सर्ग 114: सीता का श्रीराम के सम्मुख आगमन

तमुवाच महाप्राज्ञः सोऽभिवाद्य प्लवङ्गमः ।
रामं कमलपत्राक्षं वरं सर्वधनुष्मताम्

tamuvāca mahāprājñaḥ so'bhivādya plavaṅgamaḥ |
rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ varaṃ sarvadhanuṣmatām

यन्निमित्तोऽयमारम्भः कर्मणां यः फलोदयः ।
तां देवीं शोकसंतप्तां द्रष्टुमर्हसि मैथिलीम्

yannimitto'yamārambhaḥ karmaṇāṃ yaḥ phalodayaḥ |
tāṃ devīṃ śokasaṃtaptāṃ draṣṭumarhasi maithilīm

सा हि शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
मैथिली विजयं श्रुत्वा द्रष्टुं त्वामभिकांक्षति

sā hi śokasamāviṣṭā bāṣpaparyākulekṣaṇā |
maithilī vijayaṃ śrutvā draṣṭuṃ tvāmabhikāṃkṣati

पूर्वकात् प्रत्ययाच्चाहमुक्तो विश्वस्तया तया ।
द्रष्टुमिच्छामि भर्तारमिति पर्याकुलेक्षणा

pūrvakāt pratyayāccāhamukto viśvastayā tayā |
draṣṭumicchāmi bhartāramiti paryākulekṣaṇā

एवमुक्तो हनुमता रामो धर्मभृतां वरः ।
आगच्छत् सहसा ध्यानमीषद्बाष्पपरिप्लुतः

evamukto hanumatā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
āgacchat sahasā dhyānamīṣadbāṣpapariplutaḥ

स दीर्घमभिनिःश्वस्य जगतीमवलोकयन् ।
उवाच मेघसंकाशं विभीषणमुपस्थितम्

sa dīrghamabhiniḥśvasya jagatīmavalokayan |
uvāca meghasaṃkāśaṃ vibhīṣaṇamupasthitam

दिव्याङ्गरागां वैदेहीं दिव्याभरणभूषिताम् ।
इह सीतां शिरःस्नातामुपस्थापय मा चिरम्

divyāṅgarāgāṃ vaidehīṃ divyābharaṇabhūṣitām |
iha sītāṃ śiraḥsnātāmupasthāpaya mā ciram

एवमुक्तस्तु रामेण त्वरमाणो विभीषणः ।
प्रविश्यान्तःपुरं सीतां स्त्रीभिः स्वाभिरचोदयत्

evamuktastu rāmeṇa tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ |
praviśyāntaḥpuraṃ sītāṃ strībhiḥ svābhiracodayat

ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वोवाच विभीषणः ।
मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः श्रीमान् विनीतो राक्षसेश्वरः

tataḥ sītāṃ mahābhāgāṃ dṛṣṭvovāca vibhīṣaṇaḥ |
mūrdhni baddhāñjaliḥ śrīmān vinīto rākṣaseśvaraḥ

दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता ।
यानमारोह भद्रं ते भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति

divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā |
yānamāroha bhadraṃ te bhartā tvāṃ draṣṭumicchati

एवमुक्ता तु वैदेही प्रत्युवाच विभीषणम् ।
अस्नात्वा द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं राक्षसेश्वर

evamuktā tu vaidehī pratyuvāca vibhīṣaṇam |
asnātvā draṣṭumicchāmi bhartāraṃ rākṣaseśvara

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ।
यथाऽऽह रामो भर्ता ते तत् तथा कर्तुमर्हसि

tasyāstad vacanaṃ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |
yathā''ha rāmo bhartā te tat tathā kartumarhasi

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा मैथिली पतिदेवता ।
भर्तृभक्त्यावृता साध्वी तथेति प्रत्यभाषत

tasya tad vacanaṃ śrutvā maithilī patidevatā |
bhartṛbhaktyāvṛtā sādhvī tatheti pratyabhāṣata

ततः सीतां शिरःस्नातां संयुक्तां प्रतिकर्मणा ।
महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम्

tataḥ sītāṃ śiraḥsnātāṃ saṃyuktāṃ pratikarmaṇā |
mahārhābharaṇopetāṃ mahārhāmbaradhāriṇīm

आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्घ्याम्बरसंवृताम् ।
रक्षोभिर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः

āropya śibikāṃ dīptāṃ parārghyāmbarasaṃvṛtām |
rakṣobhirbahubhirguptāmājahāra vibhīṣaṇaḥ

सोऽभिगम्य महात्मानं ज्ञात्वापि ध्यानमास्थितम् ।
प्रणतश्च प्रहृष्टश्च प्राप्तां सीतां न्यवेदयत्

so'bhigamya mahātmānaṃ jñātvāpi dhyānamāsthitam |
praṇataśca prahṛṣṭaśca prāptāṃ sītāṃ nyavedayat

तामागतामुपश्रुत्य रक्षोगृहचिरोषिताम् ।
रोषं हर्षं च दैन्यं च राघवः प्राप शत्रुहा

tāmāgatāmupaśrutya rakṣogṛhaciroṣitām |
roṣaṃ harṣaṃ ca dainyaṃ ca rāghavaḥ prāpa śatruhā

ततो यानगतां सीतां सविमर्शं विचारयन् ।
विभीषणमिदं वाक्यमहृष्टो राघवोऽब्रवीत्

tato yānagatāṃ sītāṃ savimarśaṃ vicārayan |
vibhīṣaṇamidaṃ vākyamahṛṣṭo rāghavo'bravīt

राक्षसाधिपते सौम्य नित्यं मद्विजये रत ।
वैदेही संनिकर्षं मे क्षिप्रं समभिगच्छतु

rākṣasādhipate saumya nityaṃ madvijaye rata |
vaidehī saṃnikarṣaṃ me kṣipraṃ samabhigacchatu

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्य विभीषणः ।
तूर्णमुत्सारणं तत्र कारयामास धर्मवित्

tasya tad vacanaṃ śrutvā rāghavasya vibhīṣaṇaḥ |
tūrṇamutsāraṇaṃ tatra kārayāmāsa dharmavit

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः ।
उत्सारयन्तस्तान् योधान् समन्तात् परिचक्रमुः

kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajharjharapāṇayaḥ |
utsārayantastān yodhān samantāt paricakramuḥ

ऋक्षाणां वानराणां च राक्षसानां च सर्वशः ।
वृन्दान्युत्सार्यमाणानि दूरमुत्तस्थुरन्ततः

ṛkṣāṇāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ |
vṛndānyutsāryamāṇāni dūramuttasthurantataḥ

तेषामुत्सार्यमाणानां निःस्वनः सुमहानभूत् ।
वायुनोद्धूयमानस्य सागरस्येव निःस्वनः

teṣāmutsāryamāṇānāṃ niḥsvanaḥ sumahānabhūt |
vāyunoddhūyamānasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ

उत्सार्यमाणांस्तान् दृष्ट्वा समन्ताज्जातसम्भ्रमान् ।
दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्च वारयामास राघवः

utsāryamāṇāṃstān dṛṣṭvā samantājjātasambhramān |
dākṣiṇyāttadamarṣācca vārayāmāsa rāghavaḥ

संरम्भाच्चाब्रवीद् रामश्चक्षुषा प्रदहन्निव ।
विभीषणं महाप्राज्ञं सोपालम्भमिदं वचः

saṃrambhāccābravīd rāmaścakṣuṣā pradahanniva |
vibhīṣaṇaṃ mahāprājñaṃ sopālambhamidaṃ vacaḥ

किमर्थं मामनादृत्य क्लिश्यतेऽयं त्वया जनः ।
निवर्तयैनमुद्वेगं जनोऽयं स्वजनो मम

kimarthaṃ māmanādṛtya kliśyate'yaṃ tvayā janaḥ |
nivartayainamudvegaṃ jano'yaṃ svajano mama

न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारस्तिरस्क्रिया ।
नेदृशा राजसत्कारा वृत्तमावरणं स्त्रियाः

na gṛhāṇi na vastrāṇi na prākārastiraskriyā |
nedṛśā rājasatkārā vṛttamāvaraṇaṃ striyāḥ

व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषु स्वयंवरे ।
न क्रतौ नो विवाहे वा दर्शनं दूष्यते स्त्रियाः

vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddheṣu svayaṃvare |
na kratau no vivāhe vā darśanaṃ dūṣyate striyāḥ

सैषा विपद्गता चैव कृच्छ्रेण च समन्विता ।
दर्शने नास्ति दोषोऽस्या मत्समीपे विशेषतः

saiṣā vipadgatā caiva kṛcchreṇa ca samanvitā |
darśane nāsti doṣo'syā matsamīpe viśeṣataḥ

विसृज्य शिबिकां तस्मात् पद्भ्यामेवापसर्पतु ।
समीपे मम वैदेहीं पश्यन्त्वेते वनौकसः

visṛjya śibikāṃ tasmāt padbhyāmevāpasarpatu |
samīpe mama vaidehīṃ paśyantvete vanaukasaḥ

एवमुक्तस्तु रामेण सविमर्शो विभीषणः ।
रामस्योपानयत् सीतां संनिकर्षं विनीतवत्

evamuktastu rāmeṇa savimarśo vibhīṣaṇaḥ |
rāmasyopānayat sītāṃ saṃnikarṣaṃ vinītavat

ततो लक्ष्मणसुग्रीवौ हनूमांश्च प्लवङ्गमः ।
निशम्य वाक्यं रामस्य बभूवुर्व्यथिता भृशम्

tato lakṣmaṇasugrīvau hanūmāṃśca plavaṅgamaḥ |
niśamya vākyaṃ rāmasya babhūvurvyathitā bhṛśam

कलत्रनिरपेक्षैश्च इङ्गितैरस्य दारुणैः ।
अप्रीतमिव सीतायां तर्कयन्ति स्म राघवम्

kalatranirapekṣaiśca iṅgitairasya dāruṇaiḥ |
aprītamiva sītāyāṃ tarkayanti sma rāghavam

लज्जया त्ववलीयन्ती स्वेषु गात्रेषु मैथिली ।
विभीषणेनानुगता भर्तारं साभ्यवर्तत

lajjayā tvavalīyantī sveṣu gātreṣu maithilī |
vibhīṣaṇenānugatā bhartāraṃ sābhyavartata

विस्मयाच्च प्रहर्षाच्च स्नेहाच्च पतिदेवता ।
उदैक्षत मुखं भर्तुः सौम्यं सौम्यतरानना

vismayācca praharṣācca snehācca patidevatā |
udaikṣata mukhaṃ bhartuḥ saumyaṃ saumyatarānanā

अथ समपनुदन्मनःक्लमं सा
सुचिरमदृष्टमुदीक्ष्य वै प्रियस्य ।
वदनमुदितपूर्णचन्द्रकान्तं
विमलशशाङ्कनिभानना तदाऽऽसीत्

atha samapanudanmanaḥklamaṃ sā
suciramadṛṣṭamudīkṣya vai priyasya |
vadanamuditapūrṇacandrakāntaṃ
vimalaśaśāṅkanibhānanā tadā''sīt