सर्ग 103: श्रीराम द्वारा रावण की भर्त्सना

स तु तेन तदा क्रोधात् काकुत्स्थेनार्दितो भृशम् ।
रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत्

sa tu tena tadā krodhāt kākutsthenārdito bhṛśam |
rāvaṇaḥ samaraślāghī mahākrodhamupāgamat

स दीप्तनयनोऽमर्षाच्चापमुद्यम्य वीर्यवान् ।
अभ्यर्दयत् सुसंक्रुद्धो राघवं परमाहवे

sa dīptanayano'marṣāccāpamudyamya vīryavān |
abhyardayat susaṃkruddho rāghavaṃ paramāhave

बाणधारासहस्रैस्तैः स तोयद इवाम्बरात् ।
राघवं रावणो बाणैस्तटाकमिव पूरयन्

bāṇadhārāsahasraistaiḥ sa toyada ivāmbarāt |
rāghavaṃ rāvaṇo bāṇaistaṭākamiva pūrayan

पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन संयुगे ।
महागिरिरिवाकम्प्यः काकुत्स्थो न प्रकम्पते

pūritaḥ śarajālena dhanurmuktena saṃyuge |
mahāgiririvākampyaḥ kākutstho na prakampate

स शरैः शरजालानि वारयन् समरे स्थितः ।
गभस्तीनिव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान्

sa śaraiḥ śarajālāni vārayan samare sthitaḥ |
gabhastīniva sūryasya pratijagrāha vīryavān

ततः शरसहस्राणि क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
निजघानोरसि क्रुद्धो राघवस्य महात्मनः

tataḥ śarasahasrāṇi kṣiprahasto niśācaraḥ |
nijaghānorasi kruddho rāghavasya mahātmanaḥ

स शोणितसमादिग्धः समरे लक्ष्मणाग्रजः ।
दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान् किंशुकद्रुमः

sa śoṇitasamādigdhaḥ samare lakṣmaṇāgrajaḥ |
dṛṣṭaḥ phulla ivāraṇye sumahān kiṃśukadrumaḥ

शराभिघातसंरब्धः सोऽभिजग्राह सायकान् ।
काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः

śarābhighātasaṃrabdhaḥ so'bhijagrāha sāyakān |
kākutsthaḥ sumahātejā yugāntādityavarcasaḥ

ततोऽन्योन्यं सुसंरब्धौ तावुभौ रामरावणौ ।
शरान्धकारे समरे नोपलक्षयतां तदा

tato'nyonyaṃ susaṃrabdhau tāvubhau rāmarāvaṇau |
śarāndhakāre samare nopalakṣayatāṃ tadā

ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः ।
उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः

tataḥ krodhasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ |
uvāca rāvaṇaṃ vīraḥ prahasya paruṣaṃ vacaḥ

मम भार्या जनस्थानादज्ञानाद् राक्षसाधम ।
हृता ते विवशा यस्मात् तस्मात् त्वं नासि वीर्यवान्

mama bhāryā janasthānādajñānād rākṣasādhama |
hṛtā te vivaśā yasmāt tasmāt tvaṃ nāsi vīryavān

मया विरहितां दीनां वर्तमानां महावने ।
वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरोऽहमिति मन्यसे

mayā virahitāṃ dīnāṃ vartamānāṃ mahāvane |
vaidehīṃ prasabhaṃ hṛtvā śūro'hamiti manyase

स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शनम् ।
कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरोऽहमिति मन्यसे

strīṣu śūra vināthāsu paradārābhimarśanam |
kṛtvā kāpuruṣaṃ karma śūro'hamiti manyase

भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित ।
दर्पान्मृत्युमुपादाय शूरोऽहमिति मन्यसे

bhinnamaryāda nirlajja cāritreṣvanavasthita |
darpānmṛtyumupādāya śūro'hamiti manyase

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च ।
श्लाघनीयं महत्कर्म यशस्यं च कृतं त्वया

śūreṇa dhanadabhrātrā balaiḥ samuditena ca |
ślāghanīyaṃ mahatkarma yaśasyaṃ ca kṛtaṃ tvayā

उत्सेकेनाभिपन्नस्य गर्हितस्याहितस्य च ।
कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत् फलम्

utsekenābhipannasya garhitasyāhitasya ca |
karmaṇaḥ prāpnuhīdānīṃ tasyādya sumahat phalam

शूरोऽहमिति चात्मानमवगच्छसि दुर्मते ।
नैव लज्जास्ति ते सीतां चौरवद् व्यपकर्षतः

śūro'hamiti cātmānamavagacchasi durmate |
naiva lajjāsti te sītāṃ cauravad vyapakarṣataḥ

यदि मत्संनिधौ सीता धर्षिता स्यात् त्वया बलात् ।
भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर्हतः

yadi matsaṃnidhau sītā dharṣitā syāt tvayā balāt |
bhrātaraṃ tu kharaṃ paśyestadā matsāyakairhataḥ

दिष्ट्यासि मम मन्दात्मंश्चक्षुर्विषयमागतः ।
अद्य त्वां सायकैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्

diṣṭyāsi mama mandātmaṃścakṣurviṣayamāgataḥ |
adya tvāṃ sāyakaistīkṣṇairnayāmi yamasādanam

अद्य ते मच्छरैश्छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु

adya te maccharaiśchinnaṃ śiro jvalitakuṇḍalam |
kravyādā vyapakarṣantu vikīrṇaṃ raṇapāṃsuṣu

निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण ।
पिबन्तु रुधिरं तर्षाद् बाणशल्यान्तरोत्थितम्

nipatyorasi gṛdhrāste kṣitau kṣiptasya rāvaṇa |
pibantu rudhiraṃ tarṣād bāṇaśalyāntarotthitam

अद्य मद्बाणभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते ।
कर्षन् त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान्

adya madbāṇabhinnasya gatāsoḥ patitasya te |
karṣan tvantrāṇi patagā garutmanta ivoragān

इत्येवं स वदन् वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः ।
राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैरवाकिरत्

ityevaṃ sa vadan vīro rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
rākṣasendraṃ samīpasthaṃ śaravarṣairavākirat

बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे ।
रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर्निधनकांक्षिणः

babhūva dviguṇaṃ vīryaṃ balaṃ harṣaśca saṃyuge |
rāmasyāstrabalaṃ caiva śatrornidhanakāṃkṣiṇaḥ

प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः ।
प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरोऽभवत्

prādurbabhūvurastrāṇi sarvāṇi viditātmanaḥ |
praharṣācca mahātejāḥ śīghrahastataro'bhavat

शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः ।
भूय एवार्दयद् रामो रावणं राक्षसान्तकृत्

śubhānyetāni cihnāni vijñāyātmagatāni saḥ |
bhūya evārdayad rāmo rāvaṇaṃ rākṣasāntakṛt

हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात् ।
हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोऽभवत्

harīṇāṃ cāśmanikaraiḥ śaravarṣaiśca rāghavāt |
hanyamāno daśagrīvo vighūrṇahṛdayo'bhavat

यदा च शस्त्रं नारेभे न चकर्ष शरासनम् ।
नास्य प्रत्यकरोद् वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना

yadā ca śastraṃ nārebhe na cakarṣa śarāsanam |
nāsya pratyakarod vīryaṃ viklavenāntarātmanā

क्षिप्ताश्चाशु शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च ।
मरणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालोऽभ्यवर्तत

kṣiptāścāśu śarāstena śastrāṇi vividhāni ca |
maraṇārthāya vartante mṛtyukālo'bhyavartata

सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम् ।
शनैर्युद्धादसम्भ्रान्तो रथं तस्यापवाहयत्

sūtastu rathanetāsya tadavasthaṃ nirīkṣya tam |
śanairyuddhādasambhrānto rathaṃ tasyāpavāhayat

रथं च तस्याथ जवेन सारथि-
र्निवार्य भीमं जलदस्वनं तदा ।
जगाम भीत्या समरान्महीपतिं
निरस्तवीर्यं पतितं समीक्ष्य

rathaṃ ca tasyātha javena sārathi-
rnivārya bhīmaṃ jaladasvanaṃ tadā |
jagāma bhītyā samarānmahīpatiṃ
nirastavīryaṃ patitaṃ samīkṣya