सर्ग 27: सारण द्वारा और वानर वीरों का परिचय

तांस्तु ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् ।
राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम्

tāṃstu te sampravakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān |
rāghavārthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam

स्निग्धा यस्य बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः ।
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः

snigdhā yasya bahuvyāmā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ |
tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ

प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः ।
पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष वानरः

pragṛhītāḥ prakāśante sūryasyeva marīcayaḥ |
pṛthivyāṃ cānukṛṣyante haro nāmaiṣa vānaraḥ

यं पृष्ठतोऽनुगच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ।
वृक्षानुद्यम्य सहसा लङ्कारोहणतत्पराः

yaṃ pṛṣṭhato'nugacchanti śataśo'tha sahasraśaḥ |
vṛkṣānudyamya sahasā laṅkārohaṇatatparāḥ

यूथपा हरिराजस्य किंकराः समुपस्थिताः ।
नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि

yūthapā harirājasya kiṃkarāḥ samupasthitāḥ |
nīlāniva mahāmeghāṃstiṣṭhato yāṃstu paśyasi

असिताञ्जनसंकाशान् युद्धे सत्यपराक्रमान् ।
असंख्येयाननिर्देशान् परं पारमिवोदधेः

asitāñjanasaṃkāśān yuddhe satyaparākramān |
asaṃkhyeyānanirdeśān paraṃ pāramivodadheḥ

पर्वतेषु च ये केचिद् विषयेषु नदीषु च ।
एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नृक्षाः सुदारुणाः

parvateṣu ca ye kecid viṣayeṣu nadīṣu ca |
ete tvāmabhivartante rājannṛkṣāḥ sudāruṇāḥ

एषां मध्ये स्थितो राजन् भीमाक्षो भीमदर्शनः ।
पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात् परिवारितः

eṣāṃ madhye sthito rājan bhīmākṣo bhīmadarśanaḥ |
parjanya iva jīmūtaiḥ samantāt parivāritaḥ

ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठमध्यास्ते नर्मदां पिबन् ।
सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः

ṛkṣavantaṃ giriśreṣṭhamadhyāste narmadāṃ piban |
sarvarkṣāṇāmadhipatirdhūmro nāmaiṣa yūthapaḥ

यवीयानस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम् ।
भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे

yavīyānasya tu bhrātā paśyainaṃ parvatopamam |
bhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭastu parākrame

स एष जाम्बवान् नाम महायूथपयूथपः ।
प्रशान्तो गुरुवर्ती च सम्प्रहारेष्वमर्षणः

sa eṣa jāmbavān nāma mahāyūthapayūthapaḥ |
praśānto guruvartī ca samprahāreṣvamarṣaṇaḥ

एतेन साह्यं तु महत् कृतं शक्रस्य धीमता ।
दैवासुरे जाम्बवता लब्धाश्च बहवो वराः

etena sāhyaṃ tu mahat kṛtaṃ śakrasya dhīmatā |
daivāsure jāmbavatā labdhāśca bahavo varāḥ

आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः ।
मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योरुद्विजन्ति च

āruhya parvatāgrebhyo mahābhravipulāḥ śilāḥ |
muñcanti vipulākārā na mṛtyorudvijanti ca

राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः ।
एतस्य सैन्या बहवो विचरन्त्यमितौजसः

rākṣasānāṃ ca sadṛśāḥ piśācānāṃ ca romaśāḥ |
etasya sainyā bahavo vicarantyamitaujasaḥ

य एनमभिसंरब्धं प्लवमानमवस्थितम् ।
प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थिता यूथपयूथपम्

ya enamabhisaṃrabdhaṃ plavamānamavasthitam |
prekṣante vānarāḥ sarve sthitā yūthapayūthapam

एष राजन् सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः ।
बलेन बलसंयुक्तो दम्भो नामैष यूथपः

eṣa rājan sahasrākṣaṃ paryupāste harīśvaraḥ |
balena balasaṃyukto dambho nāmaiṣa yūthapaḥ

यः स्थितं योजने शैलं गच्छन् पार्श्वेन सेवते ।
ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम्

yaḥ sthitaṃ yojane śailaṃ gacchan pārśvena sevate |
ūrdhvaṃ tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam

यस्मात् तु परमं रूपं चतुष्पात्सु न विद्यते ।
श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः

yasmāt tu paramaṃ rūpaṃ catuṣpātsu na vidyate |
śrutaḥ saṃnādano nāma vānarāṇāṃ pitāmahaḥ

येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता ।
पराजयश्च न प्राप्तः सोऽयं यूथपयूथपः

yena yuddhaṃ tadā dattaṃ raṇe śakrasya dhīmatā |
parājayaśca na prāptaḥ so'yaṃ yūthapayūthapaḥ

यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः ।
एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना

yasya vikramamāṇasya śakrasyeva parākramaḥ |
eṣa gandharvakanyāyāmutpannaḥ kṛṣṇavartmanā

तदा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् ।
यत्र वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते

tadā devāsure yuddhe sāhyārthaṃ tridivaukasām |
yatra vaiśravaṇo rājā jambūmupaniṣevate

यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम् ।
विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप

yo rājā parvatendrāṇāṃ bahukiṃnarasevinām |
vihārasukhado nityaṃ bhrātuste rākṣasādhipa

तत्रैष रमते श्रीमान् बलवान् वानरोत्तमः ।
युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः

tatraiṣa ramate śrīmān balavān vānarottamaḥ |
yuddheṣvakatthano nityaṃ krathano nāma yūthapaḥ

वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समवस्थितः ।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्

vṛtaḥ koṭisahasreṇa harīṇāṃ samavasthitaḥ |
eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum

यो गङ्गामनुपर्येति त्रासयन् गजयूथपान् ।
हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन्

yo gaṅgāmanuparyeti trāsayan gajayūthapān |
hastināṃ vānarāṇāṃ ca pūrvavairamanusmaran

एष यूथपतिर्नेता गर्जन् गिरिगुहाशयः ।
गजान् रोधयते वन्यानारुजंश्च महीरुहान्

eṣa yūthapatirnetā garjan giriguhāśayaḥ |
gajān rodhayate vanyānārujaṃśca mahīruhān

हरीणां वाहिनीमुख्यो नदीं हैमवतीमनु ।
उशीरबीजमाश्रित्य मन्दरं पर्वतोत्तमम्

harīṇāṃ vāhinīmukhyo nadīṃ haimavatīmanu |
uśīrabījamāśritya mandaraṃ parvatottamam

रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् ।
एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते

ramate vānaraśreṣṭho divi śakra iva svayam |
enaṃ śatasahasrāṇāṃ sahasramabhivartate

वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनाम् ।
स एष नेता चैतेषां वानराणां महात्मनाम्

vīryavikramadṛptānāṃ nardatāṃ bāhuśālinām |
sa eṣa netā caiteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām

स एष दुर्धरो राजन् प्रमाथी नाम यूथपः ।
वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि

sa eṣa durdharo rājan pramāthī nāma yūthapaḥ |
vātenevoddhataṃ meghaṃ yamenamanupaśyasi

अनीकमपि संरब्धं वानराणां तरस्विनाम् ।
उद्धूतमरुणाभासं पवनेन समन्ततः

anīkamapi saṃrabdhaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām |
uddhūtamaruṇābhāsaṃ pavanena samantataḥ

विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः ।
एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः

vivartamānaṃ bahuśo yatraitadbahulaṃ rajaḥ |
ete'sitamukhā ghorā golāṅgūlā mahābalāḥ

शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम् ।
गोलाङ्गूलं महाराज गवाक्षं नाम यूथपम्

śataṃ śatasahasrāṇi dṛṣṭvā vai setubandhanam |
golāṅgūlaṃ mahārāja gavākṣaṃ nāma yūthapam

परिवार्याभिनर्दन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा ।
भ्रमराचरिता यत्र सर्वकालफलद्रुमाः

parivāryābhinardante laṅkāṃ marditumojasā |
bhramarācaritā yatra sarvakālaphaladrumāḥ

यं सूर्यस्तुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम् ।
यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः

yaṃ sūryastulyavarṇābhamanuparyeti parvatam |
yasya bhāsā sadā bhānti tadvarṇā mṛgapakṣiṇaḥ

यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः ।
सर्वकामफला वृक्षाः सदा फलसमन्विताः

yasya prasthaṃ mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ |
sarvakāmaphalā vṛkṣāḥ sadā phalasamanvitāḥ

मधूनि च महार्हाणि यस्मिन् पर्वतसत्तमे ।
तत्रैष रमते राजन् रम्ये काञ्चनपर्वते

madhūni ca mahārhāṇi yasmin parvatasattame |
tatraiṣa ramate rājan ramye kāñcanaparvate

मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः ।
षष्टिर्गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः

mukhyo vānaramukhyānāṃ kesarī nāma yūthapaḥ |
ṣaṣṭirgirisahasrāṇi ramyāḥ kāñcanaparvatāḥ

तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम् ।
तत्रैके कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः

teṣāṃ madhye girivarastvamivānagha rakṣasām |
tatraike kapilāḥ śvetāstāmrāsyā madhupiṅgalāḥ

निवसन्त्यन्तिमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रा नखायुधाः ।
सिंहा इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः

nivasantyantimagirau tīkṣṇadaṃṣṭrā nakhāyudhāḥ |
siṃhā iva caturdaṃṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ

सर्वे वैश्वानरसमा ज्वलदाशीविषोपमाः ।
सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातङ्गसंनिभाः

sarve vaiśvānarasamā jvaladāśīviṣopamāḥ |
sudīrghāñcitalāṅgūlā mattamātaṅgasaṃnibhāḥ

महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिःस्वनाः ।
वृत्तपिङ्गलनेत्रा हि महाभीमगतिस्वनाः

mahāparvatasaṃkāśā mahājīmūtaniḥsvanāḥ |
vṛttapiṅgalanetrā hi mahābhīmagatisvanāḥ

मर्दयन्तीव ते सर्वे तस्थुर्लङ्कां समीक्ष्य ते ।
एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान्

mardayantīva te sarve tasthurlaṅkāṃ samīkṣya te |
eṣa caiṣāmadhipatirmadhye tiṣṭhati vīryavān

जयार्थी नित्यमादित्यमुपतिष्ठति वीर्यवान् ।
नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजन् शतबलीति यः

jayārthī nityamādityamupatiṣṭhati vīryavān |
nāmnā pṛthivyāṃ vikhyāto rājan śatabalīti yaḥ

एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ।
विक्रान्तो बलवान् शूरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः

eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum |
vikrānto balavān śūraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ

रामप्रियार्थं प्राणानां दयां न कुरुते हरिः ।
गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः

rāmapriyārthaṃ prāṇānāṃ dayāṃ na kurute hariḥ |
gajo gavākṣo gavayo nalo nīlaśca vānaraḥ

एकैकमेव योधानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः ।
न शक्यन्ते बहुत्वात् तु संख्यातुं लघुविक्रमाः

ekaikameva yodhānāṃ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
tathānye vānaraśreṣṭhā vindhyaparvatavāsinaḥ |
na śakyante bahutvāt tu saṃkhyātuṃ laghuvikramāḥ

सर्वे महाराज महाप्रभावाः
सर्वे महाशैलनिकाशकायाः ।
सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन
कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम्

sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ
sarve mahāśailanikāśakāyāḥ |
sarve samarthāḥ pṛthivīṃ kṣaṇena
kartuṃ pravidhvastavikīrṇaśailām