सर्ग 28: शुक द्वारा श्रीराम और साथियों का परिचय

सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ।
बलमादिश्य तत् सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत्

sāraṇasya vacaḥ śrutvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
balamādiśya tat sarvaṃ śuko vākyamathābravīt

स्थितान् पश्यसि यानेतान् मत्तानिव महाद्विपान् ।
न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव

sthitān paśyasi yānetān mattāniva mahādvipān |
nyagrodhāniva gāṅgeyān sālān haimavatāniva

एते दुष्प्रसहा राजन् बलिनः कामरूपिणः ।
दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः

ete duṣprasahā rājan balinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
daityadānavasaṃkāśā yuddhe devaparākramāḥ

एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्च च सप्त च ।
तथा शङ्कुसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च

eṣāṃ koṭisahasrāṇi nava pañca ca sapta ca |
tathā śaṅkusahasrāṇi tathā vṛndaśatāni ca

एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा ।
हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः

ete sugrīvasacivāḥ kiṣkindhānilayāḥ sadā |
harayo devagandharvairutpannāḥ kāmarūpiṇaḥ

यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव ताभ्यां नास्ति समो युधि

yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau devarūpiṇau |
maindaśca dvividaścaiva tābhyāṃ nāsti samo yudhi

ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ ।
आशंसेते यथा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा

brahmaṇā samanujñātāvamṛtaprāśināvubhau |
āśaṃsete yathā laṅkāmetau marditumojasā

यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् ।
यो बलात् क्षोभयेत् क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः

yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ prabhinnamiva kuñjaram |
yo balāt kṣobhayet kruddhaḥ samudramapi vānaraḥ

एषोऽभिगन्ता लङ्कायां वैदेह्यास्तव च प्रभो ।
एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम्

eṣo'bhigantā laṅkāyāṃ vaidehyāstava ca prabho |
enaṃ paśya purā dṛṣṭaṃ vānaraṃ punarāgatam

ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः ।
हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः

jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vātātmaja iti śrutaḥ |
hanūmāniti vikhyāto laṅghito yena sāgaraḥ

कामरूपो हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः ।
अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः

kāmarūpo hariśreṣṭho balarūpasamanvitaḥ |
anivāryagatiścaiva yathā satatagaḥ prabhuḥ

उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल बुभुक्षितः ।
त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि

udyantaṃ bhāskaraṃ dṛṣṭvā bālaḥ kila bubhukṣitaḥ |
triyojanasahasraṃ tu adhvānamavatīrya hi

आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत् प्रतियास्यति ।
इति निश्चित्य मनसा पुप्लुवे बलदर्पितः

ādityamāhariṣyāmi na me kṣut pratiyāsyati |
iti niścitya manasā pupluve baladarpitaḥ

अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिराक्षसैः ।
अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ

anādhṛṣyatamaṃ devamapi devarṣirākṣasaiḥ |
anāsādyaiva patito bhāskarodayane girau

पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले ।
किंचिद् भिन्ना दृढहनुर्हनूमानेष तेन वै

patitasya kaperasya hanurekā śilātale |
kiṃcid bhinnā dṛḍhahanurhanūmāneṣa tena vai

सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः ।
नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम्

satyamāgamayogena mamaiṣa vidito hariḥ |
nāsya śakyaṃ balaṃ rūpaṃ prabhāvo vānubhāṣitum

एष आशंसते लङ्कामेको मथितुमोजसा ।
येन जाज्वल्यतेऽसौ वै धूमकेतुस्तवाद्य वै ।
लङ्कायां निहितश्चापि कथं विस्मरसे कपिम्

eṣa āśaṃsate laṅkāmeko mathitumojasā |
yena jājvalyate'sau vai dhūmaketustavādya vai |
laṅkāyāṃ nihitaścāpi kathaṃ vismarase kapim

यश्चैषोऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः ।
इक्ष्वाकूणामतिरथो लोके विश्रुतपौरुषः

yaścaiṣo'nantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ |
ikṣvākūṇāmatiratho loke viśrutapauruṣaḥ

यस्मिन् न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते ।
यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः

yasmin na calate dharmo yo dharmaṃ nātivartate |
yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ

यो भिन्द्याद् गगनं बाणैर्मेदिनीं वापि दारयेत् ।
यस्य मृत्योरिव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः

yo bhindyād gaganaṃ bāṇairmedinīṃ vāpi dārayet |
yasya mṛtyoriva krodhaḥ śakrasyeva parākramaḥ

यस्य भार्या जनस्थानात् सीता चापि हृता त्वया ।
स एष रामस्त्वां राजन् योद्धुं समभिवर्तते

yasya bhāryā janasthānāt sītā cāpi hṛtā tvayā |
sa eṣa rāmastvāṃ rājan yoddhuṃ samabhivartate

यस्यैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।
विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः

yasyaiṣa dakṣiṇe pārśve śuddhajāmbūnadaprabhaḥ |
viśālavakṣāstāmrākṣo nīlakuñcitamūrdhajaḥ

एषो हि लक्ष्मणो नाम भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
नये युद्धे च कुशलः सर्वशस्त्रभृतां वरः

eṣo hi lakṣmaṇo nāma bhrātuḥ priyahite rataḥ |
naye yuddhe ca kuśalaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तश्च जयी बली ।
रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः

amarṣī durjayo jetā vikrāntaśca jayī balī |
rāmasya dakṣiṇo bāhurnityaṃ prāṇo bahiścaraḥ

नह्येष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति ।
एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान्

nahyeṣa rāghavasyārthe jīvitaṃ parirakṣati |
eṣaivāśaṃsate yuddhe nihantuṃ sarvarākṣasān

यस्तु सव्यमसौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति ।
रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः

yastu savyamasau pakṣaṃ rāmasyāśritya tiṣṭhati |
rakṣogaṇaparikṣipto rājā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ

श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः ।
त्वामसौ प्रतिसंरब्धो युद्धायैषोऽभिवर्तते

śrīmatā rājarājena laṅkāyāmabhiṣecitaḥ |
tvāmasau pratisaṃrabdho yuddhāyaiṣo'bhivartate

यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिमिवाचलम् ।
सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारममितौजसम्

yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ madhye girimivācalam |
sarvaśākhāmṛgendrāṇāṃ bhartāramamitaujasam

तेजसा यशसा बुद्ध्या बलेनाभिजनेन च ।
यः कपीनतिबभ्राज हिमवानिव पर्वतः

tejasā yaśasā buddhyā balenābhijanena ca |
yaḥ kapīnatibabhrāja himavāniva parvataḥ

किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम् ।
दुर्गां पर्वतदुर्गम्यां प्रधानैः सह यूथपैः

kiṣkindhāṃ yaḥ samadhyāste guhāṃ sagahanadrumām |
durgāṃ parvatadurgamyāṃ pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ

यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा ।
कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता

yasyaiṣā kāñcanī mālā śobhate śatapuṣkarā |
kāntā devamanuṣyāṇāṃ yasyāṃ lakṣmīḥ pratiṣṭhitā

एतां मालां च तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः

etāṃ mālāṃ ca tārāṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
sugrīvo vālinaṃ hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ

शतं शतसहस्राणां कोटिमाहुर्मनीषिणः ।
शतं कोटिसहस्राणां शङ्कुरित्यभिधीयते

śataṃ śatasahasrāṇāṃ koṭimāhurmanīṣiṇaḥ |
śataṃ koṭisahasrāṇāṃ śaṅkurityabhidhīyate

शतं शङ्कुसहस्राणां महाशङ्कुरिति स्मृतः ।
महाशङ्कुसहस्राणां शतं वृन्दमिहोच्यते

śataṃ śaṅkusahasrāṇāṃ mahāśaṅkuriti smṛtaḥ |
mahāśaṅkusahasrāṇāṃ śataṃ vṛndamihocyate

शतं वृन्दसहस्राणां महावृन्दमिति स्मृतम् ।
महावृन्दसहस्राणां शतं पद्ममिहोच्यते

śataṃ vṛndasahasrāṇāṃ mahāvṛndamiti smṛtam |
mahāvṛndasahasrāṇāṃ śataṃ padmamihocyate

शतं पद्मसहस्राणां महापद्ममिति स्मृतम् ।
महापद्मसहस्राणां शतं खर्वमिहोच्यते

śataṃ padmasahasrāṇāṃ mahāpadmamiti smṛtam |
mahāpadmasahasrāṇāṃ śataṃ kharvamihocyate

शतं खर्वसहस्राणां महाखर्वमिति स्मृतम् ।
महाखर्वसहस्राणां समुद्रमभिधीयते ।
शतं समुद्रसाहस्रमोघ इत्यभिधीयते

śataṃ kharvasahasrāṇāṃ mahākharvamiti smṛtam |
mahākharvasahasrāṇāṃ samudramabhidhīyate |
śataṃ samudrasāhasramogha ityabhidhīyate

शतमोघसहस्राणां महौघा इति विश्रुतः ।
एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च ।
महाशङ्कुसहस्रेण तथा वृन्दशतेन च

śatamoghasahasrāṇāṃ mahaughā iti viśrutaḥ |
evaṃ koṭisahasreṇa śaṅkūnāṃ ca śatena ca |
mahāśaṅkusahasreṇa tathā vṛndaśatena ca

महावृन्दसहस्रेण तथा पद्मशतेन च ।
महापद्मसहस्रेण तथा खर्वशतेन च

mahāvṛndasahasreṇa tathā padmaśatena ca |
mahāpadmasahasreṇa tathā kharvaśatena ca

समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च
एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च

samudreṇa ca tenaiva mahaughena tathaiva ca
eṣa koṭimahaughena samudrasadṛśena ca

विभीषणेन वीरेण सचिवैः परिवारितः ।
सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थमनुवर्तते ।
महाबलवृतो नित्यं महाबलपराक्रमः

vibhīṣaṇena vīreṇa sacivaiḥ parivāritaḥ |
sugrīvo vānarendrastvāṃ yuddhārthamanuvartate |
mahābalavṛto nityaṃ mahābalaparākramaḥ

इमां महाराज समीक्ष्य वाहिनी-
मुपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम् ।
ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां
यथा जयः स्यान्न परैः पराभवः

imāṃ mahārāja samīkṣya vāhinī-
mupasthitāṃ prajvalitagrahopamām |
tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatāṃ
yathā jayaḥ syānna paraiḥ parābhavaḥ