सर्ग 31: रावण द्वारा सीता को माया का सिर

ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश्चराः ।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन्

tatastamakṣobhyabalaṃ laṅkāyāṃ nṛpateścarāḥ |
suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan

चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
जातोद्वेगोऽभवत् किंचित् सचिवानिदमब्रवीत्

cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam |
jātodvego'bhavat kiṃcit sacivānidamabravīt

मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः ।
अयं नो मन्त्रकालो हि सम्प्राप्त इति राक्षसाः

mantriṇaḥ śīghramāyāntu sarve vai susamāhitāḥ |
ayaṃ no mantrakālo hi samprāpta iti rākṣasāḥ

तस्य तच्छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम् ।
ततः स मन्त्रयामास राक्षसैः सचिवैः सह

tasya tacchāsanaṃ śrutvā mantriṇo'bhyāgaman drutam |
tataḥ sa mantrayāmāsa rākṣasaiḥ sacivaiḥ saha

मन्त्रयित्वा तु दुर्धर्षः क्षमं यत् तदनन्तरम् ।
विसर्जयित्वा सचिवान् प्रविवेश स्वमालयम्

mantrayitvā tu durdharṣaḥ kṣamaṃ yat tadanantaram |
visarjayitvā sacivān praviveśa svamālayam

ततो राक्षसमादाय विद्युज्जिह्वं महाबलम् ।
मायाविनं महामायं प्राविशद् यत्र मैथिली

tato rākṣasamādāya vidyujjihvaṃ mahābalam |
māyāvinaṃ mahāmāyaṃ prāviśad yatra maithilī

विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञमब्रवीद् राक्षसाधिपः ।
मोहयिष्यावहे सीतां मायया जनकात्मजाम्

vidyujjihvaṃ ca māyājñamabravīd rākṣasādhipaḥ |
mohayiṣyāvahe sītāṃ māyayā janakātmajām

शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचर ।
मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः

śiro māyāmayaṃ gṛhya rāghavasya niśācara |
māṃ tvaṃ samupatiṣṭhasva mahacca saśaraṃ dhanuḥ

एवमुक्तस्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः ।
दर्शयामास तां मायां सुप्रयुक्तां स रावणे

evamuktastathetyāha vidyujjihvo niśācaraḥ |
darśayāmāsa tāṃ māyāṃ suprayuktāṃ sa rāvaṇe

तस्य तुष्टोऽभवद् राजा प्रददौ च विभूषणम् ।
अशोकवनिकायां च सीतादर्शनलालसः

tasya tuṣṭo'bhavad rājā pradadau ca vibhūṣaṇam |
aśokavanikāyāṃ ca sītādarśanalālasaḥ

नैर्ऋतानामधिपतिः संविवेश महाबलः ।
ततो दीनामदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः

nairṛtānāmadhipatiḥ saṃviveśa mahābalaḥ |
tato dīnāmadainyārhāṃ dadarśa dhanadānujaḥ

अधोमुखीं शोकपरामुपविष्टां महीतले ।
भर्तारं समनुध्यान्तीमशोकवनिकां गताम्

adhomukhīṃ śokaparāmupaviṣṭāṃ mahītale |
bhartāraṃ samanudhyāntīmaśokavanikāṃ gatām

उपास्यमानां घोराभी राक्षसीभिरदूरतः ।
उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षं नाम कीर्तयन्

upāsyamānāṃ ghorābhī rākṣasībhiradūrataḥ |
upasṛtya tataḥ sītāṃ praharṣaṃ nāma kīrtayan

इदं च वचनं धृष्टमुवाच जनकात्मजाम् ।
सान्त्व्यमाना मया भद्रे यमाश्रित्य विमन्यसे

idaṃ ca vacanaṃ dhṛṣṭamuvāca janakātmajām |
sāntvyamānā mayā bhadre yamāśritya vimanyase

खरहन्ता स ते भर्ता राघवः समरे हतः ।
छिन्नं ते सर्वथा मूलं दर्पश्च निहतो मया

kharahantā sa te bhartā rāghavaḥ samare hataḥ |
chinnaṃ te sarvathā mūlaṃ darpaśca nihato mayā

व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि ।
विसृजैतां मतिं मूढे किं मृतेन करिष्यसि

vyasanenātmanaḥ sīte mama bhāryā bhaviṣyasi |
visṛjaitāṃ matiṃ mūḍhe kiṃ mṛtena kariṣyasi

भवस्व भद्रे भार्याणां सर्वासामीश्वरी मम ।
अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि ।
शृणु भर्तृवधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा

bhavasva bhadre bhāryāṇāṃ sarvāsāmīśvarī mama |
alpapuṇye nivṛttārthe mūḍhe paṇḍitamānini |
śṛṇu bhartṛvadhaṃ sīte ghoraṃ vṛtravadhaṃ yathā

समायातः समुद्रान्तं हन्तुं मां किल राघवः ।
वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेन महता वृतः

samāyātaḥ samudrāntaṃ hantuṃ māṃ kila rāghavaḥ |
vānarendrapraṇītena balena mahatā vṛtaḥ

संनिविष्टः समुद्रस्य पीड्य तीरमथोत्तरम् ।
बलेन महता रामो व्रजत्यस्तं दिवाकरे

saṃniviṣṭaḥ samudrasya pīḍya tīramathottaram |
balena mahatā rāmo vrajatyastaṃ divākare

अथाध्वनि परिश्रान्तमर्धरात्रे स्थितं बलम् ।
सुखसुप्तं समासाद्य चरितं प्रथमं चरैः

athādhvani pariśrāntamardharātre sthitaṃ balam |
sukhasuptaṃ samāsādya caritaṃ prathamaṃ caraiḥ

तत्प्रहस्तप्रणीतेन बलेन महता मम ।
बलमस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सलक्ष्मणः

tatprahastapraṇītena balena mahatā mama |
balamasya hataṃ rātrau yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

पट्टिशान् परिघांश्चक्रानृष्टीन् दण्डान् महायुधान् ।
बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान्

paṭṭiśān parighāṃścakrānṛṣṭīn daṇḍān mahāyudhān |
bāṇajālāni śūlāni bhāsvarān kūṭamudgarān

यष्टीश्च तोमरान् प्रासांश्चक्राणि मुसलानि च ।
उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः

yaṣṭīśca tomarān prāsāṃścakrāṇi musalāni ca |
udyamyodyamya rakṣobhirvānareṣu nipātitāḥ

अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना ।
असक्तं कृतहस्तेन शिरश्छिन्नं महासिना

atha suptasya rāmasya prahastena pramāthinā |
asaktaṃ kṛtahastena śiraśchinnaṃ mahāsinā

विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया ।
दिशः प्रव्राजितः सैन्यैर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह

vibhīṣaṇaḥ samutpatya nigṛhīto yadṛcchayā |
diśaḥ pravrājitaḥ sainyairlakṣmaṇaḥ plavagaiḥ saha

सुग्रीवो ग्रीवया सीते भग्नया प्लवगाधिपः ।
निरस्तहनुकः सीते हनूमान् राक्षसैर्हतः

sugrīvo grīvayā sīte bhagnayā plavagādhipaḥ |
nirastahanukaḥ sīte hanūmān rākṣasairhataḥ

जाम्बवानथ जानुभ्यामुत्पतन् निहतो युधि ।
पट्टिशैर्बहुभिश्छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा

jāmbavānatha jānubhyāmutpatan nihato yudhi |
paṭṭiśairbahubhiśchinno nikṛttaḥ pādapo yathā

मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तौ वानरवरर्षभौ ।
निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण परिप्लुतौ

maindaśca dvividaścobhau tau vānaravararṣabhau |
niḥśvasantau rudantau ca rudhireṇa pariplutau

असिना व्यायतौ छिन्नौ मध्ये ह्यरिनिषूदनौ ।
अनुश्वसिति मेदिन्यां पनसः पनसो यथा

asinā vyāyatau chinnau madhye hyariniṣūdanau |
anuśvasiti medinyāṃ panasaḥ panaso yathā

नाराचैर्बहुभिश्छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः ।
कुमुदस्तु महातेजा निष्कूजन् सायकैर्हतः

nārācairbahubhiśchinnaḥ śete daryāṃ darīmukhaḥ |
kumudastu mahātejā niṣkūjan sāyakairhataḥ

अङ्गदो बहुभिश्छिन्नः शरैरासाद्य राक्षसैः ।
परितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतितोऽङ्गदः

aṅgado bahubhiśchinnaḥ śarairāsādya rākṣasaiḥ |
parito rudhirodgārī kṣitau nipatito'ṅgadaḥ

हरयो मथिता नागै रथजालैस्तथापरे ।
शयाना मृदितास्तत्र वायुवेगैरिवाम्बुदाः

harayo mathitā nāgai rathajālaistathāpare |
śayānā mṛditāstatra vāyuvegairivāmbudāḥ

प्रसृताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः ।
अनुद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः

prasṛtāśca pare trastā hanyamānā jaghanyataḥ |
anudrutāstu rakṣobhiḥ siṃhairiva mahādvipāḥ

सागरे पतिताः केचित् केचिद् गगनमाश्रिताः ।
ऋक्षा वृक्षानुपारूढा वानरीं वृत्तिमाश्रिताः

sāgare patitāḥ kecit kecid gaganamāśritāḥ |
ṛkṣā vṛkṣānupārūḍhā vānarīṃ vṛttimāśritāḥ

सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च ।
पिङ्गलास्ते विरूपाक्षै राक्षसैर्बहवो हताः

sāgarasya ca tīreṣu śaileṣu ca vaneṣu ca |
piṅgalāste virūpākṣai rākṣasairbahavo hatāḥ

एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया ।
क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चास्याहृतं शिरः

evaṃ tava hato bhartā sasainyo mama senayā |
kṣatajārdraṃ rajodhvastamidaṃ cāsyāhṛtaṃ śiraḥ

ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः ।
सीतायामुपशृण्वन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत्

tataḥ paramadurdharṣo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
sītāyāmupaśṛṇvantyāṃ rākṣasīmidamabravīt

राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं समानय ।
येन तद्राघवशिरः संग्रामात् स्वयमाहृतम्

rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ vidyujjihvaṃ samānaya |
yena tadrāghavaśiraḥ saṃgrāmāt svayamāhṛtam

विद्युज्जिह्वस्तदा गृह्य शिरस्तत्सशरासनम् ।
प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः

vidyujjihvastadā gṛhya śirastatsaśarāsanam |
praṇāmaṃ śirasā kṛtvā rāvaṇasyāgrataḥ sthitaḥ

तमब्रवीत् ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम् ।
विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम्

tamabravīt tato rājā rāvaṇo rākṣasaṃ sthitam |
vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ samīpaparivartinam

अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः ।
अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु

agrataḥ kuru sītāyāḥ śīghraṃ dāśaratheḥ śiraḥ |
avasthāṃ paścimāṃ bhartuḥ kṛpaṇā sādhu paśyatu

एवमुक्तं तु तद् रक्षः शिरस्तत् प्रियदर्शनम् ।
उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रमन्तरधीयत

evamuktaṃ tu tad rakṣaḥ śirastat priyadarśanam |
upanikṣipya sītāyāḥ kṣipramantaradhīyata

रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत् ।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं रामस्यैतदिति ब्रुवन्

rāvaṇaścāpi cikṣepa bhāsvaraṃ kārmukaṃ mahat |
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ rāmasyaitaditi bruvan

इदं तत् तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमावृतम् ।
इह प्रहस्तेनानीतं तं हत्वा निशि मानुषम्

idaṃ tat tava rāmasya kārmukaṃ jyāsamāvṛtam |
iha prahastenānītaṃ taṃ hatvā niśi mānuṣam

स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो
धनुश्च भूमौ विनिकीर्यमाणः ।
विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं
ततोऽब्रवीत् तां भव मे वशानुगा

sa vidyujjihvena sahaiva tacchiro
dhanuśca bhūmau vinikīryamāṇaḥ |
videharājasya sutāṃ yaśasvinīṃ
tato'bravīt tāṃ bhava me vaśānugā