सर्ग 102: इंद्र द्वारा मातलि के साथ रथ भेजना

लक्ष्मणेन तु तद् वाक्यमुक्तं श्रुत्वा स राघवः ।
संदधे परवीरघ्नो धनुरादाय वीर्यवान्

lakṣmaṇena tu tad vākyamuktaṃ śrutvā sa rāghavaḥ |
saṃdadhe paravīraghno dhanurādāya vīryavān

रावणाय शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे ।
अथान्यं रथमास्थाय रावणो राक्षसाधिपः

rāvaṇāya śarān ghorān visasarja camūmukhe |
athānyaṃ rathamāsthāya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

अभ्यधावत काकुत्स्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ।
दशग्रीवो रथस्थस्तु रामं वज्रोपमैः शरैः ।
आजघान महाशैलं धाराभिरिव तोयदः

abhyadhāvata kākutsthaṃ svarbhānuriva bhāskaram |
daśagrīvo rathasthastu rāmaṃ vajropamaiḥ śaraiḥ |
ājaghāna mahāśailaṃ dhārābhiriva toyadaḥ

दीप्तपावकसंकाशैः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
अभ्यवर्षद् रणे रामो दशग्रीवं समाहितः

dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
abhyavarṣad raṇe rāmo daśagrīvaṃ samāhitaḥ

भूमौ स्थितस्य रामस्य रथस्थस्य स रक्षसः ।
न समं युद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वकिंनराः

bhūmau sthitasya rāmasya rathasthasya sa rakṣasaḥ |
na samaṃ yuddhamityāhurdevagandharvakiṃnarāḥ

ततो देववरः श्रीमान् श्रुत्वा तेषां वचोऽमृतम् ।
आहूय मातलिं शक्रो वचनं चेदमब्रवीत्

tato devavaraḥ śrīmān śrutvā teṣāṃ vaco'mṛtam |
āhūya mātaliṃ śakro vacanaṃ cedamabravīt

रथेन मम भूमिष्ठं शीघ्रं याहि रघूत्तमम् ।
आहूय भूतलं यात कुरु देवहितं महत्

rathena mama bhūmiṣṭhaṃ śīghraṃ yāhi raghūttamam |
āhūya bhūtalaṃ yāta kuru devahitaṃ mahat

इत्युक्तो देवराजेन मातलिर्देवसारथिः ।
प्रणम्य शिरसा देवं ततो वचनमब्रवीत्

ityukto devarājena mātalirdevasārathiḥ |
praṇamya śirasā devaṃ tato vacanamabravīt

शीघ्रं यास्यामि देवेन्द्र सारथ्यं च करोम्यहम् ।
ततो हयैश्च संयोज्य हरितैः स्यन्दनोत्तमम्

śīghraṃ yāsyāmi devendra sārathyaṃ ca karomyaham |
tato hayaiśca saṃyojya haritaiḥ syandanottamam

ततः काञ्चनचित्राङ्गः किङ्किणीशतभूषितः ।
तरुणादित्यसंकाशो वैदूर्यमयकूबरः ।
सदश्वैः काञ्चनापीडैर्युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः

tataḥ kāñcanacitrāṅgaḥ kiṅkiṇīśatabhūṣitaḥ |
taruṇādityasaṃkāśo vaidūryamayakūbaraḥ |
sadaśvaiḥ kāñcanāpīḍairyuktaḥ śvetaprakīrṇakaiḥ

हरिभिः सूर्यसंकाशैर्हेमजालविभूषितैः ।
रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान् देवराजरथो वरः

haribhiḥ sūryasaṃkāśairhemajālavibhūṣitaiḥ |
rukmaveṇudhvajaḥ śrīmān devarājaratho varaḥ

देवराजेन संदिष्टो रथमारुह्य मातलिः ।
अभ्यवर्तत काकुत्स्थमवतीर्य त्रिविष्टपात्

devarājena saṃdiṣṭo rathamāruhya mātaliḥ |
abhyavartata kākutsthamavatīrya triviṣṭapāt

अब्रवीच्च तदा रामं सप्रतोदो रथे स्थितः ।
प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यं सहस्राक्षस्य सारथिः

abravīcca tadā rāmaṃ sapratodo rathe sthitaḥ |
prāñjalirmātalirvākyaṃ sahasrākṣasya sārathiḥ

सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथोऽयं विजयाय ते ।
दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमन् शत्रुनिबर्हण

sahasrākṣeṇa kākutstha ratho'yaṃ vijayāya te |
dattastava mahāsattva śrīman śatrunibarhaṇa

इदमैन्द्रं महच्चापं कवचं चाग्निसंनिभम् ।
शराश्चादित्यसंकाशाः शक्तिश्च विमला शिवा

idamaindraṃ mahaccāpaṃ kavacaṃ cāgnisaṃnibham |
śarāścādityasaṃkāśāḥ śaktiśca vimalā śivā

आरुह्येमं रथं वीर राक्षसं जहि रावणम् ।
मया सारथिना देव महेन्द्र इव दानवान्

āruhyemaṃ rathaṃ vīra rākṣasaṃ jahi rāvaṇam |
mayā sārathinā deva mahendra iva dānavān

इत्युक्तः सम्परिक्रम्य रथं तमभिवाद्य च ।
आरुरोह तदा रामो लोकाँल्लक्ष्म्या विराजयन्

ityuktaḥ samparikramya rathaṃ tamabhivādya ca |
āruroha tadā rāmo lokām̐llakṣmyā virājayan

तद् बभौ चाद्भुतं युद्धं द्वैरथं रोमहर्षणम् ।
रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः

tad babhau cādbhutaṃ yuddhaṃ dvairathaṃ romaharṣaṇam |
rāmasya ca mahābāho rāvaṇasya ca rakṣasaḥ

स गान्धर्वेण गान्धर्वं दैवं दैवेन राघवः ।
अस्त्रं राक्षसराजस्य जघान परमास्त्रवित्

sa gāndharveṇa gāndharvaṃ daivaṃ daivena rāghavaḥ |
astraṃ rākṣasarājasya jaghāna paramāstravit

अस्त्रं तु परमं घोरं राक्षसं राक्षसाधिपः ।
ससर्ज परमक्रुद्धः पुनरेव निशाचरः

astraṃ tu paramaṃ ghoraṃ rākṣasaṃ rākṣasādhipaḥ |
sasarja paramakruddhaḥ punareva niśācaraḥ

ते रावणधनुर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः ।
अभ्यवर्तन्त काकुत्स्थं सर्पा भूत्वा महाविषाः

te rāvaṇadhanurmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
abhyavartanta kākutsthaṃ sarpā bhūtvā mahāviṣāḥ

ते दीप्तवदना दीप्तं वमन्तो ज्वलनं मुखैः ।
राममेवाभ्यवर्तन्त व्यादितास्या भयानकाः

te dīptavadanā dīptaṃ vamanto jvalanaṃ mukhaiḥ |
rāmamevābhyavartanta vyāditāsyā bhayānakāḥ

तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः ।
दिशश्च संतताः सर्वा विदिशश्च समावृताः

tairvāsukisamasparśairdīptabhogairmahāviṣaiḥ |
diśaśca saṃtatāḥ sarvā vidiśaśca samāvṛtāḥ

तान् दृष्ट्वा पन्नगान् रामः समापतत आहवे ।
अस्त्रं गारुत्मतं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम्

tān dṛṣṭvā pannagān rāmaḥ samāpatata āhave |
astraṃ gārutmataṃ ghoraṃ prāduścakre bhayāvaham

ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः ।
सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः

te rāghavadhanurmuktā rukmapuṅkhāḥ śikhiprabhāḥ |
suparṇāḥ kāñcanā bhūtvā viceruḥ sarpaśatravaḥ

ते तान् सर्वान् शराञ्जघ्नुः सर्परूपान् महाजवान् ।
सुपर्णरूपा रामस्य विशिखाः कामरूपिणः

te tān sarvān śarāñjaghnuḥ sarparūpān mahājavān |
suparṇarūpā rāmasya viśikhāḥ kāmarūpiṇaḥ

अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।
अभ्यवर्षत् तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः

astre pratihate kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
abhyavarṣat tadā rāmaṃ ghorābhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ

ततः शरसहस्रेण राममक्लिष्टकारिणम् ।
अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत

tataḥ śarasahasreṇa rāmamakliṣṭakāriṇam |
ardayitvā śaraugheṇa mātaliṃ pratyavidhyata

चिच्छेद केतुमुद्दिश्य शरेणैकेन रावणः ।
पातयित्वा रथोपस्थे रथात् केतुं च काञ्चनम्

ciccheda ketumuddiśya śareṇaikena rāvaṇaḥ |
pātayitvā rathopasthe rathāt ketuṃ ca kāñcanam

ऐन्द्रानपि जघानाश्वान् शरजालेन रावणः ।
विषेदुर्देवगन्धर्वचारणा दानवैः सह

aindrānapi jaghānāśvān śarajālena rāvaṇaḥ |
viṣedurdevagandharvacāraṇā dānavaiḥ saha

राममार्तं तदा दृष्ट्वा सिद्धाश्च परमर्षयः ।
व्यथिता वानरेन्द्राश्च बभूवुः सविभीषणाः

rāmamārtaṃ tadā dṛṣṭvā siddhāśca paramarṣayaḥ |
vyathitā vānarendrāśca babhūvuḥ savibhīṣaṇāḥ

रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा ग्रस्तं रावणराहुणा ।
प्राजापत्यं च नक्षत्रं रोहिणीं शशिनः प्रियाम्

rāmacandramasaṃ dṛṣṭvā grastaṃ rāvaṇarāhuṇā |
prājāpatyaṃ ca nakṣatraṃ rohiṇīṃ śaśinaḥ priyām

समाक्रम्य बुधस्तस्थौ प्रजानामहितावहः ।
सधूमपरिवृर्त्तोमिः प्रज्वलन्निव सागरः

samākramya budhastasthau prajānāmahitāvahaḥ |
sadhūmaparivṛrttomiḥ prajvalanniva sāgaraḥ

उत्पपात तदा क्रुद्धः स्पृशन्निव दिवाकरम् ।
शस्त्रवर्णः सुपरुषो मन्दरश्मिर्दिवाकरः

utpapāta tadā kruddhaḥ spṛśanniva divākaram |
śastravarṇaḥ suparuṣo mandaraśmirdivākaraḥ

अदृश्यत कबन्धाङ्कः संसक्तो धूमकेतुना ।
कोसलानां च नक्षत्रं व्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम्

adṛśyata kabandhāṅkaḥ saṃsakto dhūmaketunā |
kosalānāṃ ca nakṣatraṃ vyaktamindrāgnidaivatam

आहत्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखमपि चाम्बरे ।
दशास्यो विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः

āhatyāṅgārakastasthau viśākhamapi cāmbare |
daśāsyo viṃśatibhujaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ

अदृश्यत दशग्रीवो मैनाक इव पर्वतः ।
निरस्यमानो रामस्तु दशग्रीवेण रक्षसा

adṛśyata daśagrīvo maināka iva parvataḥ |
nirasyamāno rāmastu daśagrīveṇa rakṣasā

नाशक्नोदभिसंधातुं सायकान् रणमूर्धनि ।
स कृत्वा भ्रुकुटिं क्रुद्धः किंचित् संरक्तलोचनः

nāśaknodabhisaṃdhātuṃ sāyakān raṇamūrdhani |
sa kṛtvā bhrukuṭiṃ kruddhaḥ kiṃcit saṃraktalocanaḥ

जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्निव राक्षसान् ।
तस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
सर्वभूतानि वित्रेसुः प्राकम्पत च मेदिनी

jagāma sumahākrodhaṃ nirdahanniva rākṣasān |
tasya kruddhasya vadanaṃ dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ |
sarvabhūtāni vitresuḥ prākampata ca medinī

सिंहशार्दूलवाञ्छैलः संचचाल चलद् द्रुमः ।
बभूव चापि क्षुभितः समुद्रः सरितां पतिः

siṃhaśārdūlavāñchailaḥ saṃcacāla calad drumaḥ |
babhūva cāpi kṣubhitaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ

खराश्च खरनिर्घोषा गगने परुषा घनाः ।
औत्पातिकाश्च नर्दन्तः समन्तात् परिचक्रमुः

kharāśca kharanirghoṣā gagane paruṣā ghanāḥ |
autpātikāśca nardantaḥ samantāt paricakramuḥ

रामं दृष्ट्वा सुसंक्रुद्धमुत्पातांश्चैव दारुणान् ।
वित्रेसुः सर्वभूतानि रावणस्याभवद् भयम्

rāmaṃ dṛṣṭvā susaṃkruddhamutpātāṃścaiva dāruṇān |
vitresuḥ sarvabhūtāni rāvaṇasyābhavad bhayam

विमानस्थास्तदा देवा गन्धर्वाश्च महोरगाः ।
ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः

vimānasthāstadā devā gandharvāśca mahoragāḥ |
ṛṣidānavadaityāśca garutmantaśca khecarāḥ

ददृशुस्ते तदा युद्धं लोकसंवर्तसंस्थितम् ।
नानाप्रहरणैर्भीमैः शूरयोः सम्प्रयुध्यतोः

dadṛśuste tadā yuddhaṃ lokasaṃvartasaṃsthitam |
nānāpraharaṇairbhīmaiḥ śūrayoḥ samprayudhyatoḥ

ऊचुः सुरासुराः सर्वे तदा विग्रहमागताः ।
प्रेक्षमाणा महायुद्धं वाक्यं भक्त्या प्रहृष्टवत्

ūcuḥ surāsurāḥ sarve tadā vigrahamāgatāḥ |
prekṣamāṇā mahāyuddhaṃ vākyaṃ bhaktyā prahṛṣṭavat

दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः समवस्थिताः ।
देवा राममथोचुस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः

daśagrīvaṃ jayetyāhurasurāḥ samavasthitāḥ |
devā rāmamathocuste tvaṃ jayeti punaḥ punaḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रोधाद् राघवस्य च रावणः ।
प्रहर्तुकामो दुष्टात्मा स्पृशन् प्रहरणं महत्

etasminnantare krodhād rāghavasya ca rāvaṇaḥ |
prahartukāmo duṣṭātmā spṛśan praharaṇaṃ mahat

वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
शैलशृङ्गनिभैः कूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम्

vajrasāraṃ mahānādaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |
śailaśṛṅganibhaiḥ kūṭaiścittadṛṣṭibhayāvaham

सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निचयोपमम् ।
अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम्

sadhūmamiva tīkṣṇāgraṃ yugāntāgnicayopamam |
atiraudramanāsādyaṃ kālenāpi durāsadam

त्रासनं सर्वभूतानां दारणं भेदनं तथा ।
प्रदीप्त इव रोषेण शूलं जग्राह रावणः

trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ dāraṇaṃ bhedanaṃ tathā |
pradīpta iva roṣeṇa śūlaṃ jagrāha rāvaṇaḥ

तच्छूलं परमक्रुद्धो जग्राह युधि वीर्यवान् ।
अनीकैः समरे शूरै राक्षसैः परिवारितः

tacchūlaṃ paramakruddho jagrāha yudhi vīryavān |
anīkaiḥ samare śūrai rākṣasaiḥ parivāritaḥ

समुद्यम्य महाकायो ननाद युधि भैरवम् ।
संरक्तनयनो रोषात् स्वसैन्यमभिहर्षयन्

samudyamya mahākāyo nanāda yudhi bhairavam |
saṃraktanayano roṣāt svasainyamabhiharṣayan

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्च प्रदिशस्तथा ।
प्राकम्पयत् तदा शब्दो राक्षसेन्द्रस्य दारुणः

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaśca pradiśastathā |
prākampayat tadā śabdo rākṣasendrasya dāruṇaḥ

अतिकायस्य नादेन तेन तस्य दुरात्मनः ।
सर्वभूतानि वित्रेसुः सागरश्च प्रचुक्षुभे

atikāyasya nādena tena tasya durātmanaḥ |
sarvabhūtāni vitresuḥ sāgaraśca pracukṣubhe

स गृहीत्वा महावीर्यः शूलं तद् रावणो महत् ।
विनद्य सुमहानादं रामं परुषमब्रवीत्

sa gṛhītvā mahāvīryaḥ śūlaṃ tad rāvaṇo mahat |
vinadya sumahānādaṃ rāmaṃ paruṣamabravīt

शूलोऽयं वज्रसारस्ते राम रोषान्मयोद्यतः ।
तव भ्रातृसहायस्य सद्यः प्राणान् हरिष्यति

śūlo'yaṃ vajrasāraste rāma roṣānmayodyataḥ |
tava bhrātṛsahāyasya sadyaḥ prāṇān hariṣyati

रक्षसामद्य शूराणां निहतानां चमूमुखे ।
त्वां निहत्य रणश्लाघिन् करोमि तरसा समम्

rakṣasāmadya śūrāṇāṃ nihatānāṃ camūmukhe |
tvāṃ nihatya raṇaślāghin karomi tarasā samam

तिष्ठेदानीं निहन्मि त्वामेष शूलेन राघव ।
एवमुक्त्वा स चिक्षेप तच्छूलं राक्षसाधिपः

tiṣṭhedānīṃ nihanmi tvāmeṣa śūlena rāghava |
evamuktvā sa cikṣepa tacchūlaṃ rākṣasādhipaḥ

तद् रावणकरान्मुक्तं विद्युन्मालासमावृतम् ।
अष्टघण्टं महानादं वियद्गतमशोभत

tad rāvaṇakarānmuktaṃ vidyunmālāsamāvṛtam |
aṣṭaghaṇṭaṃ mahānādaṃ viyadgatamaśobhata

तच्छूलं राघवो दृष्ट्वा ज्वलन्तं घोरदर्शनम् ।
ससर्ज विशिखान् रामश्चापमायम्य वीर्यवान्

tacchūlaṃ rāghavo dṛṣṭvā jvalantaṃ ghoradarśanam |
sasarja viśikhān rāmaścāpamāyamya vīryavān

आपतन्तं शरौघेण वारयामास राघवः ।
उत्पतन्तं युगान्ताग्निं जलौघैरिव वासवः

āpatantaṃ śaraugheṇa vārayāmāsa rāghavaḥ |
utpatantaṃ yugāntāgniṃ jalaughairiva vāsavaḥ

निर्ददाह स तान् बाणान् रामकार्मुकनिःसृतान् ।
रावणस्य महान् शूलः पतङ्गानिव पावकः

nirdadāha sa tān bāṇān rāmakārmukaniḥsṛtān |
rāvaṇasya mahān śūlaḥ pataṅgāniva pāvakaḥ

तान् दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान् शूलसंस्पर्शचूर्णितान् ।
सायकानन्तरिक्षस्थान् राघवः क्रोधमाहरत्

tān dṛṣṭvā bhasmasādbhūtān śūlasaṃsparśacūrṇitān |
sāyakānantarikṣasthān rāghavaḥ krodhamāharat

स तां मातलिना नीतां शक्तिं वासवसम्मताम् ।
जग्राह परमक्रुद्धो राघवो रघुनन्दनः

sa tāṃ mātalinā nītāṃ śaktiṃ vāsavasammatām |
jagrāha paramakruddho rāghavo raghunandanaḥ

सा तोलिता बलवता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।
नभः प्रज्वालयामास युगान्तोल्केव सप्रभा

sā tolitā balavatā śaktirghaṇṭākṛtasvanā |
nabhaḥ prajvālayāmāsa yugāntolkeva saprabhā

सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिञ्छूले पपात ह ।
भिन्नः शक्त्या महान् शूलो निपपात गतद्युतिः

sā kṣiptā rākṣasendrasya tasmiñchūle papāta ha |
bhinnaḥ śaktyā mahān śūlo nipapāta gatadyutiḥ

निर्बिभेद ततो बाणैर्हयानस्य महाजवान् ।
रामस्तीक्ष्णैर्महावेगैर्वज्रकल्पैरजिह्मगैः

nirbibheda tato bāṇairhayānasya mahājavān |
rāmastīkṣṇairmahāvegairvajrakalpairajihmagaiḥ

निर्बिभेदोरसि तदा रावणं निशितैः शरैः ।
राघवः परमायत्तो ललाटे पत्त्रिभिस्त्रिभिः

nirbibhedorasi tadā rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
rāghavaḥ paramāyatto lalāṭe pattribhistribhiḥ

स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गो गात्रप्रस्रुतशोणितः ।
राक्षसेन्द्रः समूहस्थः फुल्लाशोक इवाबभौ

sa śarairbhinnasarvāṅgo gātraprasrutaśoṇitaḥ |
rākṣasendraḥ samūhasthaḥ phullāśoka ivābabhau

स रामबाणैरतिविद्धगात्रो
निशाचरेन्द्रः क्षतजार्द्रगात्रः ।
जगाम खेदं च समाजमध्ये
क्रोधं च चक्रे सुभृशं तदानीम्

sa rāmabāṇairatividdhagātro
niśācarendraḥ kṣatajārdragātraḥ |
jagāma khedaṃ ca samājamadhye
krodhaṃ ca cakre subhṛśaṃ tadānīm