सर्ग 125: हनुमान द्वारा भरत को समाचार

अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः ।
प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमः

ayodhyāṃ tu samālokya cintayāmāsa rāghavaḥ |
priyakāmaḥ priyaṃ rāmastatastvaritavikramaḥ

चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत् ।
उवाच धीमांस्तेजस्वी हनूमन्तं प्लवंगमम्

cintayitvā tato dṛṣṭiṃ vānareṣu nyapātayat |
uvāca dhīmāṃstejasvī hanūmantaṃ plavaṃgamam

अयोध्यां त्वरितो गत्वा शीघ्रं प्लवगसत्तम ।
जानीहि कच्चित् कुशली जनो नृपतिमन्दिरे

ayodhyāṃ tvarito gatvā śīghraṃ plavagasattama |
jānīhi kaccit kuśalī jano nṛpatimandire

शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहं गहनगोचरम् ।
निषादाधिपतिं ब्रूहि कुशलं वचनान्मम

śṛṅgaverapuraṃ prāpya guhaṃ gahanagocaram |
niṣādādhipatiṃ brūhi kuśalaṃ vacanānmama

श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्वरम् ।
भविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा

śrutvā tu māṃ kuśalinamarogaṃ vigatajvaram |
bhaviṣyati guhaḥ prītaḥ sa mamātmasamaḥ sakhā

अयोध्यायाश्च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च ।
निवेदयिष्यति प्रीतो निषादाधिपतिर्गुहः

ayodhyāyāśca te mārgaṃ pravṛttiṃ bharatasya ca |
nivedayiṣyati prīto niṣādādhipatirguhaḥ

भरतस्तु त्वया वाच्यः कुशलं वचनान्मम ।
सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम्

bharatastu tvayā vācyaḥ kuśalaṃ vacanānmama |
siddhārthaṃ śaṃsa māṃ tasmai sabhāryaṃ sahalakṣmaṇam

हरणं चापि वैदेह्या रावणेन बलीयसा ।
सुग्रीवेण च संवादं वालिनश्च वधं रणे

haraṇaṃ cāpi vaidehyā rāvaṇena balīyasā |
sugrīveṇa ca saṃvādaṃ vālinaśca vadhaṃ raṇe

मैथिल्यन्वेषणं चैव यथा चाधिगता त्वया ।
लङ्घयित्वा महातोयमापगापतिमव्ययम्

maithilyanveṣaṇaṃ caiva yathā cādhigatā tvayā |
laṅghayitvā mahātoyamāpagāpatimavyayam

उपयानं समुद्रस्य सागरस्य च दर्शनम् ।
यथा च कारितः सेतू रावणश्च यथा हतः

upayānaṃ samudrasya sāgarasya ca darśanam |
yathā ca kāritaḥ setū rāvaṇaśca yathā hataḥ

वरदानं महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च ।
महादेवप्रसादाच्च पित्रा मम समागमम्

varadānaṃ mahendreṇa brahmaṇā varuṇena ca |
mahādevaprasādācca pitrā mama samāgamam

उपयातं च मां सौम्य भरताय निवेदय ।
सह राक्षसराजेन हरीणामीश्वरेण च

upayātaṃ ca māṃ saumya bharatāya nivedaya |
saha rākṣasarājena harīṇāmīśvareṇa ca

जित्वा शत्रुगणान् रामः प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
उपायाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः

jitvā śatrugaṇān rāmaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
upāyāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaiḥ

एतच्छ्रुत्वा यमाकारं भजते भरतस्ततः ।
स च ते वेदितव्यः स्यात् सर्वं यच्चापि मां प्रति

etacchrutvā yamākāraṃ bhajate bharatastataḥ |
sa ca te veditavyaḥ syāt sarvaṃ yaccāpi māṃ prati

ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च ।
तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषितेन च

jñeyāḥ sarve ca vṛttāntā bharatasyeṅgitāni ca |
tattvena mukhavarṇena dṛṣṭyā vyābhāṣitena ca

सर्वकामसमृद्धं हि हस्त्यश्वरथसंकुलम् ।
पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः

sarvakāmasamṛddhaṃ hi hastyaśvarathasaṃkulam |
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kasya nāvartayenmanaḥ

संगत्या भरतः श्रीमान् राज्येनार्थी स्वयं भवेत् ।
प्रशास्तु वसुधां सर्वामखिलां रघुनन्दनः

saṃgatyā bharataḥ śrīmān rājyenārthī svayaṃ bhavet |
praśāstu vasudhāṃ sarvāmakhilāṃ raghunandanaḥ

तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर ।
यावन्न दूरं याताः स्मः क्षिप्रमागन्तुमर्हसि

tasya buddhiṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ ca vānara |
yāvanna dūraṃ yātāḥ smaḥ kṣipramāgantumarhasi

इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान् मारुतात्मजः ।
मानुषं धारयन् रूपमयोध्यां त्वरितो ययौ

iti pratisamādiṣṭo hanūmān mārutātmajaḥ |
mānuṣaṃ dhārayan rūpamayodhyāṃ tvarito yayau

अथोत्पपात वेगेन हनूमान् मारुतात्मजः ।
गरुत्मानिव वेगेन जिघृक्षन्नुरगोत्तमम्

athotpapāta vegena hanūmān mārutātmajaḥ |
garutmāniva vegena jighṛkṣannuragottamam

लङ्घयित्वा पितृपथं विहगेन्द्रालयं शुभम् ।
गङ्गायमुनयोर्भीमं समतीत्य समागमम्

laṅghayitvā pitṛpathaṃ vihagendrālayaṃ śubham |
gaṅgāyamunayorbhīmaṃ samatītya samāgamam

शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान् ।
स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत्

śṛṅgaverapuraṃ prāpya guhamāsādya vīryavān |
sa vācā śubhayā hṛṣṭo hanūmānidamabravīt

सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः ।
ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत्

sakhā tu tava kākutstho rāmaḥ satyaparākramaḥ |
sasītaḥ saha saumitriḥ sa tvāṃ kuśalamabravīt

पञ्चमीमद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यत्रैव राघवम्

pañcamīmadya rajanīmuṣitvā vacanānmuneḥ |
bharadvājābhyanujñātaṃ drakṣyasyatraiva rāghavam

एवमुक्त्वा महातेजाः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
उत्पपात महावेगाद् वेगवानविचारयन्

evamuktvā mahātejāḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
utpapāta mahāvegād vegavānavicārayan

सोऽपश्यद् रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा ।
वरूथीं गोमतीं चैव भीमं शालवनं तथा

so'paśyad rāmatīrthaṃ ca nadīṃ vālukinīṃ tathā |
varūthīṃ gomatīṃ caiva bhīmaṃ śālavanaṃ tathā

प्रजाश्च बहुसाहस्रीः स्फीताञ्जनपदानपि ।
स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः

prajāśca bahusāhasrīḥ sphītāñjanapadānapi |
sa gatvā dūramadhvānaṃ tvaritaḥ kapikuñjaraḥ

आससाद द्रुमान् फुल्लान् नन्दिग्रामसमीपगान् ।
सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान्

āsasāda drumān phullān nandigrāmasamīpagān |
surādhipasyopavane yathā caitrarathe drumān

स्त्रीभिः सपुत्रैः पौत्रैश्च रममाणैः स्वलंकृतैः ।
क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम्

strībhiḥ saputraiḥ pautraiśca ramamāṇaiḥ svalaṃkṛtaiḥ |
krośamātre tvayodhyāyāścīrakṛṣṇājināmbaram

ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ।
जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम्

dadarśa bharataṃ dīnaṃ kṛśamāśramavāsinam |
jaṭilaṃ maladigdhāṅgaṃ bhrātṛvyasanakarśitam

फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम् ।
समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससम्

phalamūlāśinaṃ dāntaṃ tāpasaṃ dharmacāriṇam |
samunnatajaṭābhāraṃ valkalājinavāsasam

नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।
पादुके ते पुरस्कृत्य प्रशासन्तं वसुंधराम्

niyataṃ bhāvitātmānaṃ brahmarṣisamatejasam |
pāduke te puraskṛtya praśāsantaṃ vasuṃdharām

चातुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात् ।
उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः

cāturvarṇyasya lokasya trātāraṃ sarvato bhayāt |
upasthitamamātyaiśca śucibhiśca purohitaiḥ

बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः ।
नहि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम्

balamukhyaiśca yuktaiśca kāṣāyāmbaradhāribhiḥ |
nahi te rājaputraṃ taṃ cīrakṛṣṇājināmbaram

परिभोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः ।
तं धर्ममिव धर्मज्ञं देहबन्धमिवापरम्

paribhoktuṃ vyavasyanti paurā vai dharmavatsalāḥ |
taṃ dharmamiva dharmajñaṃ dehabandhamivāparam

उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः ।
वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम्

uvāca prāñjalirvākyaṃ hanūmān mārutātmajaḥ |
vasantaṃ daṇḍakāraṇye yaṃ tvaṃ cīrajaṭādharam

अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वां कौशलमब्रवीत् ।
प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यज सुदारुणम्

anuśocasi kākutsthaṃ sa tvāṃ kauśalamabravīt |
priyamākhyāmi te deva śokaṃ tyaja sudāruṇam

अस्मिन् मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह संगतः ।
निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम्

asmin muhūrte bhrātrā tvaṃ rāmeṇa saha saṃgataḥ |
nihatya rāvaṇaṃ rāmaḥ pratilabhya ca maithilīm

उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः ।
लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी ।
सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा

upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaiḥ |
lakṣmaṇaśca mahātejā vaidehī ca yaśasvinī |
sītā samagrā rāmeṇa mahendreṇa śacī yathā

एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः ।
पपात सहसा हृष्टो हर्षान्मोहमुपागमत्

evamukto hanumatā bharataḥ kaikayīsutaḥ |
papāta sahasā hṛṣṭo harṣānmohamupāgamat

ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः ।
हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम्

tato muhūrtādutthāya pratyāśvasya ca rāghavaḥ |
hanūmantamuvācedaṃ bharataḥ priyavādinam

अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य सम्भ्रमात् ।
सिषेच भरतः श्रीमान् विपुलैरश्रुबिन्दुभिः

aśokajaiḥ prītimayaiḥ kapimāliṅgya sambhramāt |
siṣeca bharataḥ śrīmān vipulairaśrubindubhiḥ

देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः ।
प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम्

devo vā mānuṣo vā tvamanukrośādihāgataḥ |
priyākhyānasya te saumya dadāmi bruvataḥ priyam

गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् ।
सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्यास्तु षोडश

gavāṃ śatasahasraṃ ca grāmāṇāṃ ca śataṃ param |
sakuṇḍalāḥ śubhācārā bhāryāḥ kanyāstu ṣoḍaśa

हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः ।
सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः

hemavarṇāḥ sunāsorūḥ śaśisaumyānanāḥ striyaḥ |
sarvābharaṇasampannāḥ sampannāḥ kulajātibhiḥ

निशम्य रामागमनं नृपात्मजः
कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम् ।
प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत्
पुनश्च हर्षादिदमब्रवीद् वचः

niśamya rāmāgamanaṃ nṛpātmajaḥ
kapipravīrasya tadādbhutopamam |
praharṣito rāmadidṛkṣayābhavat
punaśca harṣādidamabravīd vacaḥ