सर्ग 21: समुद्र पर श्रीराम का क्रोध

ततः सागरवेलायां दर्भानास्तीर्य राघवः ।
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः

tataḥ sāgaravelāyāṃ darbhānāstīrya rāghavaḥ |
añjaliṃ prāṅmukhaḥ kṛtvā pratiśiśye mahodadheḥ

बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
जातरूपमयैश्चैव भूषणैर्भूषितं पुरा

bāhuṃ bhujaṅgabhogābhamupadhāyārisūdanaḥ |
jātarūpamayaiścaiva bhūṣaṇairbhūṣitaṃ purā

मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।
भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा

maṇikāñcanakeyūramuktāpravarabhūṣaṇaiḥ |
bhujaiḥ paramanārīṇāmabhimṛṣṭamanekadhā

चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम् ।
बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम्

candanāgurubhiścaiva purastādabhisevitam |
bālasūryaprakāśaiśca candanairupaśobhitam

शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा ।
तक्षकस्येव सम्भोगं गङ्गाजलनिषेवितम्

śayane cottamāṅgena sītāyāḥ śobhitaṃ purā |
takṣakasyeva sambhogaṃ gaṅgājalaniṣevitam

संयुगे युगसंकाशं शत्रूणां शोकवर्धनम् ।
सुहृदां नन्दनं दीर्घं सागरान्तव्यपाश्रयम्

saṃyuge yugasaṃkāśaṃ śatrūṇāṃ śokavardhanam |
suhṛdāṃ nandanaṃ dīrghaṃ sāgarāntavyapāśrayam

अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम् ।
दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसंनिभम्

asyatā ca punaḥ savyaṃ jyāghātavihatatvacam |
dakṣiṇo dakṣiṇaṃ bāhuṃ mahāparighasaṃnibham

गोसहस्रप्रदातारं ह्युपधाय भुजं महत् ।
अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा

gosahasrapradātāraṃ hyupadhāya bhujaṃ mahat |
adya me taraṇaṃ vātha maraṇaṃ sāgarasya vā

इति रामो धृतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम् ।
अधिशिष्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः

iti rāmo dhṛtiṃ kṛtvā mahābāhurmahodadhim |
adhiśiṣye ca vidhivat prayato niyato muniḥ

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले ।
नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः

tasya rāmasya suptasya kuśāstīrṇe mahītale |
niyamādapramattasya niśāstisro'bhijagmatuḥ

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः ।
उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम्

sa trirātroṣitastatra nayajño dharmavatsalaḥ |
upāsata tadā rāmaḥ sāgaraṃ saritāṃ patim

न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः ।
प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः

na ca darśayate rūpaṃ mando rāmasya sāgaraḥ |
prayatenāpi rāmeṇa yathārhamabhipūjitaḥ

समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः ।
समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्

samudrasya tataḥ kruddho rāmo raktāntalocanaḥ |
samīpasthamuvācedaṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम् ।
प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता

avalepaḥ samudrasya na darśayati yaḥ svayam |
praśamaśca kṣamā caiva ārjavaṃ priyavāditā

असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः ।
आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम्

asāmarthyaphalā hyete nirguṇeṣu satāṃ guṇāḥ |
ātmapraśaṃsinaṃ duṣṭaṃ dhṛṣṭaṃ viparidhāvakam

सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम् ।
न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः

sarvatrotsṛṣṭadaṇḍaṃ ca lokaḥ satkurute naram |
na sāmnā śakyate kīrtirna sāmnā śakyate yaśaḥ

प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि ।
अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम्

prāptuṃ lakṣmaṇa loke'smiñjayo vā raṇamūrdhani |
adya madbāṇanirbhagnairmakarairmakarālayam

निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः ।
भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण

niruddhatoyaṃ saumitre plavadbhiḥ paśya sarvataḥ |
bhogināṃ paśya bhogāni mayā bhinnāni lakṣmaṇa

महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह ।
सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा

mahābhogāni matsyānāṃ kariṇāṃ ca karāniha |
saśaṅkhaśuktikājālaṃ samīnamakaraṃ tathā

अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये ।
क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः

adya yuddhena mahatā samudraṃ pariśoṣaye |
kṣamayā hi samāyuktaṃ māmayaṃ makarālayaḥ

असमर्थं विजानाति धिक् क्षमामीदृशे जने ।
न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः

asamarthaṃ vijānāti dhik kṣamāmīdṛśe jane |
na darśayati sāmnā me sāgaro rūpamātmanaḥ

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् ।
समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः

cāpamānaya saumitre śarāṃścāśīviṣopamān |
samudraṃ śoṣayiṣyāmi padbhyāṃ yāntu plavaṃgamāḥ

अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् ।
वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम्

adyākṣobhyamapi kruddhaḥ kṣobhayiṣyāmi sāgaram |
velāsu kṛtamaryādaṃ sahasrormisamākulam

निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम् ।
महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसंकुलम्

nirmaryādaṃ kariṣyāmi sāyakairvaruṇālayam |
mahārṇavaṃ kṣobhayiṣye mahādānavasaṃkulam

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः ।
बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्

evamuktvā dhanuṣpāṇiḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ |
babhūva rāmo durdharṣo yugāntāgniriva jvalan

सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत् ।
मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः

sampīḍya ca dhanurghoraṃ kampayitvā śarairjagat |
mumoca viśikhānugrān vajrāniva śatakratuḥ

ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः ।
प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम्

te jvalanto mahāvegāstejasā sāyakottamāḥ |
praviśanti samudrasya jalaṃ vitrastapannagam

तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान् ।
स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा

toyavegaḥ samudrasya samīnamakaro mahān |
sa babhūva mahāghoraḥ samārutaravastathā

महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः ।
सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः

mahormimālāvitataḥ śaṅkhaśuktisamāvṛtaḥ |
sadhūmaḥ parivṛttormiḥ sahasāsīnmahodadhiḥ

व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्या दीप्तलोचनाः ।
दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः

vyathitāḥ pannagāścāsan dīptāsyā dīptalocanāḥ |
dānavāśca mahāvīryāḥ pātālatalavāsinaḥ

ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तथा ।
विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः

ūrmayaḥ sindhurājasya sanakramakarāstathā |
vindhyamandarasaṃkāśāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ

आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ।
उद्वर्तितमहाग्राहः सघोषो वरुणालयः

āghūrṇitataraṅgaughaḥ sambhrāntoragarākṣasaḥ |
udvartitamahāgrāhaḥ saghoṣo varuṇālayaḥ

ततस्तु तं राघवमुग्रवेगं
प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम् ।
सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तं
मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे

tatastu taṃ rāghavamugravegaṃ
prakarṣamāṇaṃ dhanuraprameyam |
saumitrirutpatya viniḥśvasantaṃ
māmeti coktvā dhanurālalambe

एतद्विनापि ह्युदधेस्तवाद्य
सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम् ।
भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति
दीर्घं भवान् पश्यतु साधुवृत्तम्

etadvināpi hyudadhestavādya
sampatsyate vīratamasya kāryam |
bhavadvidhāḥ krodhavaśaṃ na yānti
dīrghaṃ bhavān paśyatu sādhuvṛttam

अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे
ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च ।
शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि-
र्मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण

antarhitaiścāpi tathāntarikṣe
brahmarṣibhiścaiva surarṣibhiśca |
śabdaḥ kṛtaḥ kaṣṭamiti bruvadbhi-
rmāmeti coktvā mahatā svareṇa