyoranantaśuṣmā vṛṣakhādayo naraḥ

64.11

हि॒र॒ण्यये॑भिः प॒विभि॑ः पयो॒वृध॒ उज्जि॑घ्नन्त आप॒थ्यो॒३॒॑ न पर्व॑तान् ।
म॒खा अ॒यास॑ः स्व॒सृतो॑ ध्रुव॒च्युतो॑ दुध्र॒कृतो॑ म॒रुतो॒ भ्राज॑दृष्टयः

hiraṇyayebhiḥ pavibhiḥ payovṛdha ujjighnanta āpathyo na parvatān |
makhā ayāsaḥ svasṛto dhruvacyuto dudhrakṛto maruto bhrājadṛṣṭayaḥ

64.12

घृषुं॑ पाव॒कं व॒निनं॒ विच॑र्षणिं रु॒द्रस्य॑ सू॒नुं ह॒वसा॑ गृणीमसि ।
र॒ज॒स्तुरं॑ त॒वसं॒ मारु॑तं ग॒णमृ॑जी॒षिणं॒ वृष॑णं सश्चत श्रि॒ये

ghṛṣuṃ pāvakaṃ vaninaṃ vicarṣaṇiṃ rudrasya sūnuṃ havasā gṛṇīmasi |
rajasturaṃ tavasaṃ mārutaṃ gaṇamṛjīṣiṇaṃ vṛṣaṇaṃ saścata śriye

64.13

प्र नू स मर्त॒ः शव॑सा॒ जनाँ॒ अति॑ त॒स्थौ व॑ ऊ॒ती म॑रुतो॒ यमाव॑त ।
अर्व॑द्भि॒र्वाजं॑ भरते॒ धना॒ नृभि॑रा॒पृच्छ्यं॒ क्रतु॒मा क्षे॑ति॒ पुष्य॑ति

pra nū sa martaḥ śavasā janām̐ ati tasthau va ūtī maruto yamāvata |
arvadbhirvājaṃ bharate dhanā nṛbhirāpṛcchyaṃ kratumā kṣeti puṣyati

64.14

च॒र्कृत्यं॑ मरुतः पृ॒त्सु दु॒ष्टरं॑ द्यु॒मन्तं॒ शुष्मं॑ म॒घव॑त्सु धत्तन ।
ध॒न॒स्पृत॑मु॒क्थ्यं॑ वि॒श्वच॑र्षणिं तो॒कं पु॑ष्येम॒ तन॑यं श॒तं हिमा॑ः

carkṛtyaṃ marutaḥ pṛtsu duṣṭaraṃ dyumantaṃ śuṣmaṃ maghavatsu dhattana |
dhanaspṛtamukthyaṃ viśvacarṣaṇiṃ tokaṃ puṣyema tanayaṃ śataṃ himāḥ

64.15

नू ष्ठि॒रं म॑रुतो वी॒रव॑न्तमृती॒षाहं॑ र॒यिम॒स्मासु॑ धत्त ।
स॒ह॒स्रिणं॑ श॒तिनं॑ शूशु॒वांसं॑ प्रा॒तर्म॒क्षू धि॒याव॑सुर्जगम्यात्

nū ṣṭhiraṃ maruto vīravantamṛtīṣāhaṃ rayimasmāsu dhatta |
sahasriṇaṃ śatinaṃ śūśuvāṃsaṃ prātarmakṣū dhiyāvasurjagamyāt

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)