सर्ग 32: माया-शीश पर सीता का विलाप

सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम् ।
सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता

sā sītā tacchiro dṛṣṭvā tacca kārmukamuttamam |
sugrīvapratisaṃsargamākhyātaṃ ca hanūmatā

नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत्सदृशं मुखम् ।
केशान् केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम्

nayane mukhavarṇaṃ ca bhartustatsadṛśaṃ mukham |
keśān keśāntadeśaṃ ca taṃ ca cūḍāmaṇiṃ śubham

एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता ।
विजगर्हेऽत्र कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा

etaiḥ sarvairabhijñānairabhijñāya suduḥkhitā |
vijagarhe'tra kaikeyīṃ krośantī kurarī yathā

सकामा भव कैकेयि हतोऽयं कुलनन्दनः ।
कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया

sakāmā bhava kaikeyi hato'yaṃ kulanandanaḥ |
kulamutsāditaṃ sarvaṃ tvayā kalahaśīlayā

आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम् ।
यन्मया चीरवसनं दत्त्वा प्रव्राजितो वनम्

āryeṇa kiṃ nu kaikeyyāḥ kṛtaṃ rāmeṇa vipriyam |
yanmayā cīravasanaṃ dattvā pravrājito vanam

एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी ।
जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा

evamuktvā tu vaidehī vepamānā tapasvinī |
jagāma jagatīṃ bālā chinnā tu kadalī yathā

सा मुहूर्तात् समाश्वस्य परिलभ्याथ चेतनाम् ।
तच्छिरः समुपास्थाय विललापायतेक्षणा

sā muhūrtāt samāśvasya parilabhyātha cetanām |
tacchiraḥ samupāsthāya vilalāpāyatekṣaṇā

हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रत ।
इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता

hā hatāsmi mahābāho vīravratamanuvrata |
imāṃ te paścimāvasthāṃ gatāsmi vidhavā kṛtā

प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते ।
सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः

prathamaṃ maraṇaṃ nāryā bharturvaiguṇyamucyate |
suvṛttaḥ sādhuvṛttāyāḥ saṃvṛttastvaṃ mamāgrataḥ

महद् दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे ।
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः

mahad duḥkhaṃ prapannāyā magnāyāḥ śokasāgare |
yo hi māmudyatastrātuṃ so'pi tvaṃ vinipātitaḥ

सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव ।
वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता

sā śvaśrūrmama kausalyā tvayā putreṇa rāghava |
vatseneva yathā dhenurvivatsā vatsalā kṛtā

उद्दिष्टं दीर्घमायुस्ते दैवज्ञैरपि राघव ।
अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव

uddiṣṭaṃ dīrghamāyuste daivajñairapi rāghava |
anṛtaṃ vacanaṃ teṣāmalpāyurasi rāghava

अथवा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव ।
पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम्

athavā naśyati prajñā prājñasyāpi satastava |
pacatyenaṃ tathā kālo bhūtānāṃ prabhavo hyayam

अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित् ।
व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने

adṛṣṭaṃ mṛtyumāpannaḥ kasmāt tvaṃ nayaśāstravit |
vyasanānāmupāyajñaḥ kuśalo hyasi varjane

तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया ।
कालरात्र्या ममाच्छिद्य हृतः कमललोचन

tathā tvaṃ sampariṣvajya raudrayātinṛśaṃsayā |
kālarātryā mamācchidya hṛtaḥ kamalalocana

इह शेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम् ।
प्रियामिव यथा नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ

iha śeṣe mahābāho māṃ vihāya tapasvinīm |
priyāmiva yathā nārīṃ pṛthivīṃ puruṣarṣabha

अर्चितं सततं यत्नाद् गन्धमाल्यैर्मया तव ।
इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम्

arcitaṃ satataṃ yatnād gandhamālyairmayā tava |
idaṃ te matpriyaṃ vīra dhanuḥ kāñcanabhūṣitam

पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ ।
सर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः

pitrā daśarathena tvaṃ śvaśureṇa mamānagha |
sarvaiśca pitṛbhiḥ sārdhaṃ nūnaṃ svarge samāgataḥ

दिवि नक्षत्रभूतं च महत्कर्मकृतं तथा ।
पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे

divi nakṣatrabhūtaṃ ca mahatkarmakṛtaṃ tathā |
puṇyaṃ rājarṣivaṃśaṃ tvamātmanaḥ samupekṣase

किं मां न प्रेक्षसे राजन् किं वा न प्रतिभाषसे ।
बालां बालेन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम्

kiṃ māṃ na prekṣase rājan kiṃ vā na pratibhāṣase |
bālāṃ bālena samprāptāṃ bhāryāṃ māṃ sahacāriṇīm

संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत् त्वया ।
स्मर तन्नाम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम्

saṃśrutaṃ gṛhṇatā pāṇiṃ cariṣyāmīti yat tvayā |
smara tannāma kākutstha naya māmapi duḥkhitām

कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामपि दुःखिताम्

kasmānmāmapahāya tvaṃ gato gatimatāṃ vara |
asmāllokādamuṃ lokaṃ tyaktvā māmapi duḥkhitām

कल्याणै रुचिरं गात्रं परिष्वक्तं मयैव तु ।
क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते

kalyāṇai ruciraṃ gātraṃ pariṣvaktaṃ mayaiva tu |
kravyādaistaccharīraṃ te nūnaṃ viparikṛṣyate

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।
अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं न तु लप्स्यसे

agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭavānāptadakṣiṇaiḥ |
agnihotreṇa saṃskāraṃ kena tvaṃ na tu lapsyase

प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम् ।
परिप्रेक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा

pravrajyāmupapannānāṃ trayāṇāmekamāgatam |
pariprekṣyati kausalyā lakṣmaṇaṃ śokalālasā

स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते ।
तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम्

sa tasyāḥ paripṛcchantyā vadhaṃ mitrabalasya te |
tava cākhyāsyate nūnaṃ niśāyāṃ rākṣasairvadham

सा त्वां सुप्तं हतं ज्ञात्वा मां च रक्षोगृहं गताम् ।
हृदयेनावदीर्णेन न भविष्यति राघव

sā tvāṃ suptaṃ hataṃ jñātvā māṃ ca rakṣogṛhaṃ gatām |
hṛdayenāvadīrṇena na bhaviṣyati rāghava

मम हेतोरनार्याया अनघः पार्थिवात्मजः ।
रामः सागरमुत्तीर्य वीर्यवान् गोष्पदे हतः

mama hetoranāryāyā anaghaḥ pārthivātmajaḥ |
rāmaḥ sāgaramuttīrya vīryavān goṣpade hataḥ

अहं दाशरथेनोढा मोहात् स्वकुलपांसनी ।
आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युरजायत

ahaṃ dāśarathenoḍhā mohāt svakulapāṃsanī |
āryaputrasya rāmasya bhāryā mṛtyurajāyata

नूनमन्यां मया जातिं वारितं दानमुत्तमम् ।
याहमद्यैव शोचामि भार्या सर्वातिथेरिह

nūnamanyāṃ mayā jātiṃ vāritaṃ dānamuttamam |
yāhamadyaiva śocāmi bhāryā sarvātitheriha

साधु घातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावण ।
समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम्

sādhu ghātaya māṃ kṣipraṃ rāmasyopari rāvaṇa |
samānaya patiṃ patnyā kuru kalyāṇamuttamam

शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय ।
रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर्महात्मनः

śirasā me śiraścāsya kāyaṃ kāyena yojaya |
rāvaṇānugamiṣyāmi gatiṃ bharturmahātmanaḥ

इतीव दुःखसंतप्ता विललापायतेक्षणा ।
भर्तुः शिरो धनुश्चैव ददर्श जनकात्मजा

itīva duḥkhasaṃtaptā vilalāpāyatekṣaṇā |
bhartuḥ śiro dhanuścaiva dadarśa janakātmajā

एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः ।
अभिचक्राम भर्तारमनीकस्थः कृताञ्जलिः

evaṃ lālapyamānāyāṃ sītāyāṃ tatra rākṣasaḥ |
abhicakrāma bhartāramanīkasthaḥ kṛtāñjaliḥ

विजयस्वार्यपुत्रेति सोऽभिवाद्य प्रसाद्य च ।
न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम्

vijayasvāryaputreti so'bhivādya prasādya ca |
nyavedayadanuprāptaṃ prahastaṃ vāhinīpatim

अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तस्त्वामुपस्थितः ।
तेन दर्शनकामेन अहं प्रस्थापितः प्रभो

amātyaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ prahastastvāmupasthitaḥ |
tena darśanakāmena ahaṃ prasthāpitaḥ prabho

नूनमस्ति महाराज राजभावात् क्षमान्वित ।
किंचिदात्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु

nūnamasti mahārāja rājabhāvāt kṣamānvita |
kiṃcidātyayikaṃ kāryaṃ teṣāṃ tvaṃ darśanaṃ kuru

एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम् ।
अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ

etacchrutvā daśagrīvo rākṣasaprativeditam |
aśokavanikāṃ tyaktvā mantriṇāṃ darśanaṃ yayau

स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यमात्मनः ।
सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम्

sa tu sarvaṃ samarthyaiva mantribhiḥ kṛtyamātmanaḥ |
sabhāṃ praviśya vidadhe viditvā rāmavikramam

अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकमुत्तमम् ।
जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम्

antardhānaṃ tu tacchīrṣaṃ tacca kārmukamuttamam |
jagāma rāvaṇasyaiva niryāṇasamanantaram

राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः ।
समर्थयामास तदा रामकार्यविनिश्चयम्

rākṣasendrastu taiḥ sārdhaṃ mantribhirbhīmavikramaiḥ |
samarthayāmāsa tadā rāmakāryaviniścayam

अविदूरस्थितान् सर्वान् बलाध्यक्षान् हितैषिणः ।
अब्रवीत् कालसदृशं रावणो राक्षसाधिपः

avidūrasthitān sarvān balādhyakṣān hitaiṣiṇaḥ |
abravīt kālasadṛśaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

शीघ्रं भेरीनिनादेन स्फुटं कोणाहतेन मे ।
समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम्

śīghraṃ bherīninādena sphuṭaṃ koṇāhatena me |
samānayadhvaṃ sainyāni vaktavyaṃ ca na kāraṇam

ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद्वच-
स्तदैव दूताः सहसा महद् बलम् ।
समानयंश्चैव समागतं च
न्यवेदयन् भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि

tatastatheti pratigṛhya tadvaca-
stadaiva dūtāḥ sahasā mahad balam |
samānayaṃścaiva samāgataṃ ca
nyavedayan bhartari yuddhakāṅkṣiṇi