सर्ग 27: इन्द्रलोक में युद्ध, सुमाली का अंत

कैलासं लङ्घयित्वाथ दशग्रीवः स रावणः ।
आससाद महातेजा इन्द्रलोकं निशाचरः

kailāsaṃ laṅghayitvātha daśagrīvaḥ sa rāvaṇaḥ |
āsasāda mahātejā indralokaṃ niśācaraḥ

तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः ।
देवलोकं ययौ शब्दो मथ्यमानार्णवोपमः

tasya rākṣasasainyasya samantādupayāsyataḥ |
devalokaṃ yayau śabdo mathyamānārṇavopamaḥ

श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रश्चलित आसनात् ।
अब्रवीत्तत्र तान् देवान् सर्वानेव समागतान्

śrutvā tu rāvaṇaṃ prāptamindraścalita āsanāt |
abravīttatra tān devān sarvāneva samāgatān

आदित्यान्सवसून्रुद्रान्विश्वान्साध्यान्मरुद्गणान् ।
सज्जीभवत युद्धार्थं रावणस्य दुरात्मनः

ādityānsavasūnrudrānviśvānsādhyānmarudgaṇān |
sajjībhavata yuddhārthaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ

एवमुक्तास्तु शक्रेण देवाः शक्रसमा युधि ।
सन्नह्य सुमहासत्त्वा युद्धश्रद्धासमन्विताः

evamuktāstu śakreṇa devāḥ śakrasamā yudhi |
sannahya sumahāsattvā yuddhaśraddhāsamanvitāḥ

स तु दीनः परित्रस्तो महेन्द्रो रावणं प्रति ।
विष्णोः समीपमागत्य वाक्यमेतदुवाच ह

sa tu dīnaḥ paritrasto mahendro rāvaṇaṃ prati |
viṣṇoḥ samīpamāgatya vākyametaduvāca ha

विष्णो कथं करिष्यामि महावीर्यपराक्रमः ।
असौ हि बलवद्रक्षो युद्धार्थमभिवर्तते

viṣṇo kathaṃ kariṣyāmi mahāvīryaparākramaḥ |
asau hi balavadrakṣo yuddhārthamabhivartate

वरप्रदानाद्बलवान्न खल्वन्येन हेतुना ।
तत्तु सत्यवचः कार्यं यदुक्तं पद्मयोनिना

varapradānādbalavānna khalvanyena hetunā |
tattu satyavacaḥ kāryaṃ yaduktaṃ padmayoninā

तद्यथा नमुचिर्वृत्रो बलिर्नरकशम्बरौ ।
त्वद्बलं समवष्टभ्य मया दग्धास्तथा कुरु

tadyathā namucirvṛtro balirnarakaśambarau |
tvadbalaṃ samavaṣṭabhya mayā dagdhāstathā kuru

नह्यन्यो देवदेवेश त्वामृते मधुसूदन ।
गतिः परायणं नास्ति त्रैलोक्ये सचराचरे

nahyanyo devadeveśa tvāmṛte madhusūdana |
gatiḥ parāyaṇaṃ nāsti trailokye sacarācare

त्वं हि नारायणः श्रीमान्पद्मनाभः सनातनः ।
त्वयेमे स्थापिता लोकाः शक्रश्चाहं सुरेश्वरः

tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmānpadmanābhaḥ sanātanaḥ |
tvayeme sthāpitā lokāḥ śakraścāhaṃ sureśvaraḥ

त्वया सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
त्वामेव भगवन्सर्वे प्रविशन्ति युगक्षये

tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
tvāmeva bhagavansarve praviśanti yugakṣaye

तदाचक्ष्व यथा तत्त्वं देवदेव मम स्वयम् ।
अपि चक्रसहायस्त्वं योत्स्यसे रावणं प्रभो

tadācakṣva yathā tattvaṃ devadeva mama svayam |
api cakrasahāyastvaṃ yotsyase rāvaṇaṃ prabho

एवमुक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः ।
अब्रवीन्न परित्रासः कर्तव्यः श्रूयतां च मे

evamuktaḥ sa śakreṇa devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
abravīnna paritrāsaḥ kartavyaḥ śrūyatāṃ ca me

न तावदेष दुष्टात्मा शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
हन्तुं चापि समासाद्य वरदानेन दुर्जयः

na tāvadeṣa duṣṭātmā śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |
hantuṃ cāpi samāsādya varadānena durjayaḥ

सर्वथा तु महत्कर्म करिष्यति बलोत्कटः ।
राक्षसः पुत्रसहितो दृष्टमेतन्निसर्गतः

sarvathā tu mahatkarma kariṣyati balotkaṭaḥ |
rākṣasaḥ putrasahito dṛṣṭametannisargataḥ

यत्तु मां त्वमभाषिष्ठ युद्ध्यस्वेति सुरेश्वर ।
नाहं तं प्रतियोत्स्यामि रावणं राक्षसं युधि

yattu māṃ tvamabhāṣiṣṭha yuddhyasveti sureśvara |
nāhaṃ taṃ pratiyotsyāmi rāvaṇaṃ rākṣasaṃ yudhi

नाहत्वा समरे शत्रुं विष्णुः प्रतिनिवर्तते ।
दुर्लभश्चैव कामो ऽद्य वरगुप्ताद्धि रावणात्

nāhatvā samare śatruṃ viṣṇuḥ pratinivartate |
durlabhaścaiva kāmo 'dya varaguptāddhi rāvaṇāt

प्रतिजाने च देवेन्द्र त्वत्समीपे शतक्रतो ।
भविता ऽस्मि यथा ऽस्याहं रक्षसो मृत्युकारणम्

pratijāne ca devendra tvatsamīpe śatakrato |
bhavitā 'smi yathā 'syāhaṃ rakṣaso mṛtyukāraṇam

अहमेव निहन्ता ऽस्मि रावणं सपुरःसरम् ।
देवता नन्दयिष्यामि ज्ञात्वा कालमुपागतम् ।
एतत्ते कथितं तत्त्वं देवराज शचीपते

ahameva nihantā 'smi rāvaṇaṃ sapuraḥsaram |
devatā nandayiṣyāmi jñātvā kālamupāgatam |
etatte kathitaṃ tattvaṃ devarāja śacīpate

युद्ध्यस्व विगतत्रासः सर्वैः सार्धं महाबल यामि ज्ञात्वा कालमुपागतम् ।

yuddhyasva vigatatrāsaḥ sarvaiḥ sārdhaṃ mahābala yāmi jñātvā kālamupāgatam |

ततो रुद्राः सहादित्या वसवो मरुतो ऽश्वनौ ।
सन्नद्धा निर्ययुस्तूर्णं राक्षसानभितः पुरात्

tato rudrāḥ sahādityā vasavo maruto 'śvanau |
sannaddhā niryayustūrṇaṃ rākṣasānabhitaḥ purāt

एतस्मिन्नन्तरे नादः शुश्रुवे रजनीक्षये ।
तस्य रावणसैन्यस्य प्रयुद्धस्य समन्ततः

etasminnantare nādaḥ śuśruve rajanīkṣaye |
tasya rāvaṇasainyasya prayuddhasya samantataḥ

ते प्रयुद्धा महावीर्या ह्यन्योन्यमभिवीक्ष्य वै ।
सङ्ग्राममेवाभिमुखा ह्यभवर्तन्त हृष्टवत्

te prayuddhā mahāvīryā hyanyonyamabhivīkṣya vai |
saṅgrāmamevābhimukhā hyabhavartanta hṛṣṭavat

ततो दैवतसैन्यनां सङ्क्षोभः समजायत ।
तदक्षयं महासैन्यं दृष्ट्वा समरमूर्धनि

tato daivatasainyanāṃ saṅkṣobhaḥ samajāyata |
tadakṣayaṃ mahāsainyaṃ dṛṣṭvā samaramūrdhani

ततो युद्धं समभवेद्देवदानवरक्षसाम् ।
घोरं तुमुलनिर्ह्रादं नानाप्रहरणोद्यतम्

tato yuddhaṃ samabhaveddevadānavarakṣasām |
ghoraṃ tumulanirhrādaṃ nānāpraharaṇodyatam

एतस्मिन्नन्तरे शूरा राक्षसा घोरदर्शनाः ।
युद्धार्थं समवर्तन्त सचिवा रावणस्य ते

etasminnantare śūrā rākṣasā ghoradarśanāḥ |
yuddhārthaṃ samavartanta sacivā rāvaṇasya te

मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्वमहोदरौ ।
अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च

mārīcaśca prahastaśca mahāpārśvamahodarau |
akampano nikumbhaśca śukaḥ sāraṇa eva ca

संह्लादो धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो घटोदरः ।
जम्बुमाली महाह्रादो विरूपाक्षश्च राक्षसः

saṃhlādo dhūmaketuśca mahādaṃṣṭro ghaṭodaraḥ |
jambumālī mahāhrādo virūpākṣaśca rākṣasaḥ

सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च दुर्मुखो दूषणः खरः ।
त्रिशिराः करवीराक्षः सूर्यशत्रुश्च राक्षसः

suptaghno yajñakopaśca durmukho dūṣaṇaḥ kharaḥ |
triśirāḥ karavīrākṣaḥ sūryaśatruśca rākṣasaḥ

महाकायो ऽतिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
एतैः सर्वैः परिवृतो महावीर्यो महाबलः

mahākāyo 'tikāyaśca devāntakanarāntakau |
etaiḥ sarvaiḥ parivṛto mahāvīryo mahābalaḥ

रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह ।
स दैवतगणान्सर्वान्नानाप्रहरणैः शितैः ।
व्यध्वंसयत्सुसङ्क्रुद्धो वायुर्जलधरानिव

rāvaṇasyāryakaḥ sainyaṃ sumālī praviveśa ha |
sa daivatagaṇānsarvānnānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ |
vyadhvaṃsayatsusaṅkruddho vāyurjaladharāniva

तद्दैवतबलं राम हन्यमानं निशाचरैः ।
प्रणुन्नं सर्वतो दिग्भ्यः सिंहनुन्ना मृगा इव

taddaivatabalaṃ rāma hanyamānaṃ niśācaraiḥ |
praṇunnaṃ sarvato digbhyaḥ siṃhanunnā mṛgā iva

एतस्मिन्नन्तरे शूरो वसूनामष्टमो वसुः ।
सावित्र इति विख्यातः प्रविवेश रणाजिरम्

etasminnantare śūro vasūnāmaṣṭamo vasuḥ |
sāvitra iti vikhyātaḥ praviveśa raṇājiram

तथा ऽ ऽदित्यौ महावीर्यौ त्वष्टा पूषा च दंशितौ ।
निंर्भयौ सह सैन्येन तदा प्राविशतां रणे

tathā ' 'dityau mahāvīryau tvaṣṭā pūṣā ca daṃśitau |
niṃrbhayau saha sainyena tadā prāviśatāṃ raṇe

ततो युद्धं समभवत्सुराणां सह राक्षसैः ।
क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं समरेष्वनिवर्तिनाम्

tato yuddhaṃ samabhavatsurāṇāṃ saha rākṣasaiḥ |
kruddhānāṃ rakṣasāṃ kīrtiṃ samareṣvanivartinām

ततस्ते राक्षसाः सर्वे विबुधान्समरे स्थितान् ।
नानाप्रहरणैर्घोरैर्जघ्नुः शतसहस्रशः

tataste rākṣasāḥ sarve vibudhānsamare sthitān |
nānāpraharaṇairghorairjaghnuḥ śatasahasraśaḥ

देवाश्च राक्षसान्घोरान्महाबलपराक्रमान् ।
समरे विमलैः शस्त्रैरुपनिन्युर्यमक्षयम्

devāśca rākṣasānghorānmahābalaparākramān |
samare vimalaiḥ śastrairupaninyuryamakṣayam

एतस्मिन्नन्तरे राम सुमाली नाम राक्षसः ।
नानाप्रहरणैः क्रुद्धस्तत्सैन्यं सो ऽभ्यवर्तत

etasminnantare rāma sumālī nāma rākṣasaḥ |
nānāpraharaṇaiḥ kruddhastatsainyaṃ so 'bhyavartata

स दैवतबलं सर्वं नानाप्रहणैः शितैः ।
व्यध्वंसयत सङ्क्रुद्धो वायुर्जलधरं यथा

sa daivatabalaṃ sarvaṃ nānāprahaṇaiḥ śitaiḥ |
vyadhvaṃsayata saṅkruddho vāyurjaladharaṃ yathā

ते महाबाणवर्षैश्च शूलप्रासैः सुदारुणैः ।
हन्यमानाः सुराः सर्वे न व्यतिष्ठन्त संहताः

te mahābāṇavarṣaiśca śūlaprāsaiḥ sudāruṇaiḥ |
hanyamānāḥ surāḥ sarve na vyatiṣṭhanta saṃhatāḥ

ततो विद्राव्यमाणेषु दैवतेषु सुमालिना ।
वसूनामष्टमः क्रुद्धः सावित्रो वै व्यवस्थितः

tato vidrāvyamāṇeṣu daivateṣu sumālinā |
vasūnāmaṣṭamaḥ kruddhaḥ sāvitro vai vyavasthitaḥ

संवृतः स्वैरथानीकैः प्रहरन्तं निशाचरम् ।
विक्रमेण महातेजा वारयामास संयुगे

saṃvṛtaḥ svairathānīkaiḥ praharantaṃ niśācaram |
vikrameṇa mahātejā vārayāmāsa saṃyuge

ततस्तयोर्महायुद्धमभवद्रोमहर्षणम्

tatastayormahāyuddhamabhavadromaharṣaṇam

सुमालिनो वसोश्चैव समरेष्वनिवर्तिनोः ।
ततस्तस्य महाबाणैर्वसुना सुमहात्मना ।
निहतः पन्नगरथः क्षणेन विनिपातितः

sumālino vasoścaiva samareṣvanivartinoḥ |
tatastasya mahābāṇairvasunā sumahātmanā |
nihataḥ pannagarathaḥ kṣaṇena vinipātitaḥ

हत्वा तु संयुगे तस्य रथं बाणशतैश्चितम् ।
गदां तस्य वधार्थाय वसुर्जग्राह पाणिना

hatvā tu saṃyuge tasya rathaṃ bāṇaśataiścitam |
gadāṃ tasya vadhārthāya vasurjagrāha pāṇinā

ततः प्रगृह्य दीप्ताग्रां कालदण्डोपमां गदाम् ।
तां मूर्ध्नि पातयामास सावित्रो वै सुमालिनः

tataḥ pragṛhya dīptāgrāṃ kāladaṇḍopamāṃ gadām |
tāṃ mūrdhni pātayāmāsa sāvitro vai sumālinaḥ

सा तस्योपरि चोल्काभा पतन्तीव बभौ गदा ।
इन्द्रप्रमुक्ता गर्जन्ती गिराविव महाशनिः

sā tasyopari colkābhā patantīva babhau gadā |
indrapramuktā garjantī girāviva mahāśaniḥ

तस्य नैवास्थि न शिरो न मांसं ददृशे तदा ।
गदया भस्मतां नीतं निहतस्य रणाजिरे

tasya naivāsthi na śiro na māṃsaṃ dadṛśe tadā |
gadayā bhasmatāṃ nītaṃ nihatasya raṇājire

तं दृष्ट्वा निहतं सङ्ख्ये राक्षसास्ते समन्ततः ।
व्यद्रवन्सहिताः सर्वे क्रोशमानाः परस्परम् ।
विद्राव्यमाणा वसुना राक्षसा नावतस्थिरे

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṅkhye rākṣasāste samantataḥ |
vyadravansahitāḥ sarve krośamānāḥ parasparam |
vidrāvyamāṇā vasunā rākṣasā nāvatasthire