सर्ग 78: दान से राजा श्वेत की मुक्ति

श्रुत्वा तु भाषितं वाक्यं मम राम शुभाक्षरम् ।
प्राञ्जलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनन्दन

śrutvā tu bhāṣitaṃ vākyaṃ mama rāma śubhākṣaram |
prāñjaliḥ pratyuvācedaṃ sa svargī raghunandana

शृणु ब्रह्मन्पुरा वृत्तं ममैतत्सुखदुःखयोः ।
अनतिक्रमणीयं हि यथा पृच्छसि मां द्विज

śṛṇu brahmanpurā vṛttaṃ mamaitatsukhaduḥkhayoḥ |
anatikramaṇīyaṃ hi yathā pṛcchasi māṃ dvija

पुरा वैदर्भको राजा पिता मम महायशाः ।
सुदेव इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्

purā vaidarbhako rājā pitā mama mahāyaśāḥ |
sudeva iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān

तस्य पुत्रद्वयं ब्रह्मन्द्वाभ्यां स्त्रीभ्यामजायत ।
अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान्सुरथो ऽभवत्

tasya putradvayaṃ brahmandvābhyāṃ strībhyāmajāyata |
ahaṃ śveta iti khyāto yavīyānsuratho 'bhavat

ततः पितरि स्वर्याते पौरा मामभ्यषेचयन् ।
तत्राहं कृतवान्राज्यं धर्म्यं च सुसमाहितः

tataḥ pitari svaryāte paurā māmabhyaṣecayan |
tatrāhaṃ kṛtavānrājyaṃ dharmyaṃ ca susamāhitaḥ

एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि सुव्रत ।
राज्यं कारयतो ब्रह्मन्प्रजा धर्मेण रक्षतः

evaṃ varṣasahasrāṇi samatītāni suvrata |
rājyaṃ kārayato brahmanprajā dharmeṇa rakṣataḥ

सो ऽहं निमित्ते कस्मिंश्चिद्विज्ञातायुर्द्विजोत्तम ।
कालधर्मं हृदि न्यस्य ततो वनमुपागमम्

so 'haṃ nimitte kasmiṃścidvijñātāyurdvijottama |
kāladharmaṃ hṛdi nyasya tato vanamupāgamam

सो ऽहं वनमिदं दुर्गं मृगपक्षिविवर्जितम् ।
तपश्चर्तुं प्रविष्टो ऽस्मि समीपे सरसः शुभे

so 'haṃ vanamidaṃ durgaṃ mṛgapakṣivivarjitam |
tapaścartuṃ praviṣṭo 'smi samīpe sarasaḥ śubhe

भ्रातरं सुरथं राज्ये ह्यभिषिच्य महीपतिम् ।
इदं सरः समासाद्य तपस्तप्तं मया चिरम्

bhrātaraṃ surathaṃ rājye hyabhiṣicya mahīpatim |
idaṃ saraḥ samāsādya tapastaptaṃ mayā ciram

सो ऽहं वर्षसहस्राणि तपस्त्रीणि महावने ।
तप्त्वा सुदुष्करं प्राप्तो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्

so 'haṃ varṣasahasrāṇi tapastrīṇi mahāvane |
taptvā suduṣkaraṃ prāpto brahmalokamanuttamam

तस्य मे स्वर्गभूतस्य क्षुत्पिपासे द्विजोत्तम ।
बाधेते परमोदार ततो ऽहं व्यथितेन्द्रियः ।
गत्वा त्रिभुवनश्रेष्ठं पितामहमुवाच ह

tasya me svargabhūtasya kṣutpipāse dvijottama |
bādhete paramodāra tato 'haṃ vyathitendriyaḥ |
gatvā tribhuvanaśreṣṭhaṃ pitāmahamuvāca ha

भगवन्ब्रह्मलोको ऽयं क्षुत्पिपासाविवर्जितः ।
कस्यायं कर्मणः पाकः क्षुत्पिपासानुगो ह्यहम्

bhagavanbrahmaloko 'yaṃ kṣutpipāsāvivarjitaḥ |
kasyāyaṃ karmaṇaḥ pākaḥ kṣutpipāsānugo hyaham

आहारः कश्च मे देव तन्मे ब्रूहि पितामह

āhāraḥ kaśca me deva tanme brūhi pitāmaha

पितामहस्तु मामाह तवाहारः सुदेवज ।
स्वादूनि स्वानि मांसानि तानि भक्षय नित्यशः

pitāmahastu māmāha tavāhāraḥ sudevaja |
svādūni svāni māṃsāni tāni bhakṣaya nityaśaḥ

स्वशरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्तमम् ।
अनुप्तं रोहते श्वेत न कदाचिन्महामते

svaśarīraṃ tvayā puṣṭaṃ kurvatā tapa uttamam |
anuptaṃ rohate śveta na kadācinmahāmate

तृप्तिर्न ते ऽस्ति सूक्ष्मा ऽपि वने सत्वनिषेविते ।
पुरा तु भिक्षमाणाय भिक्षा वै यतये नृप ।
न हि दत्ता त्वयेन्द्राभ यस्मादतिथये ऽपि वै

tṛptirna te 'sti sūkṣmā 'pi vane satvaniṣevite |
purā tu bhikṣamāṇāya bhikṣā vai yataye nṛpa |
na hi dattā tvayendrābha yasmādatithaye 'pi vai

दत्तं न ते ऽस्ति सूक्ष्मो ऽपि तप एव निषेवसे ।
तेन स्वर्गगतो वत्स बाध्यसे क्षुत्पिपासया

dattaṃ na te 'sti sūkṣmo 'pi tapa eva niṣevase |
tena svargagato vatsa bādhyase kṣutpipāsayā

स त्वं सुपुष्टमाहारैः स्वशरीरमनुत्तमम् ।
भक्षयित्वामृतरसं तेन तृप्तिर्भविष्यति

sa tvaṃ supuṣṭamāhāraiḥ svaśarīramanuttamam |
bhakṣayitvāmṛtarasaṃ tena tṛptirbhaviṣyati

यदा तु तद्वनं श्वेत अगस्त्यः सुमहानृषिः ।
आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा कृच्छ्राद्विमोक्ष्यते

yadā tu tadvanaṃ śveta agastyaḥ sumahānṛṣiḥ |
āgamiṣyati durdharṣastadā kṛcchrādvimokṣyate

स हि तारयितुं सौम्य शक्तः सुरगणानपि ।
किं पुनस्त्वां महाबाहो क्षुत्पिपासावशं गतम्

sa hi tārayituṃ saumya śaktaḥ suragaṇānapi |
kiṃ punastvāṃ mahābāho kṣutpipāsāvaśaṃ gatam

सो ऽहं भगवतः श्रुत्वा देवदेवस्य निश्चयम् ।
आहारं गर्हितं स्वशरीरं द्विजोत्तम

so 'haṃ bhagavataḥ śrutvā devadevasya niścayam |
āhāraṃ garhitaṃ svaśarīraṃ dvijottama

बहून्वर्षगणान्ब्रह्मन्भुज्यमानमिदं मया ।
क्षयं नाभ्येति ब्रह्मर्षे तृप्तिश्चापि ममोत्तमा

bahūnvarṣagaṇānbrahmanbhujyamānamidaṃ mayā |
kṣayaṃ nābhyeti brahmarṣe tṛptiścāpi mamottamā

तस्य मे कृच्छ्रभूतस्य कृच्छ्रादस्माद्विमोचय ।
अन्येषां न गतिर्ह्यत्र कुम्भयोनिमृते द्विजम्

tasya me kṛcchrabhūtasya kṛcchrādasmādvimocaya |
anyeṣāṃ na gatirhyatra kumbhayonimṛte dvijam

इदमाभरणं सौम्य तारणार्थं द्विजोत्तम ।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते प्रसादं कर्तुमर्हसि

idamābharaṇaṃ saumya tāraṇārthaṃ dvijottama |
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te prasādaṃ kartumarhasi

इदं तावत्सुवर्णं च धनं वस्त्राणि च द्विज ।
भक्ष्यं भोज्यं च ब्रह्मर्षे ददात्याभरणानि च

idaṃ tāvatsuvarṇaṃ ca dhanaṃ vastrāṇi ca dvija |
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca brahmarṣe dadātyābharaṇāni ca

सर्वान्कामान्प्रयच्छामि भोगांश्च मुनिपुङ्गव ।
तारणे भगवन्मह्यं प्रसादं कर्तुमर्हसि

sarvānkāmānprayacchāmi bhogāṃśca munipuṅgava |
tāraṇe bhagavanmahyaṃ prasādaṃ kartumarhasi

तस्याहं स्वर्गिणो वाक्यं श्रुत्वा दुःखसमन्वितम् ।
तारणायोपजग्राह तदाभरणमुत्तमम्

tasyāhaṃ svargiṇo vākyaṃ śrutvā duḥkhasamanvitam |
tāraṇāyopajagrāha tadābharaṇamuttamam

मया प्रतिगृहीते तु तस्मिन्नाभरणे शुभे ।
मानुषः पूर्वको देहो राजर्षेर्विननाश ह

mayā pratigṛhīte tu tasminnābharaṇe śubhe |
mānuṣaḥ pūrvako deho rājarṣervinanāśa ha

प्रनष्टे तु शरीरे ऽसौ राजर्षिः परया मुदा ।
तृप्तः प्रमुदितो राजा जगाम त्रिदिवं सुखम्

pranaṣṭe tu śarīre 'sau rājarṣiḥ parayā mudā |
tṛptaḥ pramudito rājā jagāma tridivaṃ sukham

तेनेदं शक्रतुल्येन दिव्यमाभरणं मम ।
तस्मिन्निमित्ते काकुत्स्थ दत्तमद्भुतदर्शनम्

tenedaṃ śakratulyena divyamābharaṇaṃ mama |
tasminnimitte kākutstha dattamadbhutadarśanam