प्रथम मण्डल

सूक्त 22: विष्णु के तीन पग और परम पद

ऋषि: मेधातिथिः काण्वः · देवता: १-४ अश्विनौ, ५-८ सविता, ९-१० अग्निः, ११ देव्यः, १२ इन्द्राणीवरुणान्यग्नाय्यः, १३-१४ द्यावापृथिव्यौ, १५ पृथिवी, १६ विष्णुर्देवा वा, १७-२१ विष्णुः · छन्द: गायत्री

21 श्लोक · 22 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

विष्णु के तीन पग और परम पद

मेधातिथि काण्व के इक्कीस गायत्री मन्त्र प्रभात से परम द्युलोक तक जाते हैं। प्रातःकाल जुड़ने वाले अश्विनीकुमारों को जगाओ, जिनका चाबुक मधु टपकाता है। स्वर्णिम हाथों वाले, जल के पौत्र, धन बाँटने वाले सविता को बुलाओ। अग्नि से देवपत्नियों को लाने की विनती है, और इन्द्राणी, वरुणानी तथा अग्नायी का आवाहन है। द्युलोक और पृथ्वी यज्ञ को भरें; पृथ्वी सुखद और विस्तृत हो। फिर विष्णु: उन्होंने इस जगत को नापा, तीन बार पग रखा, वे रक्षक जिन्हें कोई छल नहीं सकता। बीसवाँ मन्त्र सन्ध्या और पूजा में प्रतिदिन पढ़ा जाता है: तद्विष्णोः परमं पदम्, ज्ञानी उस परम पद को आकाश में फैले नेत्र की तरह सदा देखते हैं।

22.1

प्रा॒त॒र्युजा॒ वि बो॑धया॒श्विना॒वेह ग॑च्छताम् ।
अ॒स्य सोम॑स्य पी॒तये॑

prātaryujā vi bodhayāśvināveha gacchatām |
asya somasya pītaye

22.2

या सु॒रथा॑ र॒थीत॑मो॒भा दे॒वा दि॑वि॒स्पृशा॑ ।
अ॒श्विना॒ ता ह॑वामहे

yā surathā rathītamobhā devā divispṛśā |
aśvinā tā havāmahe

22.3

या वां॒ कशा॒ मधु॑म॒त्यश्वि॑ना सू॒नृता॑वती ।
तया॑ य॒ज्ञं मि॑मिक्षतम्

yā vāṃ kaśā madhumatyaśvinā sūnṛtāvatī |
tayā yajñaṃ mimikṣatam

22.4

न॒हि वा॒मस्ति॑ दूर॒के यत्रा॒ रथे॑न॒ गच्छ॑थः ।
अश्वि॑ना सो॒मिनो॑ गृ॒हम्

nahi vāmasti dūrake yatrā rathena gacchathaḥ |
aśvinā somino gṛham

22.5

हिर॑ण्यपाणिमू॒तये॑ सवि॒तार॒मुप॑ ह्वये ।
स चेत्ता॑ दे॒वता॑ प॒दम्

hiraṇyapāṇimūtaye savitāramupa hvaye |
sa cettā devatā padam

22.6

अ॒पां नपा॑त॒मव॑से सवि॒तार॒मुप॑ स्तुहि ।
तस्य॑ व्र॒तान्यु॑श्मसि

apāṃ napātamavase savitāramupa stuhi |
tasya vratānyuśmasi

22.7

वि॒भ॒क्तारं॑ हवामहे॒ वसो॑श्चि॒त्रस्य॒ राध॑सः ।
स॒वि॒तारं॑ नृ॒चक्ष॑सम्

vibhaktāraṃ havāmahe vasościtrasya rādhasaḥ |
savitāraṃ nṛcakṣasam

22.8

सखा॑य॒ आ नि षी॑दत सवि॒ता स्तोम्यो॒ नु न॑ः ।
दाता॒ राधां॑सि शुम्भति

sakhāya ā ni ṣīdata savitā stomyo nu naḥ |
dātā rādhāṃsi śumbhati

22.9

अग्ने॒ पत्नी॑रि॒हा व॑ह दे॒वाना॑मुश॒तीरुप॑ ।
त्वष्टा॑रं॒ सोम॑पीतये

agne patnīrihā vaha devānāmuśatīrupa |
tvaṣṭāraṃ somapītaye

22.10

आ ग्ना अ॑ग्न इ॒हाव॑से॒ होत्रां॑ यविष्ठ॒ भार॑तीम् ।
वरू॑त्रीं धि॒षणां॑ वह

ā gnā agna ihāvase hotrāṃ yaviṣṭha bhāratīm |
varūtrīṃ dhiṣaṇāṃ vaha

22.11

अ॒भि नो॑ दे॒वीरव॑सा म॒हः शर्म॑णा नृ॒पत्नी॑ः ।
अच्छि॑न्नपत्राः सचन्ताम्

abhi no devīravasā mahaḥ śarmaṇā nṛpatnīḥ |
acchinnapatrāḥ sacantām

22.12

इ॒हेन्द्रा॒णीमुप॑ ह्वये वरुणा॒नीं स्व॒स्तये॑ ।
अ॒ग्नायीं॒ सोम॑पीतये

ihendrāṇīmupa hvaye varuṇānīṃ svastaye |
agnāyīṃ somapītaye

22.13

म॒ही द्यौः पृ॑थि॒वी च॑ न इ॒मं य॒ज्ञं मि॑मिक्षताम् ।
पि॒पृ॒तां नो॒ भरी॑मभिः

mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñaṃ mimikṣatām |
pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ

22.14

तयो॒रिद्घृ॒तव॒त्पयो॒ विप्रा॑ रिहन्ति धी॒तिभि॑ः ।
ग॒न्ध॒र्वस्य॑ ध्रु॒वे प॒दे

tayoridghṛtavatpayo viprā rihanti dhītibhiḥ |
gandharvasya dhruve pade

22.15

स्यो॒ना पृ॑थिवि भवानृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी ।
यच्छा॑ न॒ः शर्म॑ स॒प्रथ॑ः

syonā pṛthivi bhavānṛkṣarā niveśanī |
yacchā naḥ śarma saprathaḥ

22.16

अतो॑ दे॒वा अ॑वन्तु नो॒ यतो॒ विष्णु॑र्विचक्र॒मे ।
पृ॒थि॒व्याः स॒प्त धाम॑भिः

ato devā avantu no yato viṣṇurvicakrame |
pṛthivyāḥ sapta dhāmabhiḥ

22.17

इ॒दं विष्णु॒र्वि च॑क्रमे त्रे॒धा नि द॑धे प॒दम् ।
समू॑ळ्हमस्य पांसु॒रे

idaṃ viṣṇurvi cakrame tredhā ni dadhe padam |
samūḻhamasya pāṃsure

22.18

त्रीणि॑ प॒दा वि च॑क्रमे॒ विष्णु॑र्गो॒पा अदा॑भ्यः ।
अतो॒ धर्मा॑णि धा॒रय॑न्

trīṇi padā vi cakrame viṣṇurgopā adābhyaḥ |
ato dharmāṇi dhārayan

22.19

विष्णो॒ः कर्मा॑णि पश्यत॒ यतो॑ व्र॒तानि॑ पस्प॒शे ।
इन्द्र॑स्य॒ युज्य॒ः सखा॑

viṣṇoḥ karmāṇi paśyata yato vratāni paspaśe |
indrasya yujyaḥ sakhā

22.20

तद्विष्णो॑ः पर॒मं प॒दं सदा॑ पश्यन्ति सू॒रय॑ः ।
दि॒वी॑व॒ चक्षु॒रात॑तम्

tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ |
divīva cakṣurātatam

22.21

तद्विप्रा॑सो विप॒न्यवो॑ जागृ॒वांस॒ः समि॑न्धते ।
विष्णो॒र्यत्प॑र॒मं प॒दम्

tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate |
viṣṇoryatparamaṃ padam

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)