प्रथम मण्डल

सूक्त 162: अश्वमेध का अश्व देवों के पास

ऋषि: दीर्घतमा औचथ्यः · देवता: अश्वः · छन्द: त्रिष्टुप्, ३, ६ जगती

22 श्लोक · 162 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

अश्वमेध का अश्व देवों के पास

दीर्घतमा के दो अश्वमेध सूक्तों में यह पहला है, त्रिष्टुप् में और दो मन्त्र जगती में। ऋषि मित्र, वरुण, अर्यमा, इन्द्र और मरुद्गण से विनती करते हैं कि जब वे देवजन्मा अश्व के पराक्रम कहें तो वे दोष न देखें। अश्व के आगे पूषा का भाग, एक बकरा, ले जाया जाता है। फिर सूक्त यज्ञ का सीधा वर्णन करता है: रस्सी और लगाम, चौंतीस पसलियों का जोड़-जोड़ से विभाजन, पकाने के पात्र, और हर अंग का अग्नि में अर्पण। अश्व से कहा जाता है कि तुम मरते नहीं, सुगम मार्गों से देवों के पास जाते हो। यजमान गौ, अश्व, पुत्र और क्षत्र माँगता है।

162.1

मा नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो अर्य॒मायुरिन्द्र॑ ऋभु॒क्षा म॒रुत॒ः परि॑ ख्यन् ।
यद्वा॒जिनो॑ दे॒वजा॑तस्य॒ सप्ते॑ः प्रव॒क्ष्यामो॑ वि॒दथे॑ वी॒र्या॑णि

mā no mitro varuṇo aryamāyurindra ṛbhukṣā marutaḥ pari khyan |
yadvājino devajātasya sapteḥ pravakṣyāmo vidathe vīryāṇi

162.2

यन्नि॒र्णिजा॒ रेक्ण॑सा॒ प्रावृ॑तस्य रा॒तिं गृ॑भी॒तां मु॑ख॒तो नय॑न्ति ।
सुप्रा॑ङ॒जो मेम्य॑द्वि॒श्वरू॑प इन्द्रापू॒ष्णोः प्रि॒यमप्ये॑ति॒ पाथ॑ः

yannirṇijā rekṇasā prāvṛtasya rātiṃ gṛbhītāṃ mukhato nayanti |
suprāṅajo memyadviśvarūpa indrāpūṣṇoḥ priyamapyeti pāthaḥ

162.3

ए॒ष च्छाग॑ः पु॒रो अश्वे॑न वा॒जिना॑ पू॒ष्णो भा॒गो नी॑यते वि॒श्वदे॑व्यः ।
अ॒भि॒प्रियं॒ यत्पु॑रो॒ळाश॒मर्व॑ता॒ त्वष्टेदे॑नं सौश्रव॒साय॑ जिन्वति

eṣa cchāgaḥ puro aśvena vājinā pūṣṇo bhāgo nīyate viśvadevyaḥ |
abhipriyaṃ yatpuroḻāśamarvatā tvaṣṭedenaṃ sauśravasāya jinvati

162.4

यद्ध॑वि॒ष्य॑मृतु॒शो दे॑व॒यानं॒ त्रिर्मानु॑षा॒ः पर्यश्वं॒ नय॑न्ति ।
अत्रा॑ पू॒ष्णः प्र॑थ॒मो भा॒ग ए॑ति य॒ज्ञं दे॒वेभ्य॑ः प्रतिवे॒दय॑न्न॒जः

yaddhaviṣyamṛtuśo devayānaṃ trirmānuṣāḥ paryaśvaṃ nayanti |
atrā pūṣṇaḥ prathamo bhāga eti yajñaṃ devebhyaḥ prativedayannajaḥ

162.5

होता॑ध्व॒र्युराव॑या अग्निमि॒न्धो ग्रा॑वग्रा॒भ उ॒त शंस्ता॒ सुवि॑प्रः ।
तेन॑ य॒ज्ञेन॒ स्व॑रंकृतेन॒ स्वि॑ष्टेन व॒क्षणा॒ आ पृ॑णध्वम्

hotādhvaryurāvayā agnimindho grāvagrābha uta śaṃstā suvipraḥ |
tena yajñena svaraṃkṛtena sviṣṭena vakṣaṇā ā pṛṇadhvam

162.6

यू॒प॒व्र॒स्का उ॒त ये यू॑पवा॒हाश्च॒षालं॒ ये अ॑श्वयू॒पाय॒ तक्ष॑ति ।
ये चार्व॑ते॒ पच॑नं स॒म्भर॑न्त्यु॒तो तेषा॑म॒भिगू॑र्तिर्न इन्वतु

yūpavraskā uta ye yūpavāhāścaṣālaṃ ye aśvayūpāya takṣati |
ye cārvate pacanaṃ sambharantyuto teṣāmabhigūrtirna invatu

162.7

उप॒ प्रागा॑त्सु॒मन्मे॑ऽधायि॒ मन्म॑ दे॒वाना॒माशा॒ उप॑ वी॒तपृ॑ष्ठः ।
अन्वे॑नं॒ विप्रा॒ ऋष॑यो मदन्ति दे॒वानां॑ पु॒ष्टे च॑कृमा सु॒बन्धु॑म्

upa prāgātsumanme'dhāyi manma devānāmāśā upa vītapṛṣṭhaḥ |
anvenaṃ viprā ṛṣayo madanti devānāṃ puṣṭe cakṛmā subandhum

162.8

यद्वा॒जिनो॒ दाम॑ सं॒दान॒मर्व॑तो॒ या शी॑र्ष॒ण्या॑ रश॒ना रज्जु॑रस्य ।
यद्वा॑ घास्य॒ प्रभृ॑तमा॒स्ये॒३॒॑ तृणं॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

yadvājino dāma saṃdānamarvato yā śīrṣaṇyā raśanā rajjurasya |
yadvā ghāsya prabhṛtamāsye tṛṇaṃ sarvā tā te api deveṣvastu

162.9

यदश्व॑स्य क्र॒विषो॒ मक्षि॒काश॒ यद्वा॒ स्वरौ॒ स्वधि॑तौ रि॒प्तमस्ति॑ ।
यद्धस्त॑योः शमि॒तुर्यन्न॒खेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

yadaśvasya kraviṣo makṣikāśa yadvā svarau svadhitau riptamasti |
yaddhastayoḥ śamituryannakheṣu sarvā tā te api deveṣvastu

162.10

यदूव॑ध्यमु॒दर॑स्याप॒वाति॒ य आ॒मस्य॑ क्र॒विषो॑ ग॒न्धो अस्ति॑ ।
सु॒कृ॒ता तच्छ॑मि॒तार॑ः कृण्वन्तू॒त मेधं॑ शृत॒पाकं॑ पचन्तु

yadūvadhyamudarasyāpavāti ya āmasya kraviṣo gandho asti |
sukṛtā tacchamitāraḥ kṛṇvantūta medhaṃ śṛtapākaṃ pacantu

162.11

यत्ते॒ गात्रा॑द॒ग्निना॑ प॒च्यमा॑नाद॒भि शूलं॒ निह॑तस्याव॒धाव॑ति ।
मा तद्भूम्या॒मा श्रि॑ष॒न्मा तृणे॑षु दे॒वेभ्य॒स्तदु॒शद्भ्यो॑ रा॒तम॑स्तु

yatte gātrādagninā pacyamānādabhi śūlaṃ nihatasyāvadhāvati |
mā tadbhūmyāmā śriṣanmā tṛṇeṣu devebhyastaduśadbhyo rātamastu

162.12

ये वा॒जिनं॑ परि॒पश्य॑न्ति प॒क्वं य ई॑मा॒हुः सु॑र॒भिर्निर्ह॒रेति॑ ।
ये चार्व॑तो मांसभि॒क्षामु॒पास॑त उ॒तो तेषा॑म॒भिगू॑र्तिर्न इन्वतु

ye vājinaṃ paripaśyanti pakvaṃ ya īmāhuḥ surabhirnirhareti |
ye cārvato māṃsabhikṣāmupāsata uto teṣāmabhigūrtirna invatu

162.13

यन्नीक्ष॑णं माँ॒स्पच॑न्या उ॒खाया॒ या पात्रा॑णि यू॒ष्ण आ॒सेच॑नानि ।
ऊ॒ष्म॒ण्या॑पि॒धाना॑ चरू॒णाम॒ङ्काः सू॒नाः परि॑ भूष॒न्त्यश्व॑म्

yannīkṣaṇaṃ mām̐spacanyā ukhāyā yā pātrāṇi yūṣṇa āsecanāni |
ūṣmaṇyāpidhānā carūṇāmaṅkāḥ sūnāḥ pari bhūṣantyaśvam

162.14

नि॒क्रम॑णं नि॒षद॑नं वि॒वर्त॑नं॒ यच्च॒ पड्बी॑श॒मर्व॑तः ।
यच्च॑ प॒पौ यच्च॑ घा॒सिं ज॒घास॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

nikramaṇaṃ niṣadanaṃ vivartanaṃ yacca paḍbīśamarvataḥ |
yacca papau yacca ghāsiṃ jaghāsa sarvā tā te api deveṣvastu

162.15

मा त्वा॒ग्निर्ध्व॑नयीद्धू॒मग॑न्धि॒र्मोखा भ्राज॑न्त्य॒भि वि॑क्त॒ जघ्रि॑ः ।
इ॒ष्टं वी॒तम॒भिगू॑र्तं॒ वष॑ट्कृतं॒ तं दे॒वास॒ः प्रति॑ गृभ्ण॒न्त्यश्व॑म्

mā tvāgnirdhvanayīddhūmagandhirmokhā bhrājantyabhi vikta jaghriḥ |
iṣṭaṃ vītamabhigūrtaṃ vaṣaṭkṛtaṃ taṃ devāsaḥ prati gṛbhṇantyaśvam

162.16

यदश्वा॑य॒ वास॑ उपस्तृ॒णन्त्य॑धीवा॒सं या हिर॑ण्यान्यस्मै ।
सं॒दान॒मर्व॑न्तं॒ पड्बी॑शं प्रि॒या दे॒वेष्वा या॑मयन्ति

yadaśvāya vāsa upastṛṇantyadhīvāsaṃ yā hiraṇyānyasmai |
saṃdānamarvantaṃ paḍbīśaṃ priyā deveṣvā yāmayanti

162.17

यत्ते॑ सा॒दे मह॑सा॒ शूकृ॑तस्य॒ पार्ष्ण्या॑ वा॒ कश॑या वा तु॒तोद॑ ।
स्रु॒चेव॒ ता ह॒विषो॑ अध्व॒रेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ ब्रह्म॑णा सूदयामि

yatte sāde mahasā śūkṛtasya pārṣṇyā vā kaśayā vā tutoda |
sruceva tā haviṣo adhvareṣu sarvā tā te brahmaṇā sūdayāmi

162.18

चतु॑स्त्रिंशद्वा॒जिनो॑ दे॒वब॑न्धो॒र्वङ्क्री॒रश्व॑स्य॒ स्वधि॑ति॒ः समे॑ति ।
अच्छि॑द्रा॒ गात्रा॑ व॒युना॑ कृणोत॒ परु॑ष्परुरनु॒घुष्या॒ वि श॑स्त

catustriṃśadvājino devabandhorvaṅkrīraśvasya svadhitiḥ sameti |
acchidrā gātrā vayunā kṛṇota paruṣparuranughuṣyā vi śasta

162.19

एक॒स्त्वष्टु॒रश्व॑स्या विश॒स्ता द्वा य॒न्तारा॑ भवत॒स्तथ॑ ऋ॒तुः ।
या ते॒ गात्रा॑णामृतु॒था कृ॒णोमि॒ ताता॒ पिण्डा॑नां॒ प्र जु॑होम्य॒ग्नौ

ekastvaṣṭuraśvasyā viśastā dvā yantārā bhavatastatha ṛtuḥ |
yā te gātrāṇāmṛtuthā kṛṇomi tātā piṇḍānāṃ pra juhomyagnau

162.20

मा त्वा॑ तपत्प्रि॒य आ॒त्मापि॒यन्तं॒ मा स्वधि॑तिस्त॒न्व१॒॑ आ ति॑ष्ठिपत्ते ।
मा ते॑ गृ॒ध्नुर॑विश॒स्ताति॒हाय॑ छि॒द्रा गात्रा॑ण्य॒सिना॒ मिथू॑ कः

mā tvā tapatpriya ātmāpiyantaṃ mā svadhitistanva ā tiṣṭhipatte |
mā te gṛdhnuraviśastātihāya chidrā gātrāṇyasinā mithū kaḥ

162.21

न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ इदे॑षि प॒थिभि॑ः सु॒गेभि॑ः ।
हरी॑ ते॒ युञ्जा॒ पृष॑ती अभूता॒मुपा॑स्थाद्वा॒जी धु॒रि रास॑भस्य

na vā u etanmriyase na riṣyasi devām̐ ideṣi pathibhiḥ sugebhiḥ |
harī te yuñjā pṛṣatī abhūtāmupāsthādvājī dhuri rāsabhasya

162.22

सु॒गव्यं॑ नो वा॒जी स्वश्व्यं॑ पुं॒सः पु॒त्राँ उ॒त वि॑श्वा॒पुषं॑ र॒यिम् ।
अ॒ना॒गा॒स्त्वं नो॒ अदि॑तिः कृणोतु क्ष॒त्रं नो॒ अश्वो॑ वनतां ह॒विष्मा॑न्

sugavyaṃ no vājī svaśvyaṃ puṃsaḥ putrām̐ uta viśvāpuṣaṃ rayim |
anāgāstvaṃ no aditiḥ kṛṇotu kṣatraṃ no aśvo vanatāṃ haviṣmān

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)