सर्ग 69: शत्रुघ्न लवण का वध करते हैं

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
क्रोधामाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya śatrughnasya mahātmanaḥ |
krodhāmāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च ।
लवणो रघुशार्दूलमाह्वयामास चासकृत्

pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantānkaṭakaṭāyya ca |
lavaṇo raghuśārdūlamāhvayāmāsa cāsakṛt

तं ब्रुवाणं तथा वाक्यं लवणं घोरदर्शनम् ।
शत्रुघ्नो देवशत्रुघ्न इदं वचनमब्रवीत्

taṃ bruvāṇaṃ tathā vākyaṃ lavaṇaṃ ghoradarśanam |
śatrughno devaśatrughna idaṃ vacanamabravīt

न शत्रुघ्नस्तथा जातो यथा ऽन्ये निर्जितास्त्वया ।
तदद्य बाणाभिहतो व्रज त्वं यमसादनम्

na śatrughnastathā jāto yathā 'nye nirjitāstvayā |
tadadya bāṇābhihato vraja tvaṃ yamasādanam

ऋषयो ऽप्यद्य पापात्मन्मया त्वां निहतं रणे ।
पश्यन्तु विप्रा विद्वांसस्त्रिदशा इव रावणम्

ṛṣayo 'pyadya pāpātmanmayā tvāṃ nihataṃ raṇe |
paśyantu viprā vidvāṃsastridaśā iva rāvaṇam

त्वयि मद्बाणनिर्दग्धे पतिते ऽद्य निशाचर ।
पुरे जनपदे चापि क्षेममेव भविष्यति

tvayi madbāṇanirdagdhe patite 'dya niśācara |
pure janapade cāpi kṣemameva bhaviṣyati

अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः शरो वज्रनिभाननः ।
प्रवेक्ष्यते ते हृदयं पद्ममंशुरिवार्कजः

adya madbāhuniṣkrāntaḥ śaro vajranibhānanaḥ |
pravekṣyate te hṛdayaṃ padmamaṃśurivārkajaḥ

एवमुक्तो महावृक्षं लवणः क्रोधमूर्च्छितः ।
शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप स च तं शतधाच्छिनत्

evamukto mahāvṛkṣaṃ lavaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |
śatrughnorasi cikṣepa sa ca taṃ śatadhācchinat

तद्दृष्ट्वा विफलं कर्म राक्षसः पुनरेव तु ।
पादपान्सुबहून्गृह्य शत्रुघ्नायासृजद्बली

taddṛṣṭvā viphalaṃ karma rākṣasaḥ punareva tu |
pādapānsubahūngṛhya śatrughnāyāsṛjadbalī

शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षानापततो बहून् ।
त्रिभिश्चतुर्भिरेकैकं चिच्छेद नतपर्वभिः

śatrughnaścāpi tejasvī vṛkṣānāpatato bahūn |
tribhiścaturbhirekaikaṃ ciccheda nataparvabhiḥ

ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजद्राक्षसोरसि ।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो विव्यथे न स राक्षसः

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjadrākṣasorasi |
śatrughno vīryasampanno vivyathe na sa rākṣasaḥ

ततः प्रहस्य लवणो वृक्षमुद्यम्य वीर्यवान् ।
शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै

tataḥ prahasya lavaṇo vṛkṣamudyamya vīryavān |
śirasyabhyahanacchūraṃ srastāṅgaḥ sa mumoha vai

तस्मिन्निपतिते वीरे हाहाकारो महानभूत् ।
ऋषीणां देवसङ्घानां गन्धर्वाप्सरसां तथा

tasminnipatite vīre hāhākāro mahānabhūt |
ṛṣīṇāṃ devasaṅghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā

तमवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम् ।
रक्षो लब्धान्तरमपि न विवेश स्वमालयम्

tamavajñāya tu hataṃ śatrughnaṃ bhuvi pātitam |
rakṣo labdhāntaramapi na viveśa svamālayam

नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम् ।
ततो हत इति ज्ञात्वा तान्भक्षान्समुदावहत्

nāpi śūlaṃ prajagrāha taṃ dṛṣṭvā bhuvi pātitam |
tato hata iti jñātvā tānbhakṣānsamudāvahat

मुहूर्ताल्लब्धसञ्ज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः ।
शत्रुघ्नो वै पुरद्वारि ऋषिभिः सम्प्रपूजितः

muhūrtāllabdhasañjñastu punastasthau dhṛtāyudhaḥ |
śatrughno vai puradvāri ṛṣibhiḥ samprapūjitaḥ

ततो दिव्यममोघं तं जग्राह शरमुत्तमम् ।
ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश

tato divyamamoghaṃ taṃ jagrāha śaramuttamam |
jvalantaṃ tejasā ghoraṃ pūrayantaṃ diśo daśa

वज्राननं वज्रवेगं मेरुमन्दरसन्निभम् ।
नतं पर्वसु सर्वेषु संयुगेष्वपराजितम्

vajrānanaṃ vajravegaṃ merumandarasannibham |
nataṃ parvasu sarveṣu saṃyugeṣvaparājitam

असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम् ।
दानवेन्द्राचलेन्द्राणामसुराणां च दारणम्

asṛkcandanadigdhāṅgaṃ cārupatraṃ patatriṇam |
dānavendrācalendrāṇāmasurāṇāṃ ca dāraṇam

तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन्

taṃ dīptamiva kālāgniṃ yugānte samupasthite |
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni paritrāsamupāgaman

सदेवासुरगन्धर्वं मुनिभिः साप्सरोगणम् ।
जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम्

sadevāsuragandharvaṃ munibhiḥ sāpsarogaṇam |
jagaddhi sarvamasvasthaṃ pitāmahamupasthitam

उवाच देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् ।
देवानां भयसंमोहो लोकानां सङ्क्षयं प्रति

uvāca devadeveśaṃ varadaṃ prapitāmaham |
devānāṃ bhayasaṃmoho lokānāṃ saṅkṣayaṃ prati

नेदृशं दृष्टपूर्वं च न श्रुतं प्रपितामह ।
देवानां भयसम्मोहो लोकानां सङ्क्षयं प्रति

nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ ca na śrutaṃ prapitāmaha |
devānāṃ bhayasammoho lokānāṃ saṅkṣayaṃ prati

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
भयकारणमाचष्ट लोकानामभयङ्करः ।
उवाच मधुरां वाणीं शृणुध्वं सर्वदेवताः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ |
bhayakāraṇamācaṣṭa lokānāmabhayaṅkaraḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ śṛṇudhvaṃ sarvadevatāḥ

वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः ।
तेजसा तस्य सम्मूढाः सर्वे स्मः सुरसत्तमाः

vadhāya lavaṇasyājau śaraḥ śatrughnadhāritaḥ |
tejasā tasya sammūḍhāḥ sarve smaḥ surasattamāḥ

एष पूर्वस्य देवस्य लोककर्तुः सनातनः ।
शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम्

eṣa pūrvasya devasya lokakartuḥ sanātanaḥ |
śarastejomayo vatsā yena vai bhayamāgatam

एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः ।
सृष्टो महात्मना तेन वधार्थे दैत्ययोस्तयोः

eṣa vai kaiṭabhasyārthe madhunaśca mahāśaraḥ |
sṛṣṭo mahātmanā tena vadhārthe daityayostayoḥ

एक एव प्रजानाति विष्णुस्तेजोमयं शरम् ।
एषा एव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः

eka eva prajānāti viṣṇustejomayaṃ śaram |
eṣā eva tanuḥ pūrvā viṣṇostasya mahātmanaḥ

इतो गच्छत पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना ।
रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम्

ito gacchata paśyadhvaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |
rāmānujena vīreṇa lavaṇaṃ rākṣasottamam

तस्य ते देवदेवस्य निशम्य वचनं सुराः ।
आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ

tasya te devadevasya niśamya vacanaṃ surāḥ |
ājagmuryatra yudhyete śatrughnalavaṇāvubhau

तं शरं दिव्यसङ्काशं शत्रुघ्नकरधारितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम्

taṃ śaraṃ divyasaṅkāśaṃ śatrughnakaradhāritam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni yugāntāgnimivotthitam

अकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः ।
सिंहनादं भृशं कृत्वा ददर्श लक्षणं पुनः

akāśamāvṛtaṃ dṛṣṭvā devairhi raghunandanaḥ |
siṃhanādaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dadarśa lakṣaṇaṃ punaḥ

आहूतश्च पुनस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना ।
लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः

āhūtaśca punastena śatrughnena mahātmanā |
lavaṇaḥ krodhasaṃyukto yuddhāya samupasthitaḥ

आकर्णात्स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः ।
तं मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि

ākarṇātsa vikṛṣyātha taddhanurdhanvināṃ varaḥ |
taṃ mumoca mahābāṇaṃ lavaṇasya mahorasi

उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम्

urastasya vidāryāśu praviveśa rasātalam

गत्वा रसातलं दिव्यः शरो विबुधपूजितः ।
पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्

gatvā rasātalaṃ divyaḥ śaro vibudhapūjitaḥ |
punarevāgamattūrṇamikṣvākukulanandanam

शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः ।
पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः

śatrughnaśaranirbhinno lavaṇaḥ sa niśācaraḥ |
papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ

तच्च शूलं महत्तेन हते लवणराक्षसे ।
पश्यतां सर्वदेवानां रुद्रस्य वशमन्वगात्

tacca śūlaṃ mahattena hate lavaṇarākṣase |
paśyatāṃ sarvadevānāṃ rudrasya vaśamanvagāt

एकेषुपातेन भृशं निपात्य लोकत्रयस्यापि रघुप्रवीरः ।
विनिर्बभावुत्तमचापबाणस्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः

ekeṣupātena bhṛśaṃ nipātya lokatrayasyāpi raghupravīraḥ |
vinirbabhāvuttamacāpabāṇastamaḥ praṇudyeva sahasraraśmiḥ

ततो हि देवा ऋषिपन्नगाश्च प्रपूजिरे ह्यप्सरसश्च सर्वाः ।
दिष्ट्या जयो दाशरथेरवाप्तस्त्यक्त्वा भयं सर्प इव प्रशान्तः

tato hi devā ṛṣipannagāśca prapūjire hyapsarasaśca sarvāḥ |
diṣṭyā jayo dāśaratheravāptastyaktvā bhayaṃ sarpa iva praśāntaḥ