प्रथम मण्डल

सूक्त 182: समुद्र में भुज्यु की रक्षा

ऋषि: अगस्त्यो मैत्रावरुणिः · देवता: अश्विनौ · छन्द: जगती, ६-८ त्रिष्टुप्

8 श्लोक · 182 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

समुद्र में भुज्यु की रक्षा

अगस्त्य मैत्रावरुणि जगती और त्रिष्टुप् में स्तोताओं से कहते हैं: समय आ गया है, सज जाओ, अश्विनीकुमारों का वृषभों से खिंचा रथ आ पहुँचा। वे द्युलोक के पौत्र हैं, विश्पला के सहायक, इन्द्र और मरुद्गण जैसे पराक्रमी। जो हवि नहीं देता, उसके लिए वे क्या करें? उसे छोड़ दो, कंजूस का प्राण कुचलो और स्तोता को प्रकाश दो। फिर रक्षा की कथा आती है: तुग्र के पुत्र को अथाह अन्धकार में जलों में फेंका गया, तो उन्होंने उसके लिए पंखों वाली सजीव नौका बनाई; चार नावें उसे पार ले गईं। समुद्र के बीच कौन-सा वृक्ष था जिससे वह लिपटा रहा? अश्विनीकुमार उसे यश तक ले आए।

182.1

अभू॑दि॒दं व॒युन॒मो षु भू॑षता॒ रथो॒ वृष॑ण्वा॒न्मद॑ता मनीषिणः ।
धि॒यं॒जि॒न्वा धिष्ण्या॑ वि॒श्पला॑वसू दि॒वो नपा॑ता सु॒कृते॒ शुचि॑व्रता

abhūdidaṃ vayunamo ṣu bhūṣatā ratho vṛṣaṇvānmadatā manīṣiṇaḥ |
dhiyaṃjinvā dhiṣṇyā viśpalāvasū divo napātā sukṛte śucivratā

182.2

इन्द्र॑तमा॒ हि धिष्ण्या॑ म॒रुत्त॑मा द॒स्रा दंसि॑ष्ठा र॒थ्या॑ र॒थीत॑मा ।
पू॒र्णं रथं॑ वहेथे॒ मध्व॒ आचि॑तं॒ तेन॑ दा॒श्वांस॒मुप॑ याथो अश्विना

indratamā hi dhiṣṇyā maruttamā dasrā daṃsiṣṭhā rathyā rathītamā |
pūrṇaṃ rathaṃ vahethe madhva ācitaṃ tena dāśvāṃsamupa yātho aśvinā

182.3

किमत्र॑ दस्रा कृणुथ॒ः किमा॑साथे॒ जनो॒ यः कश्चि॒दह॑विर्मही॒यते॑ ।
अति॑ क्रमिष्टं जु॒रतं॑ प॒णेरसुं॒ ज्योति॒र्विप्रा॑य कृणुतं वच॒स्यवे॑

kimatra dasrā kṛṇuthaḥ kimāsāthe jano yaḥ kaścidahavirmahīyate |
ati kramiṣṭaṃ jurataṃ paṇerasuṃ jyotirviprāya kṛṇutaṃ vacasyave

182.4

ज॒म्भय॑तम॒भितो॒ राय॑त॒ः शुनो॑ ह॒तं मृधो॑ वि॒दथु॒स्तान्य॑श्विना ।
वाचं॑वाचं जरि॒तू र॒त्निनीं॑ कृतमु॒भा शंसं॑ नासत्यावतं॒ मम॑

jambhayatamabhito rāyataḥ śuno hataṃ mṛdho vidathustānyaśvinā |
vācaṃvācaṃ jaritū ratninīṃ kṛtamubhā śaṃsaṃ nāsatyāvataṃ mama

182.5

यु॒वमे॒तं च॑क्रथु॒ः सिन्धु॑षु प्ल॒वमा॑त्म॒न्वन्तं॑ प॒क्षिणं॑ तौ॒ग्र्याय॒ कम् ।
येन॑ देव॒त्रा मन॑सा निरू॒हथु॑ः सुपप्त॒नी पे॑तथु॒ः क्षोद॑सो म॒हः

yuvametaṃ cakrathuḥ sindhuṣu plavamātmanvantaṃ pakṣiṇaṃ taugryāya kam |
yena devatrā manasā nirūhathuḥ supaptanī petathuḥ kṣodaso mahaḥ

182.6

अव॑विद्धं तौ॒ग्र्यम॒प्स्व१॒॑न्तर॑नारम्भ॒णे तम॑सि॒ प्रवि॑द्धम् ।
चत॑स्रो॒ नावो॒ जठ॑लस्य॒ जुष्टा॒ उद॒श्विभ्या॑मिषि॒ताः पा॑रयन्ति

avaviddhaṃ taugryamapsvantaranārambhaṇe tamasi praviddham |
catasro nāvo jaṭhalasya juṣṭā udaśvibhyāmiṣitāḥ pārayanti

182.7

कः स्वि॑द्वृ॒क्षो निष्ठि॑तो॒ मध्ये॒ अर्ण॑सो॒ यं तौ॒ग्र्यो ना॑धि॒तः प॒र्यष॑स्वजत् ।
प॒र्णा मृ॒गस्य॑ प॒तरो॑रिवा॒रभ॒ उद॑श्विना ऊहथु॒ः श्रोम॑ताय॒ कम्

kaḥ svidvṛkṣo niṣṭhito madhye arṇaso yaṃ taugryo nādhitaḥ paryaṣasvajat |
parṇā mṛgasya patarorivārabha udaśvinā ūhathuḥ śromatāya kam

182.8

तद्वां॑ नरा नासत्या॒वनु॑ ष्या॒द्यद्वां॒ माना॑स उ॒चथ॒मवो॑चन् ।
अ॒स्माद॒द्य सद॑सः सो॒म्यादा वि॒द्यामे॒षं वृ॒जनं॑ जी॒रदा॑नुम्

tadvāṃ narā nāsatyāvanu ṣyādyadvāṃ mānāsa ucathamavocan |
asmādadya sadasaḥ somyādā vidyāmeṣaṃ vṛjanaṃ jīradānum

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)