सर्ग 124: भरद्वाज आश्रम में श्रीराम

पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चम्यां लक्ष्मणाग्रजः ।
भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे नियतो मुनिम्

pūrṇe caturdaśe varṣe pañcamyāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
bharadvājāśramaṃ prāpya vavande niyato munim

सोऽपृच्छदभिवाद्यैनं भरद्वाजं तपोधनम् ।
शृणोषि कच्चिद् भगवन् सुभिक्षानामयं पुरे ।
कच्चित् स युक्तो भरतो जीवन्त्यपि च मातरः

so'pṛcchadabhivādyainaṃ bharadvājaṃ tapodhanam |
śṛṇoṣi kaccid bhagavan subhikṣānāmayaṃ pure |
kaccit sa yukto bharato jīvantyapi ca mātaraḥ

एवमुक्तस्तु रामेण भरद्वाजो महामुनिः ।
प्रत्युवाच रघुश्रेष्ठं स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत्

evamuktastu rāmeṇa bharadvājo mahāmuniḥ |
pratyuvāca raghuśreṣṭhaṃ smitapūrvaṃ prahṛṣṭavat

आज्ञावशत्वे भरतो जटिलस्त्वां प्रतीक्षते ।
पादुके ते पुरस्कृत्य सर्वं च कुशलं गृहे

ājñāvaśatve bharato jaṭilastvāṃ pratīkṣate |
pāduke te puraskṛtya sarvaṃ ca kuśalaṃ gṛhe

त्वां पुरा चीरवसनं प्रविशन्तं महावनम् ।
स्त्रीतृतीयं च्युतं राज्याद् धर्मकामं च केवलम्

tvāṃ purā cīravasanaṃ praviśantaṃ mahāvanam |
strītṛtīyaṃ cyutaṃ rājyād dharmakāmaṃ ca kevalam

पदातिं त्यक्तसर्वस्वं पितृनिर्देशकारिणम् ।
सर्वभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरम्

padātiṃ tyaktasarvasvaṃ pitṛnirdeśakāriṇam |
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ svargacyutamivāmaram

दृष्ट्वा तु करुणापूर्वं ममासीत् समितिंजय ।
कैकेयीवचने युक्तं वन्यमूलफलाशिनम्

dṛṣṭvā tu karuṇāpūrvaṃ mamāsīt samitiṃjaya |
kaikeyīvacane yuktaṃ vanyamūlaphalāśinam

साम्प्रतं तु समृद्धार्थं समित्रगणबान्धवम् ।
समीक्ष्य विजितारिं च ममाभूत् प्रीतिरुत्तमा

sāmprataṃ tu samṛddhārthaṃ samitragaṇabāndhavam |
samīkṣya vijitāriṃ ca mamābhūt prītiruttamā

सर्वं च सुखदुःखं ते विदितं मम राघव ।
यत् त्वया विपुलं प्राप्तं जनस्थाननिवासिना

sarvaṃ ca sukhaduḥkhaṃ te viditaṃ mama rāghava |
yat tvayā vipulaṃ prāptaṃ janasthānanivāsinā

ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य रक्षतः सर्वतापसान् ।
रावणेन हृता भार्या बभूवेयमनिन्दिता

brāhmaṇārthe niyuktasya rakṣataḥ sarvatāpasān |
rāvaṇena hṛtā bhāryā babhūveyamaninditā

मारीचदर्शनं चैव सीतोन्मथनमेव च ।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पाभिगमनं तथा

mārīcadarśanaṃ caiva sītonmathanameva ca |
kabandhadarśanaṃ caiva pampābhigamanaṃ tathā

सुग्रीवेण च ते सख्यं यत्र वाली हतस्त्वया ।
मार्गणं चैव वैदेह्याः कर्म वातात्मजस्य च

sugrīveṇa ca te sakhyaṃ yatra vālī hatastvayā |
mārgaṇaṃ caiva vaidehyāḥ karma vātātmajasya ca

विदितायां च वैदेह्यां नलसेतुर्यथा कृतः ।
यथा चादीपिता लङ्का प्रहृष्टैर्हरियूथपैः

viditāyāṃ ca vaidehyāṃ nalaseturyathā kṛtaḥ |
yathā cādīpitā laṅkā prahṛṣṭairhariyūthapaiḥ

सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः ।
यथा च निहतः संख्ये रावणो बलदर्पितः

saputrabāndhavāmātyaḥ sabalaḥ sahavāhanaḥ |
yathā ca nihataḥ saṃkhye rāvaṇo baladarpitaḥ

यथा च निहते तस्मिन् रावणे देवकण्टके ।
समागमश्च त्रिदशैर्यथा दत्तश्च ते वरः

yathā ca nihate tasmin rāvaṇe devakaṇṭake |
samāgamaśca tridaśairyathā dattaśca te varaḥ

सर्वं ममैतद् विदितं तपसा धर्मवत्सल ।
सम्पतन्ति च मे शिष्याः प्रवृत्त्याख्याः पुरीमितः

sarvaṃ mamaitad viditaṃ tapasā dharmavatsala |
sampatanti ca me śiṣyāḥ pravṛttyākhyāḥ purīmitaḥ

अहमप्यत्र ते दद्मि वरं शस्त्रभृतां वर ।
अर्घ्यं प्रतिगृहाणेदमयोध्यां श्वो गमिष्यसि

ahamapyatra te dadmi varaṃ śastrabhṛtāṃ vara |
arghyaṃ pratigṛhāṇedamayodhyāṃ śvo gamiṣyasi

तस्य तच्छिरसा वाक्यं प्रतिगृह्य नृपात्मजः ।
बाढमित्येव संहृष्टः श्रीमान् वरमयाचत

tasya tacchirasā vākyaṃ pratigṛhya nṛpātmajaḥ |
bāḍhamityeva saṃhṛṣṭaḥ śrīmān varamayācata

अकालफलिनो वृक्षाः सर्वे चापि मधुस्रवाः ।
फलान्यमृतगन्धीनि बहूनि विविधानि च

akālaphalino vṛkṣāḥ sarve cāpi madhusravāḥ |
phalānyamṛtagandhīni bahūni vividhāni ca

भवन्तु मार्गे भगवन्नयोध्यां प्रति गच्छतः ।
तथेति च प्रतिज्ञाते वचनात् समनन्तरम्

bhavantu mārge bhagavannayodhyāṃ prati gacchataḥ |
tatheti ca pratijñāte vacanāt samanantaram

अभवन् पादपास्तत्र स्वर्गपादपसंनिभाः ।
निष्फलाः फलिनश्चासन् विपुष्पाः पुष्पशालिनः

abhavan pādapāstatra svargapādapasaṃnibhāḥ |
niṣphalāḥ phalinaścāsan vipuṣpāḥ puṣpaśālinaḥ

शुष्काः समग्रपत्रास्ते नगाश्चैव मधुस्रवाः ।
सर्वतो योजनास्तिस्रो गच्छतामभवंस्तदा

śuṣkāḥ samagrapatrāste nagāścaiva madhusravāḥ |
sarvato yojanāstisro gacchatāmabhavaṃstadā

ततः प्रहृष्टाः प्लवगर्षभास्ते
बहूनि दिव्यानि फलानि चैव ।
कामादुपाश्नन्ति सहस्रशस्ते
मुदान्विताः स्वर्गजितो यथैव

tataḥ prahṛṣṭāḥ plavagarṣabhāste
bahūni divyāni phalāni caiva |
kāmādupāśnanti sahasraśaste
mudānvitāḥ svargajito yathaiva