सर्ग 80: एक के लिए सबका संहार नहीं

मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः ।
रोषेण महताविष्टो दन्तान् कटकटाय्य च

makarākṣaṃ hataṃ śrutvā rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ |
roṣeṇa mahatāviṣṭo dantān kaṭakaṭāyya ca

कुपितश्च तदा तत्र किं कार्यमिति चिन्तयन् ।
आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम्

kupitaśca tadā tatra kiṃ kāryamiti cintayan |
ādideśātha saṃkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam

जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः

jahi vīra mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ

त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे ।
किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे

tvamapratimakarmāṇamindraṃ jayasi saṃyuge |
kiṃ punarmānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः ।
यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहुवेन्द्रजित्

tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya piturvacaḥ |
yajñabhūmau sa vidhivat pāvakaṃ juhuvendrajit

जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः ।
आजग्मुस्तत्र सम्भ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः

juhvataścāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ |
ājagmustatra sambhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः ।
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा

śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha bibhītakāḥ |
lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā

सर्वतोऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः ।
छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः

sarvato'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ |
chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ

सकृद्धोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ।
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च

sakṛddhomasamiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ |
babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ darśayanti ca

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसंनिभः ।
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः

pradakṣiṇāvartaśikhastaptahāṭakasaṃnibhaḥ |
havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ

हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान् ।
आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम्

hutvāgniṃ tarpayitvātha devadānavarākṣasān |
āruroha rathaśreṣṭhamantardhānagataṃ śubham

स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैस्तु निशितैर्युतः ।
आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः

sa vājibhiścaturbhistu bāṇaistu niśitairyutaḥ |
āropitamahācāpaḥ śuśubhe syandanottamaḥ

जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः ।
मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलंकृतः

jājvalyamāno vapuṣā tapanīyaparicchadaḥ |
mṛgaiścandrārdhacandraiśca sa rathaḥ samalaṃkṛtaḥ

जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसंनिभः ।
बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैदूर्यसमलंकृतः

jāmbūnadamahākamburdīptapāvakasaṃnibhaḥ |
babhūvendrajitaḥ keturvaidūryasamalaṃkṛtaḥ

तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः ।
स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः

tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ |
sa babhūva durādharṣo rāvaṇiḥ sumahābalaḥ

सोऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित् समितिंजयः ।
हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत्

so'bhiniryāya nagarādindrajit samitiṃjayaḥ |
hutvāgniṃ rākṣasairmantrairantardhānagato'bravīt

अद्य हत्वा रणे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने ।
जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणेऽधिकम्

adya hatvā raṇe yau tau mithyā pravrajitau vane |
jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇe'dhikam

अद्य निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं च लक्ष्मणम् ।
करिष्ये परमां प्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत

adya nirvānarāmurvīṃ hatvā rāmaṃ ca lakṣmaṇam |
kariṣye paramāṃ prītimityuktvāntaradhīyata

आपपाताथ संक्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः ।
तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे

āpapātātha saṃkruddho daśagrīveṇa coditaḥ |
tīkṣṇakārmukanārācaistīkṣṇastvindraripū raṇe

स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाविव ।
सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ

sa dadarśa mahāvīryau nāgau triśirasāviva |
sṛjantāviṣujālāni vīrau vānaramadhyagau

इमौ ताविति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् ।
संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान्

imau tāviti saṃcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam |
saṃtatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān

स तु वैहायसरथो युधि तौ रामलक्ष्मणौ ।
अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः शरैः

sa tu vaihāyasaratho yudhi tau rāmalakṣmaṇau |
acakṣurviṣaye tiṣṭhan vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ ।
धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः

tau tasya śaravegena parītau rāmalakṣmaṇau |
dhanuṣī saśare kṛtvā divyamastraṃ pracakratuḥ

प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ ।
तमस्त्रैः सूर्यसंकाशैर्नैव पस्पर्शतुः शरैः

pracchādayantau gaganaṃ śarajālairmahābalau |
tamastraiḥ sūryasaṃkāśairnaiva pasparśatuḥ śaraiḥ

स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः ।
दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान् नीहारतमसा वृताः

sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayannabhaḥ |
diśaścāntardadhe śrīmān nīhāratamasā vṛtāḥ

नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः ।
शुश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते

naiva jyātalanirghoṣo na ca nemikhurasvanaḥ |
śuśruve caratastasya na ca rūpaṃ prakāśate

घनान्धकारे तिमिरे शिलावर्षमिवाद्भुतम् ।
स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः

ghanāndhakāre timire śilāvarṣamivādbhutam |
sa vavarṣa mahābāhurnārācaśaravṛṣṭibhiḥ

स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर्दत्तवरैर्भृशम् ।
विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः

sa rāmaṃ sūryasaṃkāśaiḥ śarairdattavarairbhṛśam |
vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ

तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ ।
हेमपुङ्खान् नरव्याघ्रौ तिग्मान् मुमुचतुः शरान्

tau hanyamānau nārācairdhārābhiriva parvatau |
hemapuṅkhān naravyāghrau tigmān mumucatuḥ śarān

अन्तरिक्षे समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः ।
निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणिताप्लुताः

antarikṣe samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapatriṇaḥ |
nikṛtya patagā bhūmau petuste śoṇitāplutāḥ

अतिमात्रं शरौघेण दीप्यमानौ नरोत्तमौ ।
तानिषून् पततो भल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः

atimātraṃ śaraugheṇa dīpyamānau narottamau |
tāniṣūn patato bhallairanekairvicakartatuḥ

यतो हि ददृशाते तौ शरान् निपतिताञ्छितान् ।
ततस्तु तौ दाशरथी ससृजातेऽस्त्रमुत्तमम्

yato hi dadṛśāte tau śarān nipatitāñchitān |
tatastu tau dāśarathī sasṛjāte'stramuttamam

रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथोऽपतत् ।
विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः

rāvaṇistu diśaḥ sarvā rathenātiratho'patat |
vivyādha tau dāśarathī laghvastro niśitaiḥ śaraiḥ

तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः ।
बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ

tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhataiḥ |
babhūvaturdāśarathī puṣpitāviva kiṃśukau

नास्य वेगगतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान् ।
न चास्य विदितं किंचित् सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे

nāsya vegagatiṃ kaścinna ca rūpaṃ dhanuḥ śarān |
na cāsya viditaṃ kiṃcit sūryasyevābhrasamplave

तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः ।
बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले

tena viddhāśca harayo nihatāśca gatāsavaḥ |
babhūvuḥ śataśastatra patitā dharaṇītale

लक्ष्मणस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम्

lakṣmaṇastu tataḥ kruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt |
brāhmamastraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām

तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुमर्हसि

tamuvāca tato rāmo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantumarhasi

अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् ।
पलायमानं मत्तं वा न हन्तुं त्वमिहार्हसि

ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam |
palāyamānaṃ mattaṃ vā na hantuṃ tvamihārhasi

तस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यामि महाभुज ।
आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान्

tasyaiva tu vadhe yatnaṃ kariṣyāmi mahābhuja |
ādekṣyāvo mahāvegānastrānāśīviṣopamān

तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात् ।
राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः

tamenaṃ māyinaṃ kṣudramantarhitarathaṃ balāt |
rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ

यद्येष भूमिं विशते दिवं वा
रसातलं वापि नभस्तलं वा ।
एवं विगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः
पतिष्यते भूमितले गतासुः

yadyeṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā
rasātalaṃ vāpi nabhastalaṃ vā |
evaṃ vigūḍho'pi mamāstradagdhaḥ
patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ

इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः ।
वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मण-
स्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते

ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ
raghupravīraḥ plavagarṣabhairvṛtaḥ |
vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇa-
stadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate